Qoǵam • 05 Mamyr, 2020

COVID-19: jel sóz ben shyn sóz

204 retkórsetildi

Búginde jalǵan aqparat dúnıeni dúrliktirgen qaýipti indetten de qaýipti bolyp, ınfeksııadan da jyldam tarap tur. Ár el bul jaǵdaıǵa ózinshe shara qabyldap, jalǵan aqparat taratqandardy ákimshilik-quqyqtyq jaýapkershilikke tartyp jatyr. Mundaı derekter bizde de tirkeldi. Sonyń ishinde qatardaǵy muǵalimder men oqýshylar da bar. Budan bólek talasqa túsken ekiushty tanymdyq materıal­dar da qarapaıym halyqty shatastyrdy. Jańa qatermen betpe-bet kelgen jáne pandemııadan tájirıbesiz qoǵamǵa qalaı kómektesýge bolady? COVID-19-dyń ańyzy, ıá aqıqaty qaısy ekenin qalaı ajyratamyz? Osy suraqtarǵa halyqaralyq bilimi men sheteldik tájirıbesi bar jas ǵalymdarymyz, sala mamandary jaýap berdi.

Kollajdy jasaǵan Qonysbaı Shejimbaı, «EQ»

Qoldan jasaldy ma?

Bul – ańyz. О́ıtkeni onyń ázirge anyqtalǵan naqty faktisi joq. Osyn­daı oıymen bólisken Stenford ýnıver­sıtetiniń bıologııa baǵyty boıynsha doktorantýrasyn támamdaǵan ǵalym, molekýlıarlyq, kletkalyq bıologııa jáne embrıologııa baǵytyn zertteýshi bıolog Nurlybek Múrsáli «Koronavırýs HIV (human immunodeficiency viruses – adamnyń ımmýn tapshylyǵy vırýsy) ınfeksııasynyń geni eken, ıaǵnı qoldan jasalypty» degen pikirler boldy. Tipti osyǵan baılanysty ǵalymdar zertteý júrgizip, nátıjesin jarııalaǵysy da keldi. Biraq onda ǵylymı faktiler men naqty dálel bolmady. Men osy saladaǵy ǵalym retinde COVID-19-dyń genetıkalyq ınjenerııa arqyly qoldan jasalmaǵanyn aıta alamyn», dedi.

Al COVID-19-ǵa qarsy otandyq vaksınany ázirleý tobyndaǵy ǵalym, veterınarııa ǵylymdarynyń kandıdaty, professor Qaısar Tabynov qazir jańa vırýsqa qatysty jaı aqparat túgili ǵy­lymı zertteýlerdiń sany da kúrt art­qanyn aıtady. «Atalǵan taqyryp óte ózekti bolyp turǵandyqtan, ony ǵy­lymı basylymdar «qushaǵyn ashyp» qabyldaıdy. Sol ǵylymı maqalalardyń ózinde áli kúńgirt, atústi qaralǵan dú­nıe­ler bar. Sondyqtan qandaı da bir qorytyndyǵa kelmes buryn, dál osy kózqarasqa pikir bildirý úshin azdap kútý kerek. Mundaıda árıne, Otardaǵy Bıologııalyq qaýipsizdik prob­lemalary ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna vırýsty taratýshy sútqorekti jarǵanattarǵa arnaıy zertteý júrgizýge jaǵdaı jasalýy qajet. Degenmen, bir nárse anyq: bıologııalyq qarý qoldan jasaǵan ǵalymdardyń baqylaýynan shy­ǵyp kete almaıdy, COVID-19-dy búkil álem ǵalymdary qazir basqara almaı otyr. Vaksınasy da vırýs jaılaǵan jaǵ­daıdyń artynsha tabyla salǵan joq. Demek, bul bıologııalyq qarý emes», deıdi ol.

Q.Tabynov pandemııa degen uǵymnyń ózin durys túsinýge shaqyrady. Pro­fessordyń paıymdaýynsha, pandemııa – jańa vırýstyń paıda bolyp, álemge taralýy. SARS 2002-2003 jyldary shyǵyp, 8 myń adamǵa juqty. Keıin joǵaldy dedik, biraq qaıda ketti? Vırýs óziniń ómir súrýin jalǵastyrý úshin bir popýlııasııadan ekinshisine ótedi. Al osy prosess kezinde vırýs min­detti túrde bıologııalyq, genetıkalyq tur­ǵydan ózgeredi. Sondyqtan ǵalym qoǵam arasyndaǵy  «Koronavırýs SARS-tyń nemese joǵarydaǵy basqa da ınfeksııanyń geni, túri, kóshirmesi» degen uǵymnyń qate jáne COVID-19-dyń jańa vırýs ekenin aıtady.

