– Bıyl Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń qurylǵanyna 28 jyl tolyp otyr. Osy ýaqyt aralyǵynda qazaq armııasynyń áleýeti qanshalyqty kúsheıdi?
– Bizdiń býyn Qazaqstannyń Qarýly Kúshterin qurý jáne aıaǵynan nyq turǵyzý baǵytynda atqarylǵan orasan jumysqa kýá boldy jáne osy jaýapty proseske tikeleı aralasty. Kóptegen másele tez arada sheshýdi jáne reformalaýdy talap etti. Aıtalyq Qarýly Kúshterdiń qurylymyn anyqtaý, áskerlerdi tehnıkalyq jaraqtandyrý, áskerı bilim berý júıesin qurý, áskerı qyzmetshiniń berik áleýmettik paketin qalyptastyrý, áskerı ǵylym men jeke tehnologııalardy damytý, halyqaralyq áskerı yntymaqtastyq jáne basqa da máseleler.
Elimiz táýelsizdik alǵannan bergi kezeńde kásibı áskerı kadrlarmen, zamanaýı qarý-jaraqpen jáne áskerı tehnıkamen jabdyqtalǵan, mobıldi bólimsheleri qalyptasqan, tolyqqandy, jaýyngerlik qabiletti armııa qurý – óte úlken eńbek. Búginde búkil álemde bizdiń eldi tabysty jáne qarqyndy damyp kele jatqan memleket retinde biledi. Qazaqstan áskeri de tolaǵaı tabystarǵa qol jetkizdi. Bul – Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdentiniń kóregen sheshimderi men qazirgi áskerı-saıası basshylyq jumysynyń nátıjesi.
Bizdiń armııanyń aldynda turǵan mindetter tolyq kólemde oryndalyp, jaýyngerlik daıarlyq pen eldiń qorǵanysy qajetti deńgeıde qamtamasyz etildi. Bizdiń bólimsheler BUU-nyń Lıvandaǵy bitimgershilik mıssııasyna, el ishindegi jáne basqa da memleketterdiń aýmaǵyndaǵy halyqaralyq áskerı manevrlerge qatysyp keledi. Qarýly Kúshterdiń damýy turalap qalǵan emes. Áskerlerdiń kúndelikti qyzmetine birtindep jańa tehnologııalardy engizip jatyr. Geoaqparattyq tehnologııalar, robottehnıka, kıberqaýipsizdik, avtomattandyrylǵan basqarý júıesi jáne ushqyshsyz avıasııa sııaqty jańashyldyq táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary arman edi. Al qazir munyń bári – búgingi armııamyzdyń bir ereksheligi. Jyl saıyn áskerı-tehnıkalyq áleýetti arttyrý, áskerı qyzmetshiler men olardyń otbasy músheleriniń áleýmettik-turmystyq jáne turǵyn úı jaǵdaılaryn jaqsartý, áskerı qalashyqtar men garnızondardyń ınfraqurylymyn damytý jónindegi máselelerdi sheshýge ájeptáýir qarjy bólinedi.
– Álem elderiniń áskerı qýatyn baǵamdaıtyn Global FirePower-diń 2020 jylǵy reıtınginde Qazaqstan 138 memlekettiń ishinen 63-orynnan kórindi. Byltyr 54-orynǵa turaqtaǵan edik. Bul kórsetkish nege tómendedi dep oılaısyz?
– Global Fire Power reıtıngin túzgen sarapshylar memleketterdiń áskerı qýatyn salystyrý úshin 50 túrli faktor boıynsha baǵalaý ádistemesin paıdalanady. Reıtıng qorytyndysyn shyǵararda qorǵanys bıýdjeti, ásker sany, áskerı tehnıka men qarý-jaraq kólemi, ásker túrleri, memlekettiń geografııalyq erekshelikteri eskeriledi.
