Samǵamaǵan «samuryqtar» (Áýe kompanııalary daǵdarysty birtindep eńseredi)

Degenmen, 1 mamyrdan bastap elorda men Almaty qalalarynyń arasyndaǵy reıster qaıta ashyl­ǵany belgili. Indet taralyp ketpeýi úshin jolaýshylar arnaıy qaýipsizdik reglamentterin bul­jytpaı oryndaýǵa tıis. Atap aıt­qanda, jolaý­shylardyń qolynda ushaq bı­letimen qatar, ınfeksııany juq­tyrmaǵany týraly arnaıy anyqtamasy bolýy qajet. Bet­perde men qolǵap kııý mindet. Ushaq ta, áýejaı da jıi dezınfeksııalanyp turady. Jolaýshylar bortta burynǵydaı ıin tiresip emes, araqashyqtyqty saqtap, bir-birinen 1 metr jerdegi oryn­dyqtarǵa otyrady, sol úshin bıletterdiń 60 paıyzy ǵana satylady. Sanıtarlyq-karan­tındik baqylaý bóliminiń mamandary saparshylardyń temperatýrasyn tekserip otyrady.

Prezıdent Q.Toqaev aıtqan­daı, áýe reısterin ashý el azamattary úshin, sondaı-aq pan­de­­mııaǵa qarsy kúreske jumyl­ǵan mamandar úshin kerek boldy. Árıne álemdegi jetek­shi áýe kompanııalardyń ózi shyǵynǵa batyp jatqanyn esker­sek, qa­zaqstandyq kompanııa­lar­dyń da jaǵdaıy máz emes ekeni túsi­nikti. Demek, áýe reısteriniń ashyl­ǵany otandyq áýe tasymaldaýshy­lary úshin de demeý bolatyny sózsiz.

 Saıahat saıabyrlap qaldy

Jýyrda Halyqaralyq áýe tasy­maly qaýymdastyǵy (IATA) ár memlekettiń úkimetin avıakom­panııalarǵa kómek kórsetýge sha­qyrdy. Sebebi, ondaǵan jyldyq tarıhy bar iri áýe kompanııalarynyń da bul jolǵy daǵdarystan shyǵýǵa áleýeti jetpeı jatyr.

IATA-nyń habarlaýynsha, daǵdarys saldarynan álemdik avıa­­sııa jáne týrızm salalary­men baılanysty sektorlarda 25 mıllıonǵa jýyq jumys qys­qarýy múmkin.

Boljam boıyn­sha, jolaý­shylar tasymalynan túsken tabys byltyrǵymen sa­lys­tyrǵanda 55%-ǵa kemigen. Jyl aıaǵyna deıin bul salalarǵa sura­nys 80%-ǵa deıin túsip ketýi múmkin.

Halyqaralyq Azamattyq avıa­sııa uıymynyń habarlaýyn­sha, kúzge qaraı halyqaralyq reısterdegi jolaýshylardyń jal­­py sany 1,2 mlrd adamǵa azaı­maq. Sonyń saldarynan Eýropa men Azııa-Tynyq muhıtynyń áýe keńistigindegi ushaqtar azaıyp, bul baǵyttan túsetin tabys aı­tar­lyqtaı kemıdi.

Dál osyn­daı jaǵdaı Sol­tústik Amerıka aımaǵynda da oryn al­a­dy dep kútilýde. Ásirese jaz­­­ǵy maýsym­da eýropalyq saıa­­­hat­­­shylar­dyń basym bóligi Azııa-Tynyq mu­hıty óńirlerine jıi ári turaq­ty qatynaıtyn edi. Tóten­­she jaǵ­daıǵa baılanys­ty bıyl jazdy jaǵalaýda ótkizetin­der­d­iń qata­ry edáýir az bolatyn túri bar.

