Rýhanııat • 04 Mamyr, 2020

Sóz soıyl №93

8643 ret kórsetildi

Qulqyn týraly hıkaıa

Jemqor qazaqtyń ózinen shyqqan,

Iаǵnı «je» jáne «qor» degen sózinen shyqqan.

«Je» ne degen sóz?

«Asa», «je» degen sóz.

Sodan adam  jeı bergen,

Jegen saıyn jesem deı bergen.

«Aýrý – astan» degen sózdi umytqan,

Qulqyny jegen saıyn qunyqqan.

Artyq salmaq, biraq,

Bolyp shyqqan tuzaq.

Júre almaı uzaq,

Murttaı ushqan qulap.

Aqylynan aýyp qalǵan,

Jedel járdem shaýyp barǵan,

Aýrýhanaǵa alyp barǵan.

 Aýrý esin jıǵanda,

Jatyr eken dıvanda.

Aq telpegi basynda

Bir adam tur qasynda.

– Sen kimsiń?

Munda ne istep tursyń?

Bolsań eger dáriger,

Tezirek dári ber.

Aıyǵyp keteıin,

Úıime jeteıin, –

Dedi aýrý alqynyp,

Turmaq bolyp talpynyp.

– Aqymaq! – dedi álgi adam, –

Aqsha tappasań jalma-jan,

Tekke terlemeımin,

Tegin emdemeımin...

 

Aýrý ólip barady,

Janary sónip barady.

Dedi aýrý:

– Dáriger,

Tezirek dári ber.

Nege tekke óleıin,

Aıtqanyńa kóneıin,

Ne surasań da bereıin.

Dáriger aıtty:

– Dáriger emes, emqormyn,

Qatardaǵy jemqormyn.

Basynda emqor boldym,

Keıin «J» qosylyp, jemqor boldym.

Aýrý mán-jaıdy túsindi,

Suraǵan aqshasyn usyndy.

Emqor emdep shyqty,

Dárisi «jem» bop shyqty.

«Asty qorlama, qustyrady,

Abyroısyz is qylady», –

Degen maqal osyndaı eken,

Jemqorlar shoshynbaıdy eken.

«Aýrý qalsa da, ádet qalmaıdy» eken,

Jemqorlyǵyn qaıta jalǵaıdy eken,

Aınalasyn jalmaıdy eken.

 *  *  *

Al «qor» sózine kelsek,

Kezekti ózine bersek:

Qor aldymen zorlyq bolady,

Artynan qorlyq bolady.

О́ıtkeni qatygez adamdar,

Ury-qary, aramdar:

(Báleqor, jalaqor,

Paryqsyz paraqor

Dep aıtady ondaıdy)

О́zgelerdi qorlaıdy,

Áli jetkendi zorlaıdy,

Olarda opa bolmaıdy,

Báribir ońbaıdy,

Túbinde sorlaıdy.

«Urlyq, zorlyq –

Túbi qorlyq» –

Degen maqal baıaǵy

Jemqorlyqqa saıady,

Jaqsylyqqa aparmaıdy aıaǵy.

Jemqordyń jetken jeri sot bolady,

Ádil zańmen sottalady,

Áı, osy jemqorlyq qashan toqtalady?

 

Asylbek ÁBDIRAHMAN

ALMATY

 

Birde...

Baqytjan Momyshulynyń jaqsy kóretin rýhanı inisi Elmurat aǵasymen áńgimelesip otyrǵan. Sózden sóz týyndap reti kelip qalǵanda:

– Tátem sizsiz eshteńe istemeıdi, «aǵań biledi», «aǵańa aıtaıyn» dep otyrady, – dedi.

– Oı, Elmurat, oǵan senbe! Táteń «Báke, Báke, seniki durys», «Baha, seniń aıtqanyń bolsyn» degenge ańqaý basym sene berippin. Sóıtsem bul bylaı shyǵa óz saıasatyn júrgizedi eken. Keıin qarasam, áldeqashan eki aıaǵyn salbyratyp moınymda otyr, ony kesh bildim ǵoı, – degeni.

