Ekonomıka • 04 Mamyr, 2020

Túlik tólinen óspeı me?!

30 retkórsetildi

Aqmolalyq sharýashylyqtarda 502 052 bas iri qara bar. Onyń 143 875-i aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryna tıesili. 91 140-yn sharýa qojalyqtary baǵyp otyr. Al aýyldaǵy aǵaıynnyń qolynda 267 037 bas bar. Bıyl tól tógini jaman emes. Byltyrǵymen salystyrǵanda birshama ósim bar. Qazirdiń ózinde malsaq qaýym aq ýyzǵa jaryp otyr. Tek mal tuqymyn asyldandyrý máselesi olqy soǵyp tur. Baǵymdaǵy maldyń 16,3 paıyzy ǵana asyl tuqymdy.

Tórt túlik mal ósirýge múm­kindik kóp. Oblystaǵy jer kólemi 13 mln 199 myń gek­tar jerdi qurasa, onyń 38 pa­ıyzy egin egýge jaramdy jer­ler, qalǵany mal jaıylymy­na ábden laıyqty. Taıaýda ob­lys­­tyq prokýratýra tekserý júrgizgen kezde 1 mln 500 myń gektarǵa jýyq jerdiń bos jat­qany anyqtaldy. Ǵylymı esep boıynsha, jer qunaryna baı­lanysty bir qara malǵa 8 gektar jer qajet. Eger sharýaǵa mu­qııat bolsaq, osy jerde qan­shama mal basyn ósirer edik.

Azyq-túlik beldeýindegi Aqmola oblysynyń malsaq qaýymy oblystyń ishki qa­je­t­tiligin óteýmen qatar, Nur-Sultan qalasy tutyný­shylarynyń aýzynan aq maı aǵyzýyna bolady. Bul rette eń aldymen qolda bar mal tuqymyn asyldandyrý qajet. Qazirgi baǵymdaǵy maldyń juqalap aıtqanda, 70 paıyzǵa jýyǵynyń ónimdiligi tómen. Máselen, aýyl turǵyndarynyń qolyndaǵy 267 037 bas qara maldyń deni tuqymyn jaq­sartýdy qajet etedi. Et ónimin eseleý úshin tuqymy belgisiz, ónimdiligi tómen maldy sińire býdandastyrýdy qolǵa alǵan jón. Sonda ózimizde tuqymy sińire býdandastyrý arqyly jaqsarǵan mal qubylmaly aýa raıyna, tabıǵattyń jaǵdaıyna birshama jaqsy beıimdelgen ári neshe túrli juqpaly aýrýlar­ǵa boı aldyrmaıtyn tózimdi bolmaq. Mundaı mal tabıǵı ja­ıylymdardy da jaqsy paıdalanyp, tez qoń jınaıdy ári ósimtaldyǵy da joǵary bolady.