IATA bas dırektory Alek­s­andr de Jıýnıaktyń aıtýyn­sha, álem saıahatshylaryna júr­gizilgen saýaldama nátıjesinde olardyń 60%-y COVID-19 pandemııasy saıabyrlaǵannan keıin bir-eki aı ishinde saıahatqa shyǵýǵa da­ıyn ekendikterin aıtsa, qal­ǵany je­ke qarjylyq jaǵ­daı­lary turaq­tanǵansha qydyrý­ǵa asyq­paıtynyn bildirdi. Atal­ǵan qaýym­­dastyq bul jolǵy daǵ­da­rys áýe keńistiginiń tasy­mal­daý­shylary úshin úlken apat, tyǵy­ryqqa tiregen oqıǵa ekenin aıtyp, dabyl qaqty. Bul avıakom­panııalarǵa memlekettiń qoldaýy kerek ekenin kórsetedi.

Halyqaralyq uıymdardyń osyndaı batyl málimdemesinen keıin birqatar eldiń avıakom­pa­nııalarǵa qatysty saıasatynda seń qozǵala bastaǵandaı. My­saly, Kolýmbııa bıligi avıabıletterge, avıaotynǵa jáne týrızm salasyna kómek kórsetýge baılanysty keshendi sharalar paketin engizdi, alǵashqy jeńildik retinde kompanııalaryn salyqtan bosatty. Al Gonkong bıligi 2 mlrd Gonkong dollaryna áýe kom­panııalarynyń 500 myń bıletin aldyn ala satyp alyp, artyl­ǵan aqshaǵa qosymsha shyǵyn­daryn ótep berdi. Senegal úkimeti týrızm jáne áýe kóligi sektory úshin 128 mln AQSh dollaryn bóletinin málimdedi. Eýropada aqpan aıynan bastap jyl sońy­na deıin aeronavıgasııalyq qyz­metke tólenýi tıis 1,1 mlrd eýrony keler jylǵa shegerdi.

– Álem avıakompanııalary «ómir súrý» úshin kúresýde. Kez kelgen elge ekonomıkany turaq­tandyryp, salyq tólep turý­da ómirsheń áýe kompanııa­lary kerek. Árıne, olar básekege qabi­letti bolýy tıis. Osyny eskerip, ár el túrli kómek kórsetip jatyr. Bul aldymen qanshama jumys oryn­daryn saqtap qalatyn ma­ńyz­dy qadam bolmaq, – dedi  Jıýnıak taıaýda BAQ ókilderimen kezdesý barysynda.

Onyń baıandamasynda aıtyl­ǵan­daı, daǵdarysqa baılanys­ty jolaýshylar tabysy 314 mlrd dollarǵa kemıdi, 25 mln ju­mys ornynyń azaıýy múmkin, tip­ti, keıbir áýe kompanııalary daǵ­darysqa tótep bere almaı, jumy­syn toqtatýy yqtımal.

Kúrdeli máseleni sheshý úshin qaýymdastyq dırektory avıa­kompanııalarǵa memleket tarapynan qandaı kómek kórsetilýi kerek ekenin de ashyq aıtty.

– Bul salaǵa tikeleı qarjy­lyq kómek qajet. Nesıe berý, nesıe­ge qatysty kepildik berý, úkimet pen ortalyq bankterdiń korpo­ra­tıvtik oblıgasııalar nary­ǵyn qoldaýy mańyzdy bolmaq. Sony­men qatar bul salaǵa jappaı salyqtyq «demalys» jarııalaý qajet. О́ıtkeni, ushaqtar qazir ushpaıdy, tabys joq, – deıdi IATA bas dırektory.

Ol jolaýshylardyń qaýip­sizdik máselesine aıtarlyqtaı mán berý kerektigin, ár memleket bul baǵytta jospar jasaý qajet­tigin de basa aıtady.