* * *

Aqyn Nurtas Isabaev qoltańbasy qoıylǵan óleń kitabyn bizge berip jiberipti. Aldynda aǵasymen telefonda sóıleskende «jeńesheme arnalǵan óleń bar» degen bolatyn.

Bákeń kitapty qarap jatyp, bir kezde ornynan shuǵyl kóterilip Nurtasqa telefon soqty.

– Nurtas, menen ala almaı júrgen óshiń bar ma? Men saǵan ne istedim sonshalyqty? – dep daýysy qatqyl shyqty. Jaqsy kóretin inisi túgili, unatpaǵan adamynyń ózine óktem sóıleý, jaǵymsyz sóz aıtý onyń ádetinde joq bolǵandyqtan «ne bolyp qaldy» dep meniń de kózim baqyraıdy. Sózin «aınalaıynnan» bastaıtyn aǵasynyń ózin kinálap sóılegenine Nurtastyń esi shyqqan. Tek «Aǵa, ne boldy? Ne boldy?» – deı bergen. Bákeń sodan keıin ǵana:

– Jeńesheńe jazǵan arnaý óleńińniń sońǵy jolyn: «О́mirde ár kez kóp bolsa eken Zeınepter», – dep aıaqtapsyń. Oıbaı-aý, bir Zeıneptiń ý-shýyn kótere almaı zorǵa júrgenimde, ol kóbeıip ketse, ne janym qalady? – dedi.

* * *

Bákeń ekeýmiz aıaldamada kólik kútip turǵanbyz. Bir kezde ol:

– Túh! Maımyl bolyp ketkim keldi, – degeni.

Kútpegen tosyn sizge tańyrqap betine qarasam, bizden aryraq turǵan áıeldiń aıaǵyna nazaryn tigip tur. Sóıtsem onyń kapron shulyǵynda palma aǵashynyń sýreti salynǵan eken.

* * *

Toqsanynshy jyldardyń bas kezinde joldyń eki shetinde ósip turatyn aǵashtardy jappaı kesý «naýqany» júrip turǵan shaq edi. Tarazǵa jol tartyp baramyz. Buryn basyna qustar uıa salyp jaıqalyp turatyn terek-taldardyń shuntıǵan túbirin kórip júregim ezilip ketti de:

– Kesilgen, qulaǵan aǵash kórsem jylaǵym keledi. Shamasy, burynǵy bir ómirimde aǵash bolǵan shyǵarmyn, –dedim. Sonda Bákeń:

– Múmkin! О́ń-túsi joq, arbıǵan-sarbıǵan sekseýil bolǵansyń, – dedi.

– Sekseýildiń ózge aǵashtar sekildi kóz tartar kórki bolmaǵanymen, qasıeti kóp. «Sekseýildiń shoǵyndaı» dep beker aıtty deısiń be? – dep jatyrmyn baǵamdy asyrǵym kelip.

– Onyń endi ras. Sol shoqqa bednyı Baqytjannyń kúıgenine shırek ǵasyr boldy ǵoı, – dep jaýap berdi ol.

 

Zeınep AHMETOVA

ALMATY

 

  Mundaı da bolady...

Aldaǵy az ýaqyttarda dúkenderde tabıǵı ónimnen tuz ǵana qalatyn shyǵar...

h h h

Qyryq jyldan soń kezdesken synyptastardyń kimniń qalaı oqyǵandaryna qaraı qandaı dárejege jetkenderi belgili boldy.

Kileń ekilikten kóz ashpaıtyndar úı-jaı men kólikke qol jetkizipti.

Úshpen oqyǵandarǵa úı-jaı, kólikpen qosa saıajaı buıyrypty.