Aýyldaǵy aǵaıynnyń eń­beginiń zeınetin kóre almaı otyrýy da, azyn-aýlaq maly­nyń tuqymyn asyldandyrýǵa qoly jetpeı júrgendigi­nen. Oblystyq aýyl sharýashy­lyǵy basqarmasy basshysynyń orynbasary Qasym Itqusovtyń aıtýyna qaraǵanda, qazir mal tu­qy­myn asyldandyrýǵa asa qajetti saýatty tehnık-uryq­­tandyrýshy saýsaqpen sanar­lyqtaı. Jeke sektordaǵy iri qara maldyń basym kópshiligi tabıǵı jáne jaqyn týysqan­­dyq shaǵylystan ótkiziletin­dik­ten baǵymdaǵy mal ónim­dili­giniń tómendeýine jáne bir­tindep árqıly aýrýǵa shal­dy­ǵýyna soqtyrýda. Bul – eń basty kemshilik. Qazir jeke sharýa qolyndaǵy birer qara­nyń tólin etke tapsyrarlyq deńgeıge jetkenshe keminde 2-2,5 jyl baǵady. Al asyl tuqymdy mal bul kólemdi on orap alady. Máselen, Bulandy aýdanyndaǵy «Zaporoje-1» JShS-nyń basshysy Qýan­taı Sultanovtyń aıtýyna qara­ǵanda, sharýashylyqtaǵy aqbas sıyr tóliniń tirideı salmaǵy 18-20 aıdyń ishinde 700 kıloǵa jetedi eken. Mine, asyldyń eńbekti aqtaıtyn, yrysty molaıtatyn tusy osy. Bul sharýashylyqta qazir 2100 aqbas sıyr bar. Búginge deıin analyq mal­dyń 99 paıyzy tóldedi. Sharýa­shylyqtaǵy maldyń asyldanýyna basshylyq jasaıtyn Tımýr Andarov mal tuqymyn ǵylymı negizde asyldandyrýǵa qyrýar eńbek sińirip júr. Baǵymdaǵy ishki qajettilik úshin ustap otyrǵan 400 bas jylqy úıirlerindegi aıǵyr úsh jyl saıyn almastyrylady. Jaqynda sharýashylyq Aqtóbeden 27 bas qoshqar áke­lip, otarǵa qosypty. О́ıtkeni qoı sharýashylyǵynda asyl tuqymdy maldan qomaqty ónim alatynyna kózi jetip otyr. Jemshóp qoryn da ózderi da­ıyndaıdy. Máseleniń bir mánisi, osy jemshóp qoryn daıyndaýda.

Mal sharýashylyǵyn damytý úshin aımaqtyq jemshóp qoryn jasaý, qurama jem tárizdi mal azyǵyn paıda­laný eń úlken máseleniń biri. Bizde bul jaǵy áli de syn kótermeıdi. Álemdegi mal sha­rýa­­­shylyǵymen etene aınalysatyn damyǵan mem­le­k­etterdiń tájirıbesine qa­rasańyz, et jáne et ónim­derin molaıtý eń aldymen taza tuqymdy, deni saý mal ósi­rip, tabıǵı jaıylymdardy keńinen paıda­la­ný arqyly júzege asyryla­dy. Máselen, AQSh-ta ettiń 74 paıyzy jemdi meılinshe az jumsap, tabıǵı jaıylymdy molynan paıdalaný arqyly óndiriledi.

– Bul arada mynany es­kerýi­miz kerek, – deıdi basqar­ma basshysynyń orynbasary Qasym Itqusov, – mal sha­rýa­shylyǵy tabysty sala­ǵa aınalýy úshin eń aldymen tuqymyn asyldandyrý máse­lesine den qoıý kerek. Árı­ne, iri sharýashylyq qury­lym­darynyń múmkindigi mol, al jeke sharýashylyqtyń qoly áli jetpeı jatqany jasyryn emes. Máselen, tehnık-uryq­tandyrýshylardyń je­tis­­peý­shiligi óte ótkir kúıin­de. Biz bul jumystyń maý­sym­­­dyq jumys ekenin jaqsy tú­sinemiz. Biraq myna bir jaı­dy aıta ketelik, tehnık-uryq­­tandyrýshyǵa ár sıyrdy uryqtandyrǵany úshin 1500-2000 teńge tólemaqy tólenedi. Ol bir maýsym ishinde 300 bas­qa deıin uryqtandyra alady. Demek, táp-táýir qara­jat taýyp tur.

Bul máseleniń bir jaǵy oblystaǵy et jáne et ónimderin molaıtýǵa yqpal etse, ekinshi­den mal súmesimen kún kórgen aǵaıynnyń ahýaly kóp-kó­rim jaqsaryp qalar edi. Úı sharýa­shylyǵyndaǵy tuqymy azǵan, áıtpese, tuqymy belgisiz sıyrlar men qunajyndardy etti baǵyttaǵy asyl tuqymdy gereford nemese sútti baǵyttaǵy alataý buqasynyń uryǵymen uryqtandyra alsaq, et pen súttiń molshylyǵyn jasar edik. Myna bir derekti eske sala ketelik. Gereford tuqy­mynyń býdandastyrylǵan tobyndaǵy bu­qashyqtardyń tirideı sal­maǵy 18 aıdyń ishinde 400 kılodan asyp ketse, jergilikti maldyń tóli osy ýaqyt ishinde nebári 200 kılo salmaqta bolady. Qaısysynyń tıimdi ekeni aıtqyzbaı-aq kórinip tur.