– Avıasııa salasyna tıimdi bo­la­tyn arnaıy ǵylymı zetteýler júr­gizý kerek dep sanaımyz. Osy maq­satta bizdiń qaýymdastyq Dú­nıe­júzilik densaýlyq saqtaý uıy­my­men jáne Halyqaralyq Aza­mat­tyq avıasııa uıymymen ty­ǵyz baı­lanys ornatýda. Tek jo­laý­shy­lardyń densaýlyǵy ǵana emes, avıasııa salasyndaǵy qyzmet­ker­lerdiń densaýlyǵy da basty nazarda bolýy kerek, – dedi de Jıýnıak.

 Qoldaýdan qaıyr bar ma?

COVID-19 pandemııasy saldarynan orasan zııan shekken kompanııalar kóp. Tipti, bul naryq­qa keri yqpal etetin sheshimder qa­byldanýda. Mysaly, Argen­tı­na azamattyq avıasııa uıymy­nyń ákimshiligi qabyldaǵan jańa ere­­jelerge sáıkes, eldiń ishinde kom­mersııalyq avıakompa­nııa­larǵa qyrkúıek aıyna deıin ushý­ǵa múldem tyıym salyndy. Ázir­ge karantın kezindegi áýe tasy­­ma­lyna jasalǵan eń uzaq shek­teý osy elde tirkelip otyr­­ǵa­­nyn sheteldik BAQ jarysa jazý­da. Osy oraıda bul jeke­men­­­shik kompanııalar memleket men­­shig­in­degi áýe kemeleri­men báseke­les ekeni anyqtaldy. JetSMART áýe kom­panııasynyń at­­qarý­­shy dı­rek­tory Estýardo Or­tız jýr­nalıs­terge bergen suh­ba­tyn­da jekemenshik kompanııa ju­my­syn endi bastaǵanyn, olar­ǵa shek­teý qoıý týraly esh­kim es­kert­pegenin, Azamattyq avıa­­sııa uıy­mynyń sheshimi tal­qy­­laýǵa tús­pegenin aıtyp qyn­jyl­­dy. Ol Argentınadaǵy áýe saıa­­ha­ty ın­dýstrııasy bir múdde úshin jumys istemeýi kerek­ti­gin, básekege qabi­letti bolýy qajet­tigin aıtty.

Tótenshe jaǵdaı kezinde tyqyr taıanǵan áýe kompanııalary­nyń tek úkimetke ıek artpaı, basqa jol­­dardy da qarastyrýy kerek­ti­gin Ulybrıtanııanyń qarjy mı­nıstri Rıshı Sýnak buǵan de­ıin de aıtqan bolatyn. Onyń pi­ki­rin­she, memlekettiń qoldaýy eń sońǵy nusqa retinde qaralýǵa tıis. R.Sýnak dál qazir­gi jaǵdaıda kom­pa­nııalarǵa aksıo­nerlerden aq­sha jınap «kú­neltýge» keńes berdi.

Naryqtyń baltalasań buzyl­maıtyn zańdylyǵy bar – eshkimge tegin kómek kórsetilmeıdi. Sol sebepti qysyltaıań kezeńde ár sala óz qamyn ózi kúıttep álek. Osy rette fransýz bıligi Air France-KLM áýe kompanııasyna kómektesý úshin jalpy somasy 7 mlrd eýro uzaqmerzimdi nesıe berdi. Air France-KLM bas­shy­lyǵy barlyq shyǵyndardy ek­shep, salyqtar men tólemderdi keıin­ge qaldyrǵannyń ózinde keı­bir ushaqtardy esepten shy­ǵarý merzimi jetpese de qol­­dan­baýǵa týra keletinin, keı­bir qyz­met­kerlerdiń eńbeka­qy­syn qys­qartý josparla­nyp otyr­ǵanyn aıtady. Sóıtip, aldaǵy ýaqytta únemdeý­diń barlyq joldary qarastyry­latyn jańa jospar qurmaq.

Otandyq kompanııalardyń kirisi quldyrady

Álemdik avıaındýstrııa­nyń ba­syna túsken qara bulttan qa­­zaq­­standyq kompanııalar da qu­ty­la almady. Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mı­­nıstri Beıbit Atamqulovtyń aı­týynsha, otandyq avıakompanııa­lar jyl sońyna deıin 300 mlrd teńge shyǵynǵa batýy múmkin.