Al kileń bestikpen oqyǵandardyń –  kózde  kózáınek, qaryzdar, shash aǵaryp túk qalmaǵan, bas aýyrý jáne bir nárseden jeńip alǵan altyn medali bar eken.

h h h

Úı ıesi elektrıkke habarlasady.

– Men sizge kelip úıdiń qońyraýyn jóndep ber dep edim?!

– Úıińizge bardym. Qońyraýdy basyp biraz turdym... Eshkim esikti ashpaǵan soń ketip qaldym...

h h h

Qytaıdyń aýyl sharýashylyq mınıstrligi zııandy jándikpen kúresý úshin árbir ótkizilgen shegirtke úshin 1 ıýan  belgileıdi. Sóıtip, sharýalar shegirtke asyraýǵa jappaı kirisip ketken eken...

h h h

Eń páleket pende áıelder bolyp tabylady.

О́ıtkeni oǵan qolyń men júregińdi usyna qoısań, kóp ótpeı deneńniń basqa múshelerin de jekeshelendirip ala qoıady...

 «Qutty bolsyn...»

Erteńgilik entige elirip, jumys bólmem ornalasqan qabatqa taban tireı, bolmysynan jerge qarap bitken basymdy tiktep, janarymdy ilgerige jalt etkizip edim, ujym dep atalatyn qalyń elim qabyldaý bólmesine keptelip-aq qalǵan eken. Men jaqyndaǵansha, aldyńǵy top basekeńniń bólmesine ene bastady. Boıyna senip artynda turǵan Sákeńnen: “Jaıshylyq pa?” – dep edim: “Basekeńe qutty bolsyn aıtamyz...” – deýge ǵana murshasy keldi.

Kóppen birge biz de ishke ene berdik. Basekeńe jetkenshe moıyn sozyp, tyń tyńdap edim, janyna jaqyn barǵandar bir ezýlep kúlip, eńkeıe qol berip: “Qutty bolsyn”, – dep syrǵyp, syrǵanap-sytylyp jatty. Biz de sol rásimdi ıilip jasap, basekeńniń qarsy aldynda azýly aǵalar antalap otyrǵandyqtan, kóp kidirmeı syrtqa betteı berdik.

Bólmege kep biraz jelpinip, arly-berli áńgimeniń basyn qaıyryp aıyz qandyrǵan soń, bir bilse osy biler degen oımen, tartqan temekimizdiń tútini ortaq Tókeńnen:

– Tóke, osy biz jańa basekeńdi nesimen quttyqtadyq? – dep suraı qalyp edim:

– Men ǵanamyn ba desem, sen de baıybyna barmaı, elmen birge elirip, kirip ketken ekensiń ǵoı... – degeni. Sálden soń:

– Meni erte ketken Eraǵań edi, júrshi, soǵan baraıyq, – dep ornynan kóterildi.

Qarsy bólmedegi Eraǵańa baryp edik, eki ıyǵy selkildep, kózinen jas pora-pora atqylap, suq saýsaǵymen bizdi nusqap: “Myna... myna... mynalar”, – deı beredi... Osynda otyrǵan eki-úsh bólim bastyǵynyń biri: “Ne, sender de aǵany nesimen quttyqtadyq dep kelip turmysyńdar-eı!” – dep, tańyrqaı qaraǵany. Eraǵań da kúlkisin kúshtep tyıa:

– Bir bilse jaýapty hatshy biledi, bar habar sodan tarady emes pe, – degen soń, jón sózge toqtalyp, qatar turǵan hatshynyń bólmesine saý ete qaldyq.

Tobymyzdy kórip tosyrqap qalǵan Qýaǵańa mán-jaıdy aıta bastar edik, kóz janary ushqyn ata oınaqshyp: “Soǵan bola dúrligip... záreni aldyńdar ǵoı, túge...” dep, aınalmaly oryndyǵyn shyr aınaldyryp baryp túzeldi de:

– Maǵan zvondaǵan Birǵalı. “Júr, aǵany quttyqtap shyǵaıyq, jigitter enip jatyr”, – degen soń men de alyp-ushyp baryp, ábúıir bop úlgerip, sońdaryńdy ala quttyqtap qaldym, – deıdi...

