Arhıvke abaı bolǵan jón

Jobanyń maqsatyn aqtap, tıimdiligin nasıhattaý úshin habarlamada onyń halyqqa paıda­sy mol ekendigi de aıtylady. Sonyń ishinde 8500-deı jumys orny ashylmaq, onyń 850 orny múgedekterge ar­nalmaqshy. Qarap tursaq, tipti ta­masha joba eken. Jumys oryndary da ashylady, múgedekter de qamtylady, qu­­jat­tar da sıfr­la­nyp, derek­kózder ashy­lady, ja­ryqqa jar­qyrap shyǵady...

Alaıda arhıvterge jıi baryp júretin jýrnalıst retinde osynda bir shıkilik bar ekenin birden sezgen edik. Osynsha qarajat shyǵaryp, jekemenshik JShS ashpaı-aq, qa­ras­tyrylǵan qarajattyń onnan birin arhıv qyzmetkerleriniń óz­derine tó­le­se, barlyq qujat­taryn ózderi-aq sıfr­landyryp bermes pe edi? Onyń ústine bular arhıv qa­zy­nasyna qalaı qaraýdy biletin, ja­nashyr jandar emes pe degen saýalymyzdy arhıv ma­mandarynyń talaıyna qoıyp kórgen edik. Sóıt­sek, bári bir aýyzdan bizdiń só­zimizdi quptady.

Eger qarajat bólinse, skanerleý óz qolymyzdan erkin keledi. Qa­jet bolsa, tipti, qosymsha ma­man­dar da tartar edik qoı. Bizdegi kóptegen tigindini ashýǵa da bol­maıtynyn, al ashý kerek bolsa, olarmen qalaı jumys isteý ke­rektigin kósheden shaqyrylǵan, tabys tabý úshin ǵana jınalǵan adamdar qaıdan biledi? Arhıv memlekettiń qazynasy emes pe, ony kim kóringenge qalaı senip ustatýǵa bolady degen suraqtardy aıtyp, olar sarnap qoıa berdi. Árı­ne, habarlama jasap turǵan óz mınıstrlikteri bolǵandyqtan, olar aty-jónderin aıtpaýdy ótindi.

Sonymen birge biz arhıv qu­jattaryn jekesheniń retteýine nemese sıfrlandyrýyna zań ne deıdi eken degen saýalmen «Ult­tyq arhıv qory jáne arhıvter týraly» zańdy ashyp kórgen edik. Zańnyń birinshi babynyń 2-tarmaǵynda arhıvke berilgen anyqtama bylaı deıdi: «Arhıv – arhıvtik qujattardy jınaýdy, satyp alýdy, jınaqtaýdy, retke keltirýdi, saqtaýdy, esepke alý men paıdalanýdy júzege asyratyn zańdy tulǵa nemese onyń qurylymdyq bólimshesi». Demek zańda eshqandaı kóldeneń JShS nemese basqa kelip, onyń qu­jat­taryn retteýge, saqtaýǵa, esepke alý­­ǵa jáne t.b. qatystylyǵy qaras­tyrylmaǵan.

1-baptyń 9-tarma­ǵynda «ar­hıvtik qujattardy elek­­trondy nysanǵa aýdarý» degen túsinikke my­nadaı anyqtama berilgen: «arhıvtik qujattardyń elek­tron­­dy kóshirmelerin jasaý já­ne ýákiletti organmen ke­lisý bo­ıynsha aqparattandyrý sala­syndaǵy ýákiletti organ aıqyn­daǵan aqparattyq júıelerge má­limetterdi kóshirý» degen sóz eken. Al bizdiń jaǵdaıymyzda «ýákiletti organ» degen múlde joq qoı, JShS bárin ózi kóshiredi, ózi sıfrlandyrady, tipti aqparattardy kóshirýge eshkim kedergi jasamaıdy.