Tótenshe jaǵdaıǵa baılanys­ty elimizde koronavırýs pandemııasyna baılanysty ishki reıster 100%, halyqaralyq reıster 98% toqtatylǵan bolatyn. Joǵaryda aıtyp ótkenimiz­deı, mamyrdyń 1-inen bastap Memleket basshysynyń tapsyrmasy negizinde Nur-Sultan men Almaty qalalary arasynda áýe tasymaly qaıta jandandy. Reısterdi Air Astana, Qazaq Air, Scat áýe kompanııalary júzege asyrady. 4 mamyrdan bastap Nur-Sultan men Almatydan Qyzylordaǵa, Petropavlǵa, О́s­ke­­menge jáne Semeıge áýe qa­ty­nas­tary qaıta jandanady.

Avıasııa salasyndaǵy sarapshylar bul daǵdarysty áýe kemeleri birden emes, birtindep eńseretinin aıtady. «Samuryq-Qazyna» AQ Kólik jáne logıs­tıka jónindegi basqarýshy dırektory Qanat Alpysbaev ta bul paıymdy qostap, pandemııa aıaqtalǵannan keıin de áýe kompanııalary burynǵy qalpyna oralý úshin birneshe jyl qajet bolady dep sanaıdy.

– Máselen, jahandyq daǵ­darys­­qa deıin amerıkalyq áýe jol­dary arqyly táýligine 2 ja­rym mln jolaýshy tasymal­danǵan, bul – álemdik rekord. Qazir ushaqtar tek 10-20%-ǵa ǵana toltyrylýda, trafık 80-90%-ǵa tómendedi. 2020 jyldyń aqpan aıynda jahandyq jolaýshylar aınalymy ótken jylmen salystyrǵanda 14,1%-ǵa tómendedi, – deıdi Q.Alpysbaev.

Ol elimizde jolaýshylar tasy­maly 2020 jyldyń 4-toq­sanynda birtindep qalpyna keletinin, 2021 jyldyń birinshi jartysynda jaǵdaı birshama turaqtalatynyn jetkizdi.

– Tek naýryz-sáýir aılarynda «Eır Astana» AQ shamamen 7350 reıs jasaýdy josparlaǵan edi, onyń 4938-i júzege asyryl­mady. Bul ózgeris 22 naýryz ben 30 sáýir aralyǵynda oryn alǵan. «QAZAQ AIR» AQ naýryz-sáýir aı­larynda 1520 reıs jasaýdy jos­parlap edi, sáýirdiń 30-y kún­gi esep boıynsha jasalmaǵan reıs­teri 1110 boldy. Osynyń sal­­dary­nan, «Eır Astananyń» ki­risi sha­mamen 139,5 mlrd teńgege ne­mes­e 33%-ǵa, «Qazaq Air» AQ-nyń kirisi 6,2 mlrd teńgege nemese 44%-ǵa tó­mendeýi múmkin, – deıdi Q.Alpysbaev.

Taıaýda azamattyq avıasııa salasynyń ókilderi jyl sońyna deıingi shyǵyn kólemi shamamen 300 mlrd teńgeni quraýy múmkin ekenin aıtty. «Eır Astana» – 148,4 mlrd teńge, SCAT – 84,6 mlrd teńge, Qazaq Air – 2 mlrd teń­ge, áýejaılar – 24,5 mlrd teń­ge, Qazaeronavıgasııa 28 mlrd teń­gege shyǵynǵa batýy yqtı­mal. Indýstrııa jáne ınfra­qu­ry­­lymdyq damý mınıstri tarat­qan málimet boıynsha, azamattyq avıasııa salasynda shamamen 20 myń adam jumys isteıdi. Tótenshe jaǵdaıǵa qaramastan, bul salada qysqartý bolǵan joq.