Bir top ádebı qyzmetker, bólim meńgerýshileri, aramyzda japadan-jalǵyz jaýapty hatshymyz bar – kúllimiz bas redaktorǵa qarsy bólmede otyrǵan Birǵalıǵa, ıaǵnı redaktordyń orynbasaryna kirip bardyq.

... Ol mán-jaıdy bilgen soń, sál-pál ezý tarta, ádeppen kúle otyryp:

 – Mine, qyzyq... kúlliń myna ortada úıirilip turyp bir-birińe: “Aǵany quttyqtap shyǵaıyq”, – dep jatqan soń, ile-shala Qýanyshqa zvondaǵanym ras. Tilge kelmeı toptyń basy bop enip ketkenim jáne ras. “Osy aǵany nesimen quttyqtadyq eken”, – dep ázirde ǵana oılanyp otyrǵanmyn... – degen soń, bárimiz boıymyzdy jıyp , shyndap ańtaryldyq...

Sodan bárimiz bar jumysty toqtata turyp, bir bilse osy biler dep, basekeńe enip ketken hatshy qyz Jannany tostyq.

Ol shyǵa sala:

– Basekeń jańa jigitter meni nemenemen quttyqtady eken, sony bilip kelshi dep jiberdi, – degeni...

Bytyraı taradyq...

 

Ersultan MAǴJAN

Taldyqorǵan

 

Qojanasyr hıkaıalary

Bir toıda Qojanasyr júzimniń bir shoǵyn tutas aýzyna salyp jiberipti.

– Moldeke, – deıdi oǵan, – júzimdi bir-birlep úzip jeıdi ǵoı.

– Bir-birlep jeıtin nárse baklajan dep atalady, – depti sonda Qoja.

 

***

Jazdyń bir ystyq kúninde kórshisi Moldany qonaqqa shaqyryp, aldymen úlken qumyramen muzdaı shyryn beredi. Úı ıesi Moldaǵa shaı qasyqty berip, ózi úlken ojaýmen qumyraǵa batyryp ishe bastaıdy. Molda qansha tyryssa da úı ıesine ilese almaıdy. Al úı ıesi ojaýdy ár batyrǵan saıyn raqattana:

– Oh, óldim! – deı beripti.

Múlde shydamy taýsylǵan Molda shaı qasyqty laqtyryp jiberipti de, qojaıynnyń ojaýyn julyp alyp:

– Kórshi! Men de bir ólip kóreıin! – degen eken.

***

Bir kúni Qojanasyr jol ústinde kele jatsa, beıtanys birneshe kisi tamaq jep otyr eken. Álgilerge bir aýyz til qatpastan Qojekeń de otyra ketip, tamaqqa qol sozady. Kisilerdiń bireýi:

– Siz bizdiń qaısymyzben tanys edińiz? – dep suraıdy.

– Mynamen, – dep Qoja tamaqty nusqaǵan eken.

***

Bir toıda Qojanasyrdyń qasynda otyrǵan beıtanys bireý qant, kámpıt sııaqty táttilerdi ýystap alyp, qaltasyna tyqpyshtap jatady.

– Balama alyp jatyrmyn, – dep aqtalǵan bolady ol Ápendige, – toıdan aparǵan sarqytqa balalar erekshe máz bolady...

Kenet Ápendi shalt qımyldap, álginiń qaltasyna sháınektegi ystyq shaıdy quıyp kep jiberedi.

– Eı, qurmettim, ne istep jatyrsyń? – dep baj ete qalady toıymsyz qonaq.

Ápendi sonda selt etpesten:

– Sizdiń balańyz sonshama táttilerdi jegen soń, sóz joq shaı ishkisi keledi, – degen eken.

 

Sońǵy jańalyqtar

Namysyn tý etken

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar