Infografıkany jasaǵan: Amangeldi Qııas, «EQ»
Úkimettik komıssııa quryldy
Kesh habarlandyrǵanyn aıtyp, jergilikti bılik pen arnaıy qyzmettegilerdi kinálaýshylar da barshylyq. Alǵashqy sátte jasalǵan áreketke kóńili tolmaı, «bylaı isteý kerek edi» degen maǵynada keńes berýshiler de tabylýda. Osyndaı qaýipti de qorqynyshty oqıǵada ózin «kósem» etip kórsetkisi, áleýmettik jeli arqyly bedeli men tanymaldylyǵyn arttyrǵysy kelgenderdiń de baryn aıtýshylar jeterlik. Qalaı bolǵanda da osy tosyn apat aldaǵy ýaqytta jan-jaqty saralanyp, qorytyndy jasalary jáne odan tıisti sabaq alynary anyq. Osyndaı qıyn sátte halyq yntymaǵy jarasqan, birligi bekem el ekenin dáleldedi.
Kórshi О́zbekstan eliniń bul oqıǵaǵa qatysty áreketi men naqty isine baǵa bere almaıtynymyz anyq. Bul oraıda eki memleket basshylary únemi baılanysta bolyp, jaǵdaıdy baqylaýynda ustap otyrǵany málim. Túrkistan oblysynyń ákimi О́mirzaq Shókeev pen «Qazsýshar» mekemesiniń jaýapty mamandary Maqtaaral aýdanyndaǵy sý tasqyny máselesin retteý boıynsha О́zbekstan Respýblıkasynyń Syrdarııa oblysyna attandy. Qazaqstannan tasqyn sýdy toqtatý boıynsha barǵan top tıisti mınıstrlik ókilderimen kezdesip, kelissózder júrgizedi. Iаǵnı sý bosatý jumystary aldaǵy ýaqytta bir júıege keltiriledi. Sonymen qatar Premer-Mınıstr Asqar Mamınniń О́kimimen Túrkistan oblysy Maqtaaral aýdanyndaǵy eldi mekenderdi sý basý saldaryn joıý jónindegi Úkimettik komıssııa quryldy. Premer-Mınıstrdiń orynbasary Roman Sklıar tóraǵalyq etetin komıssııa aldyna keltirilgen zalaldy baǵalaý jáne sý basý saldaryn joıý, ınjenerlik, kóliktik, áleýmettik ınfraqurylymdy, turǵyn úılerdi qalpyna keltirý, sondaı-aq zardap shekken turǵyndarǵa áleýmettik qoldaý kórsetý mindetteri qoıyldy.
Turǵyndar qazir jyly sózge zárý
Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, maqtaaraldyq keıbir turǵyndar apat jaıynda aldyn ala eskertilmegenin aıtyp, áleýmettik jelilerde shaǵymyn jarııa etti. «О́zbekstan sý qoımasyn bireýler qasaqana buzypty. Jergilikti bılik tótenshe jaǵdaıdyń týyndaıtynyn bile tura, áreketsiz otyrdy. Sý tasqyny bolatynyn eskertpedi. Nege aldyn ala aıtpaıdy?» degen syńaıly pikirler áleýmettik jelilerde jazyldy. Iá, kórshi eldegi sý qoımasynyń buzylatynyn jergilikti bıliktiń aldyn ala bilmeýi zańdy jaıt. Jergilikti ákimdik te qyzyl sýdyń kóp alqapqa jaıylýyna О́zbekstan tarapynyń apat jaıly der kezinde eskertpeýi sebep bolǵanyn málimdep otyr. «О́zbekstannyń bılik ókilderi resmı túrde habarlasyp, qalyptasqan jaǵdaı týraly bizge aıtpady. Bógettiń buzylǵandyǵy jóninde áleýmettik jeliden bildik», dedi Maqtaaral aýdanynyń ákimi Baqyt Asanov.
Jurtty sabyrǵa, dúrlikpeýge shaqyrǵan jergilikti bıliktiń turǵyndardy birden kóshirýge kirispegenin, kópshiliktiń ózi aýyldan qasha bastaǵanyn aıtýshylar bar. Bul oraıda jedel shtab qurylyp, alǵashqy sátten-aq tynbaı jumys júrgizilip jatqanyn aıta ketelik. О́z úıin óleń tósegin, pálen jyl ter tógip, turǵyzǵan baspanasyn, tabanaqy, mańdaı terimen jınaǵan mal-múlkin dalaǵa tastap ketkisi kelmegen turǵyndardy da túsinýge bolady. Túndeletip óz kúshterimen qaýipsiz jerge kóship ketken turǵyndardyń keıbiri úı jıhazdaryn shyǵaryp úlgergen. Keıbiri qujattaryn da ala almaı qalǵan. Osyndaı jaıttardy aıtyp emosııaǵa berile narazylyǵyn bildirýshiler joq emes. Oqıǵa ornyna ákimdikten eshkim kelmegenin aıtýshylar da bar. «Úsh kúnnen beri nege sý toqtamaıdy? Jany ashıtyn bir pende tappaı turmyz ǵoı. Ne jazyǵy bar bul jurttyń? 80 jasqa keldim. 11 bala týdym. О́sirdim, jetkizdim. Balalarymnyń bala-shaǵasy qalaı kún kóredi? Qanshama úı qırap jatyr?» deıdi zeınetker Dámesh Qaldybaeva.