Vırgınııa shtatyndaǵy Djordj Meıson qoǵamdyq zertteý ýnıver­sıtetiniń mıkrobıologııa jáne juqpaly aýrýlar baǵyty boıynsha doktorantýrasyn támamdaǵan vırýsolog Iýrıı Kımniń pikirinshe, «Koronavırýs qoldan jasalǵan» degen pikir qoǵamnyń pandemııamen kúresýine keri áser etti. «Koro­navırýstyń (túrleri kóp) bıoınformatık mamandarynyń qatysýymen osy máselege arnaıy zertteý de júrgizildi. Mamandar sol zertteýdiń nátıjesinde COVID-19-dyń evolıýsııalyq jolmen birte-bir­te damyp, qazirgi deńgeıge jetkenin anyq­tady. Vırýstyń genetı­kalyq ınjenerııasy, ıaǵnı oılap tabylǵan vırýstar engi­ziletin júıe bar. Al atalǵan júıeden COVID-19-dyń izi de tabylmady. Sol sebepti joǵarydaǵy kózqaras – mıf», dedi Iý.Kım.

 

Qoǵamdaǵy kúızelis

Osy kózqarastyń bel­gili bir deńgeıde óz aqıqaty bar. Sebebi álem dál osyndaı aıaqasty ózgeriske daıyn bolmady. Ony kózben de kórip otyrmyz. Ǵalymdar mundaı máseleniń, ıaǵnı kúızelistiń bolý sebebin ǵylymı paıym turǵysynan baǵamdaıdy.

N.Múrsáli adamzat kópten beri pan­demııa problemasymen betpe-bet kelmegendikten, olarǵa ınfeksııanyń adam shoshytarlyq qaýpi de jańalyq bolyp otyrǵanyn aıtady. «Qarapaıym halyq qazirgideı málimetterdi estimegen soń bilmeýi múmkin. Jáne jańa vırýs olarǵa edáýir jańalyq bolyp tur. Biraq biz – bıolog-ǵalymdar vırýstardy kún saıyn qoldanamyz. Vırýs barlyq jerde bar, árbir qıqymnyń ishinde júr. AQSh-ta oqyp júrgenimde, ár stýdent «Virus discovery» degen pánnen jyl sońynda bir vırýs túrin tabatyn. Negizi vırýstardyń ishindegi osy COVID-19 sekildi qaýipti túrleriniń sırek kezdesetinine qýaný kerek. Sonymen qatar halyqty, qoǵamdy SARS-tyń (Severe acute respiratory syndrome – Aýyr jedel respıratorlyq sındrom) sútqorektiler ishinde jarǵanat­ta kezdesetini anyqtalǵanymen habardar et­kim keledi», deıdi ol.

Qoǵamnyń bir toby psıhologııalyq kúızeliske jańa aqparattardy qabyldaı almaı, shoshynǵannan tússe, ekinshi jar­tysy salǵyrttyq tanytqandyqtan tap bolady eken. Sebebi olar kúresý isi­ne belsendi qatyspaıdy, talaptardy saqtamaıdy. Munymen qoımaı, eldi alańdatqan taqyrypta ózdiginshe «ańyzdar» oılap taýyp, taratady. Osy rette vırýsolog Iý.Kım ǵalymdar kóz jetkizgen bir málimetke toqtaldy:

– Koronavırýs ınfeksııasynyń qaýpin 1 adamnyń kem degende 5 adamǵa juqtyratynymen ólsheýge bolady. Odan keıin jańaǵy 5 adam árqaısysy taǵy 5 adamǵa juqtyrady. Sonda 5-ten 25-ke, 25-ten 125-ke kóbeıedi. Qazir qoǵamda keı adamdar COVID-19-dyń qaýiptiligin basqa da aýrý túrlerimen salystyryp júr. Salystyrýdyń nátıjesimen keń taralyp turǵan ınfeksııanyń qaýpin seıiltkisi keledi. Biraq búginde AQSh-taǵy COVID-19-dan kún saıyn ólgen naýqas sany qaterli isikten qaıtys bolatyn adam sanynan artyp otyr, – dedi ǵalym.

 

Maska ınfeksııadan qorǵaıdy

AQSh-taǵy Pıttsbýrg ýnıver­sı­tetiniń «Epıdemıologııa» mamandyǵy boıynsha magıstri, Astana ulttyq zert­hanasynyń gıgıenıst-epıdemıology Aıym Qaıyrlyqyzy qoǵam músheleriniń qazirgideı maskany taǵýy qaýipti kúsheı­tetinin aıtady. О́ıtkeni olar maskany múlde taqpaıdy nemese durys taqpaıdy.