Zańnyń 2-babynyń 1-tar­ma­ǵynda «Ulttyq arhıv qory Qa­­zaqstan halqynyń tarıhı-má­de­nı murasynyń ajyramas bóligi bolyp tabylady jáne ony Qa­zaqstan Respýblıkasynyń ult­tyq ıgiligi retinde memleket qor­ǵaıdy» delingen. Al osy «ult­tyq ıgilikti» mamandar emes, ta­bys tabý úshin jınalǵan JShS mú­sheleriniń qolyna qaraýsyz berip qoıýdy memlekettiń ony qorǵaǵany dep aıta alamyz ba? Kezdeısoq adam Ulttyq ıgiliktiń bir bóligin joıyp jiberse, ony kim anyqtaı alady? Qalyń tigin­dilerdi oǵan kim sanap beredi deısiz? Sondaı-aq jekemenshik JShS qujattardyń búlinbeı saqtalýyna qajetti temperatýrany, ylǵaldylyqty qamtamasyz ete ala ma? Ete almaıdy, óıtkeni maman bolmaǵandyqtan ol mun­daıdyń ne ekenin de bilmeıdi.

Osy zańda memlekettik arhıvtiń aqparattaryn jekemenshik árip­tester memlekettik qyzmet kórsetý maqsatymen jedel qoldana alady degen ruqsat ta jazylmaǵan. De­mek zańda ondaı ruqsat bolmasa, mun­daı árekettiń ózi zańsyz emes pe?

Qazaqstan Respýblıkasy Úki­me­tiniń 2017 jylǵy 6 qarasha­da­ǵy №710 «Memlekettik-jeke­menshik áriptestik úshin berýge bolmaıtyn nysandar tizimin bekit­ý týraly» qaýlysynyń 7-tar­maǵynda ondaılardyń qata­ry­na «tarıhı-mádenı muralar jáne mádenı qundylyqtardyń» bary aıtylǵan. Joǵaryda atal­ǵan zańda «Ulttyq arhıv qory Qa­zaqstan halqynyń tarıhı-má­denı murasynyń ajy­ramas bóligi» ekendigi atap kór­setilgen. Demek ony memleket-je­kemenshik árip­tes­t­igi maqsatyna qol­danýǵa bolmaı­dy.

Sonymen qatar mamandar mem­lekettik arhıvtiń baǵa jet­pes qun­dy qujattaryn jekemen­shik­tiń qolyna berý – onyń saq­talýyna, búlinýine ǵana emes, sat­ylýyna, syıǵa tartylýyna, je­ke qaraýlyq maqsattarǵa da qol­danylýyna jol ashýy múmkin degen kúdikterdi de kóp aıtty. Al atalǵan zańnyń 7-ba­bynyń 6-tarmaǵynda «Ulttyq arhıv qorynyń memlekettik men­shiktegi qujattary memleket ıeli­ginen alý men jekeshelendirý, satyp alý-satý, aıyrbastaý nemese syıǵa tartý, ıaǵnı menshik quqyǵyn berýge baılanysty mámileler jasaý obek­tisi bola almaıdy, sondaı-aq olardy turaqty saqtaý úshin basqa memleketterge áketýge bolmaı­dy» dep atap kórsetilgen. Al je­ke­menshiktiń qolyna berip qoısa, osy talaptardyń oryndalaryna kim kepildik beredi?

Qoryta aıtsaq, mamandardy alańdatyp, zań talaptaryn bu­zyp, memleket múddesin aıaqqa basyp otyrǵan osy sheshimniń qan­sha­lyqty durys ekendigine tıisti organdar nazar aýdarar. Ásirese, ulan-ǵaıyr mem­le­ket qa­rajatynyń tıimdi jum­­sa­lýyn qadaǵalaıtyn organdar kóz­jum­baılyq jasamaıtyn shy­­ǵar dep oılaımyz. Árıne, arhıv qoljetimdi bolýy kerek, biraq onyń saqtalýy da aıaqasty etil­meýi kerek.

Soltústik Qazaqstan oblysy