Myńdaǵan adamǵa qyzmet kórsetý barysynda kemshilikter kezdesýi múmkin. Degenmen, naqty kóz jetkizbeı, túrli qaýeset aqpar taratyp, el ishine negizsiz dúrbeleń salý, turǵyndardy úrkite berý azamattyqqa jatpasy, kimge bolsyn abyroı ápermesi anyq. Bul oraıda apat oryn alǵan sátten bastap aýdan turǵyndarynyń qasynda júrgen Nur Otan partııasy oblystyq fılıaly tóraǵasynyń birinshi orynbasary Beısenbaı Tájibaev myńdaǵan adamǵa qyzmet kórsetý barysynda kemshilikter kezdesýi múmkin ekenin aıtady. «Túrli problemalar da týyndaýda. Degenmen memleket barynsha eldi qorǵaýǵa, qaýipsizdigin saqtaýǵa kúsh salyp jatqanyn moıyndaǵan jón. Qashanda jurtty syrttaı synaý, mineý ońaı. Topan sý tutas eldi ábigerge salyp turǵan sátte alystan dálelsiz aqparat taratýdan góri eriktiler qataryna qosylýdy usynamyz. Maqtaaralǵa kelip, qyzmet etip, patrıot ekenimizdi kórseteıik», deıdi B.Tájibaev.
Úılerine tezirek oralǵysy keletin turǵyndardyń kókeıinde «Endi ne bolady, biz qaıtemiz?» degen qarapaıym suraqtarmen qatar aǵyn sýdyń toqtamaýy sebebine, baǵyty men qarqynyna, onyń jolyn bógeýge qatysty suraqtar da bary anyq. «Sýdyń deńgeıi sál tómen túsipti. Sý deńgeıin tómendetýdiń bir joly kórshi eldegi kópirdi ashý. Qazirgi tańda sýdy qashyrý qajet. Biraq qaıda? Kópir ashylsa sý ketedi. Halyq erteńgi kúnine de alańdaýly. Erteń úılerine baryp, jaǵdaıdy kórgen soń kóp daý týyndaýy da múmkin. Sondyqtan oblystyq, respýblıkalyq, aýdandyq deńgeıdegi bılik ókilderi túsindirme jumystaryn keńirek júrgizýge tıis. Halyqqa jaqyn bolýy qajet, qazir olar jyly sózge zárý. Sondaı-aq kórshi elden sýdy bizdiń jaqqa buryp jatqandardyń áreketi túsirilgen taspa da jarııa etilýde. Iаǵnı bul másele naqty zerttelip, tıisti sheshimder qabyldanýy kerek dep oılaımyn», deıdi Maqtaaral aýdanynyń qurmetti azamaty, jergilikti máslıhat depýtaty Orazkúl Shylmyrzaeva.
Iá, túsindirme jumystaryn júrgizý, oqıǵa boıynsha naqty aqparattardy tez berýdiń mańyzy zor. Áıtpegende kópshiliktiń «ýatsapta» taraǵan beınekórinister men sózderge senip qalýy ǵajap emes. Al sýdy burý máselesi rasynda da zertteýdi qajet etedi. Kórshiles eldiń oblys basshylary sý qoımasyndaǵy sý kólemin azaıtý úshin sý baǵanyn Qazaqstanǵa buryp jibergeni de aıtylýda. Bul oraıda, Telegram arnasynyń habarlaýynsha, О́zbekstan Bas prokýratýrasy, О́R Qylmystyq kodeksiniń 207-bap 1-bóligi (laýazymdyq nemquraılylyq) men 258-bap 2-bólimi «b» tarmaǵy (taý-ken, qurylys nemese jarylys qaýpi bar jumystardyń qaýipsizdik qaǵıdalaryn buzý) boıynsha qylmystyq is qozǵaǵan. Sonymen qatar tergeý jumystaryn júrgizý О́zbekstan Memlekettik qaýipsizdik qyzmeti organdaryna júktelgen.