– Qazir «Maska qaýipti indetten qorǵaı ma, joq pa?» degen suraqqa tartysty jaýap tolastamaı tur. Myń ret qaıtalap aıtýǵa barmyn, maska kerek! Ony taǵýǵa tıispiz jáne durystap, sanıtarlyq talaptardy saqtap qoldanýymyz qajet. Adamdardyń maskaǵa degen salǵyrttyǵy kerisinshe qaýipti kúsheıtedi, – dedi epıdemıolog.

Al Anglııadaǵy Nottıngem ýnıver­sıtetinde genetık mamandyǵynyń bakalavrıatyn, Bıomedısınalyq ınjenerııa baǵytynda Nazarbaev ýnıversıtetiniń doktorantýrasyn bitirgen ǵalym, Cellular Therapeutics kompanııasynyń negizin qalaýshy, bıolog Bolat Sultanqulov maskaǵa degen kózqaras naýqas adamnyń qoǵamǵa degen jaýapkershilik sezimimen tikeleı baılanysty ekenin atap ótti. Bıologtyń pikirinshe, ásirese aýrý belgi­leri bar adamdar mindetti túrde maska taǵý kerek. Sebebi maska naýqastyń vırýs­ty saý adamǵa taratýyna tosqaýyl bo­lady.

Bárimiz biletindeı, COVID-19 ınfeksııasy tynys alý joldaryn zaqymdaıdy jáne ókpeni «jeıdi». Sondyqtan vırýs naýqas adamnan saý adamǵa sóıleskende, qushaq­tasqanda, qol alysqanda, túsh­kir­gende, túkirigi shashyraǵanda juǵady. Tynys alý joldary arqyly tarala­tyn­dyqtan, muryn men aýyzdy qorǵaý qajet.

 

Karantınnen keıin álem ózgeredi

Bul – aqıqat. О́z kezeginde ǵalym-bıolog Nurlybek Múr­sáli de osy oıdy tolyqtyrady: «Iá, koronavırýstan keıin álem múlde basqasha bolady. Buǵan 100 paıyz senimdimin. Onyń bir úlgisin qazir AQSh-tan anyq kórýge bolady. Sonymen qosa ǵylymǵa degen kózqaras ta ózgeredi. Jalpy, HHI ǵasyr – bıologııa ǵasyry. Ǵylymnyń kóp salasy zertteldi, tek bıologııa baǵyty qaldy. Sondyqtan Qazaqstan aldaǵy damytý strategııasyn osy salaǵa burý kerek. О́ıtkeni qazirdiń ózinde test-júıemen aınalysyp otyrǵan áriptesterim Qy­taıdan ákelingen testterdiń tek 30 paıyz­ jaǵdaıda jumys isteıtinin aıtyp otyr. Bul bizdiń qaýipsizdigimizge nuqsan kel­genin ańǵartady. Elimiz osyndaı ózge­risterge daıyn bolýy qajet. Bul úshin bıo­logııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etetin, qaýipti aldyn ala boljaı alatyn jáne qater tóngende shuǵyl sharýa atqara alatyn arnaıy ınfraqurylym bolýy kerek. О́ıtkeni bıologııalyq qaýipsizdik – ulttyq qaýipsizdik degen sóz.

– Karantınge kelsek, mamandar bekit­ken keńes pen talapty saqtaý qajet. Sebebi qol jýý sekildi qaǵıdalar qara­paıym  bolǵanymen, onyń tıimdi áre­ket ekeni ǵylymı turǵyda dáleldenip qoıǵan. Sondyqtan saqtaý qajet. Olaı bol­maǵanda karantın tek qana uzartyla beredi. Qazaqstanda karantınniń bitýi ár oblysta ártúrli bolady. Bul sol aımaqtaǵy vırýstyń taralý qarqynyna baı­lanysty, – deıdi A.Qaıyrlyqyzy. 

Al B.Sultanqulov karantın alynsa da vırýs bizben birge qalatynyn, sondyqtan sanıtarlyq talaptardy muqııat saqtaýdy karantınnen keıin de ádetke aınaldyrý qajettigin aıtady.