– Iri sharýashylyq qury­lymdary tól tóginin jeltoqsan, qańtar, aqpan aılaryna jos­parlaıdy, – deıdi basqarma basshysynyń orynbasary Qasym Itqusov, – Arqanyń aıazyna pisip, tez ósip-jetilgen jańaǵy tól kóktemdegi shóp­tiń bar shyrynyn paıdalana alady. Kóktemde bul buzaý­lar­dyń salmaǵy 100-120 kı­loǵa jetip qalady. Al aýyl tur­ǵyn­darynyń qolyndaǵy tuqymy azǵan maldyń tóli aqpan, naý­ryz aılarynda týady da, kesh jetiledi.

Bizdiń kózqarasymyzda ózin­dik quny arzan bolýy úshin qazaqtyń aqbas sıyryna jetetin mal joq. О́ıtkeni asyl tuqymdy bul mal óz aıaǵy­men júrip ottaıdy. Demek, joǵaryda biz atap kórsetkendeı AQSh, Kanada, Anglııa tárizdi elder tabıǵı jaıylymdardy múmkindiginshe kóp paıdalanady. Olarda seleksııalyq-asyldandyrý jumystary jaq­sy jolǵa qoıylǵan. Biz de damyǵan elderdiń deńgeıinen tabylý úshin qolbaılaý kemshi­likten arylýymyz qajet. Bul kemshilikterdiń qataryna ınf­ra­qurylymdardyń qalyp­tas­p­aýyn, mal azyǵy qory­nyń sapasyzdyǵyn, jeke sharýa qojalyqtarynyń qan­sha alǵa umtylǵanymen, múm­kin­diginiń azdyǵyn, sondaı-aq, tek­seril­megen mal basynyń kóbe­ıýin, mal dárigerlik-sanı­tar­lyq ere­jelerdi durys saqta­maı­tyny­myzdy qosyp qoıyńyz.

Mine, osyndaı qolbaılaý kemshilik alǵa aıaq bastyrmaı turǵan kezde qajetti mólsherde ónim óndirý tipti de múmkin emes. Sondyqtan qolda bar maldyń ónimdiligin arttyrý úshin tez arada mal tuqymyn asyldandyrýǵa mán berýimiz qajet. Sanyn kóbeıtip, sapasyn arttyrsaq, ónim kórsetkishi de jaqsaryp qalar edi.

 

Aqmola oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Aqmolada joldar jóndeledi

Aımaqtar • Búgin, 09:12

Esilde 45 otbasy baspanaly bolady

Aımaqtar • Búgin, 09:10

«Qazarhıv» basqarmasy qajet

Rýhanııat • Búgin, 08:10

Kaka «Qaıratpen» birge

Fýtbol • Búgin, 08:04

Mamyq-maýsym

Rýhanııat • Búgin, 07:57

Zańdy qaıta qaraý kerek

Saıasat • Búgin, 07:48

Mańyzdy sheshim

Pikir • Búgin, 07:43

Úńgir (úshtaǵan)

Ádebıet • Búgin, 07:17

«Oqyǵan azamattyń» derti...

Ádebıet • Búgin, 07:15

Zulmattyń zardaby aýyr tıdi

Tarıh • Búgin, 07:10

Tarıhtyń taǵylymyna taǵzym

Tarıh • Búgin, 07:07

Endi sol zulmattar qaıtalanbasyn!

Pikir • Búgin, 07:00

Tramp býnkerge tyǵyldy

Álem • Búgin, 06:57

Temirtaýda qazaq baspasózi joq

Qoǵam • Búgin, 06:54

Ár aýyl­dyń óz «Groz­nyıy» bolǵan

Rýhanııat • Búgin, 06:50

Syrdaǵy egin sýsyz qalýy múmkin

Ekologııa • Búgin, 06:48

Uqsas jańalyqtar