Sý deńgeıi tómendep, 5 aýylda qaýip seıildi
Qazirgi jaǵdaıdy baıandaı ketsek, resmı oryndar sý deńgeıiniń birshama tómendegenin málimdeýde. Maqtaaral aýdanynyń 10 eldi mekeni qaýipti aımaqta ornalasqan. Onyń 5-eýi, ıaǵnı Jańaturmys, Jeńis, Fırdoýsı, О́rgebas, Dostyq aýyldary sý astynda qalsa, qalǵan 5 eldi meken oblys ákimdigi, oblystyq Tótenshe jaǵdaılar departamenti, «QazSýshar» jáne aýyl turǵyndarynan quralǵan eriktilerdiń kómegimen sý basý qaýpinen shyǵaryldy. Sonyń ishinde atap ótetin strategııalyq mańyzy zor 14 myńnan astam halqy bar Myrzakent eldi mekeni qyzyl sý basýdan aman qaldy. Sóıtip aýdan ortalyǵy Myrzakent turǵyndarynyń óz úılerine oralýyna múmkindik týdy. Oblys ákiminiń orynbasary Sáken Qalqamanov Nurly jol eldi mekeni aýmaǵynda arnaıy bóget soǵylǵanyn habarlady. Fırdoýsı eldi mekeninen Myrzakentke qaraı 3 kollektor ornalastyrylǵan. Sondaı-aq О́rgebas eldi mekeniniń aýmaǵynda uzyndyǵy – 20, bıiktigi 1 metr, Yrysty eldi mekeninde bıiktigi – 0,5, uzyndyǵy 40 metr, Jantaqsaı aýylynyń mańynan uzyndyǵy 800 metr bolatyn bógetter turǵyzyldy. Al kórshi Jetisaı aýdanynda Qoǵaly aýylynyń avtomobıl jolynyń boıynda uzyndyǵy 500 metrden asatyn bóget salý arqyly nyǵaıtý jumystary júrgizilýde. Bul jumysqa 649 adam, 15 dana tehnıka jumyldyrylǵan.
Jalpy Maqtaaral aýdanynyń sý basqan eldi mekenderinen 2 mamyrdan bastap 31 606 adam kóshirilgen, sonyń 17 myńnan astamy Myrzakent kenti men Aqjol aýylynyń turǵyndary úılerine qaıtarylýda. Evakýasııalyq beketterge ornalastyrylǵan barlyq azamatqa tıisti kómekter kórsetilýde. Jalpy 24 evakýasııalyq beketke jaıǵastyrylǵan adamdardyń densaýlyǵyn baqylaýǵa alý úshin 147 medısına qyzmetkeri jumyldyrylǵan. Olar bekettegi azamattarǵa táýlik boıy qyzmet kórsetýde. 4 mamyr kúngi resmı aqparat boıynsha 5 eldi mekennen jalpy sany 631 úı sý astynda qaldy. Tótenshe jaǵdaı jónindegi kezekti shtab otyrysynda oblys ákimi О́mirzaq Shókeev halyqqa jan-jaqty kómek berip, turǵyndarǵa úlken qoldaý kórsetý kerektigin atap ótken bolatyn.
Tıisti sala basshylaryna birqatar tapsyrma berildi. Atap aıtqanda, eń aldymen evakýasııalyq pýnktterge ornalasqan halyqqa áleýmettik kómek kórsetý jáne ótemaqy tóleý úshin olardyń mal sany, jyljymaıtyn múlik, jeke bas qujattarynyń málimetterin jınaqtaýdy tapsyrdy. Ekinshiden, apattan zardap shekken turǵyndardy azyq-túlik jáne qajetti zattarmen qamtamasyz etýge kásipkerler men qoǵamdyq qorlardy tartýdy usyndy. Turǵyn úılerge keltirilgen zalaldyń mólsherin esepteýdi júktedi. Kásipkerlik nysandarǵa kelgen zalal mólsherin anyqtaý mindetteldi. Besinshiden, zaqym kelgen avtomobıl joldary men turǵyn úı-kommýnaldyq ınfraqurylym obektilerine keltirilgen zııannyń mólsherin esepteýdi qolǵa alý qajet. «Altynshydan, aýyl sharýashylyǵy alqaptary men úı janýarlaryna keltirilgen zııannyń mólsherin eseptep, jetinshi tapsyrma retinde qaýip tónip turǵan eldi mekenderdi tasqyn sýdan qorǵaý maqsatynda bóget jasaý jumystaryn júrgizý qajet», dedi О́mirzaq Estaıuly.
Aıta ketelik, apattan qutqarý jumystaryna jalpy sany 986 adam, 4 qaıyq, 180 dana tehnıka tartylǵan. Polısııa tarapynan Jańaturmys, Fırdoýsı, О́rgebas, Nurly jol, Iirjar, T.Jaılybaev aýyldarynda 7 blok-beket quryldy. Sondaı-aq 3115 iri qara mal, 1101 usaq mal, 585 jylqy, 34 túıe Keles aýdany, Qyzylásker aýylyna jetkizilgen. Budan bólek, 1797 iri qara, 6029 usaq mal, 689 jylqy, 381 túıe, 165 shoshqa Maqtaaral aýdanyndaǵy qaýipsiz jerge shyǵarylǵan. Oblystaǵy aýdan, qalalar turǵyndary men elimizdiń ózge oblystary da sý tasqynynan zardap shekken aǵaıynǵa kómek qolyn sozyp, gýmanıtarlyq járdem jetkizýde. Mysaly, Jambyl oblysynan 30 tonnadan asa azyq-túlik tıelgen gýmanıtarlyq kómek jáne Shymkent qalasynan avarııalyq-qutqarý jumystaryna jumyldyrylatyn 30 arnaıy kólik te Maqtaaral aýdanyna keldi.
Túrkistan oblysy