 

Memleket jalǵyz jeńe almaıdy

Osy oıdy jetkizgen professor Q.Tabynov:

– Bul rette COVID-19-ǵa qatysty bir ańyz­dy aıta keteıin. Qoǵam arasynda «Ǵalymdar vaksınany ázirleýge kiristi. Ekpe bıyl daıyn bolady» degen pikir tarady. О́kinishke qaraı, shyndyqqa saı kelmeıdi. Bizde bul jumysty 2-3 jylda tolyq atqarý múmkin emes. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń deregi bo­ıynsha, qazir álemde COVID-19-ǵa qarsy 76 kandıdattyq vaksına ázirlenip jatyr. Biraq ázirge bári – kandıdat.  Otandyq ǵa­lymdar óz kezeginde 3 jyl ishinde COVID-19-ǵa qarsy vaksınanyń naqty úlgisin ázirleýdi, sońǵy 3 jylda klı­nıkalyq synaqqa jibreýdi josparlap otyr. Ári qaraı oılap tapqan vaksınany ón­dirý úshin qarjy izdeýge kóshedi. Biz – Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń ǵalymdary vaksınany óndiriske engizý úderisin jedeldetetin joldy bilemiz, onyń júıeli strategııasyn daıyndap ta qoıdyq. Biraq bul jerde bir másele bar. Ǵalymdar ekpeni josparlanǵan ýaqyttan buryn ázirledi delik, alaıda ony bizde óndiretin zaýyt joq. Ekpe júrgizýdiń negiz­gi talaby boıynsha halyqtyń kem degende 70 paıyzyna vaksına saly­nýy kerek. Mıllıondaǵan adamǵa jetetin ónimdi óndirý isin qarjylandyrý Úki­mettiń qolynan kelmeıdi, memleket mu­ny kásipkerliktiń kómeginsiz jalǵyz atqara almaıdy. Sondyqtan da Forbes jýrnalynyń tizimindegi kásipkerlerge árdaıym «Zaýyt salyńyzdarshy» dep aıtyp júrmin. О́ıtkeni mundaı iri óndiris jeke sektorda júzege asýy kerek. Qazir álem­de farmasevtıkalyq kompanııalar qan­shama kiris ákelip, tabys taýyp otyr, – deıdi.

B.Sultanqulov pandemııa barlyq toptaǵy, taptaǵy, deńgeıdegi adamdar­dy biriktirgenin jetkizdi. Onyń oıynsha, otandyq ǵalymdardyń ıntellektýaldyq áleýeti ekpeni tabýǵa, óndiriske engizýge tolyǵymen jetedi. Qazirgideı test-júıeni syrttan satyp almaý úshin iri kásipkerler, saýda oıyn-saýyq ortalyqtary, kazınolar, klýbtar salýdy toqtata turý kerek. Memleket bastapqy ınvestısııany salyp, ekpeni oılap tabýǵa qadam jasap otyr. Odan keıingisi – kásipker qaýymnyń qolynda. Bul – álemdik tájirıbe. 

Aıta keteıik, ǵalymdar arasyndaǵy erkin de kásibı talqylaý Jas ǵalymdar alıansy (YRA) uıymdastyrǵan «Ǵylym­taný» jobasy aıasynda ótti.

Talqylaýdy júrgizgender

Aqnur BAIBATYROVA,

Jas ǵalymdar alıansynyń quryltaıshysy,

Beıbit ÁBDIKENOV,

Jas ǵalymdar alıansynyń quryltaıshysy ári vıse-tóraǵasy.

Materıaldy daıyndaǵan

Aıdana ShOTBAIQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Júzdegen turǵynǵa jumys tabyldy

Aımaqtar • Búgin, 12:44

Qaraǵandy: Tarıh taǵylymyna taǵzym

Aımaqtar • Búgin, 10:15

Ǵataýlın qalaı halyq jaýy boldy?

Tarıh • Búgin, 10:00

Aýylda sport kesheni salynýda

Aımaqtar • Búgin, 09:28

QHL qyrkúıekte bastalady

Sport • Búgin, 08:09

Resmı shara bir jylǵa shegerildi

Sport • Búgin, 08:04

Stadıonǵa barýǵa ruqsat

Sport • Búgin, 07:45

Dala folklorynyń antologııasy

Rýhanııat • Búgin, 07:23

Jyr-dastandar – jańa formatta

О́ner • Búgin, 07:20

Sýret. О́zgeris. Qubylys

Rýhanııat • Búgin, 07:17

Baqyttyń berik bosaǵasy

Rýhanııat • Búgin, 07:13

Jańatastyq jas sheberler

Aımaqtar • Búgin, 07:09

Júıeli jumys jeńiske jetkizedi

Aımaqtar • Búgin, 07:08

Iz qaldyrǵan iri tulǵa

Qoǵam • Búgin, 07:06

Uqsas jańalyqtar