Mundaı reıtıngter týraly ártúrli pikirler kezdesedi. Birinshi kezekte aqparat kóziniń obektıvtiligi men shynaıylyǵy suraq týdyrady. Kóbinese olar ınternette jarııalanǵan materıaldar men ashyq derekkózderdi paıdalanady. Sondyqtan reıtıng jasaǵanda negizdelgen derekter tolyq bolmaýy múmkin. Áskerı iste sarapshylar mundaı qorytyndylarǵa súıenbeıdi. Bastysy, bizdiń armııamyz josparǵa sáıkes turaqty damyp kele jatyr, elimizdi qapysyz qorǵaýǵa qashanda daıyn.
– Arystaǵy arsenaldyń jarylýynan qandaı sabaq aldyq? Alda osyndaı tótenshe oqıǵalardy boldyrmaý úshin qandaı sharýa atqarylyp jatyr?
– Arys qalasyndaǵy apatqa bir jylǵa jýyq ýaqyt boldy. Búginge deıin tótenshe jaǵdaı saldaryn joıý boıynsha qurama jasaq jumysyn jalǵastyrýda. Áskerı qyzmetshiler aýmaqqa zertteý júrgizip, qoıma mańaıyndaǵy fragmentterdi izdestirip jatyr. Metall synyqtaryn tazalaý, suryptaý jáne arnaıy jabdyqtalǵan alańǵa shyǵarý, tehnıkalyq aýmaqty tazalaý, ınjenerlik oq-dárilerdi túgendeý jumystary júrgizilýde. Jergilikti turǵyndardyń ótinishterine jaýap beretin mobıldik top burynǵysynsha kezekshilik etedi.
Osyndaı táýekelderdi barynsha azaıtýdyń mańyzdy bóligi – oq-dárilerdi shyǵarý jáne basqa qoımalarda birkelki ornalastyrý. Buǵan ótken jyldyń maýsym aıynan bastap basymdyq berilip, arnaıy kúsh jumyldyryldy.
– Indet qaýpi tónip turǵan shaqta Qarýly Kúshterdiń Bas shtabynda «Radıasııalyq, hımııalyq, bıologııalyq qorǵanys jáne ekologııalyq qaýipsizdik departamenti» deıtin jańa qurylym jasaqtaldy. Bul bastamanyń tıimdi tustaryn aıtyp bere alasyz ba?
– Koronavırýs pandemııasy radıasııalyq, hımııalyq jáne bıologııalyq qorǵaý bólimsheleriniń qandaı mańyzy bar ekenin kórsetti. Osy rette Qarýly Kúshterde jańa departament qurý týraly sheshim qabyldandy. Bul – qazirgi zamanǵy qaýip-qaterlerdi, áskerlerdiń múmkindikterin jáne álemniń jetekshi elderiniń qorǵanys-ónerkásiptik kesheniniń damý úrdisterin eskere otyryp, radıasııalyq, hımııalyq, bıologııalyq qorǵaý mindetteri júkteletin jeke, jańa qurylymdyq bólimshe.
Vırýstyń taralýyna qarsy kúreske áskerı bólimsheler alǵashqy kúnnen bastap kiristi. Qarýly Kúshterdiń arnaıy otrıadtary 22 eldi mekende jalpy kólemi 43 mln sharshy metrden asatyn obektiler men joldardy zararsyzdandyrdy. Buǵan qosa ártúrli bólimsheler óz áskerı qyzmetiniń baǵytyna qaramastan qoǵamdyq tártipti qamtamasyz etýmen aınalysýda, áskerı avıasııa shetelden otandastarymyzdy evakýasııalady, áskerı medısına halyqtyń densaýlyǵyn qorǵaýǵa atsalysyp jatyr.
– Memleket basshysy halyqqa Joldaýynda tegeýrindi ásker qalyptastyrý mindetine basymdyq berdi. Bul rette qandaı jumys qolǵa alyndy jáne Parlamentte arnaıy baǵdarlamalyq qujattar qaralyp jatyr ma?
– Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev armııany tıimdi jáne básekege qabiletti qarý-jaraqpen qamtamasyz etýdi, áskerı bilim berý sapasyn arttyrýdy jáne halyqaralyq áskerı-tehnıkalyq yntymaqtastyqty nyǵaıtýdy tapsyrdy. Sondaı-aq oq-dárilerdi saqtaý ınfraqurylymyn jetildirýge nazar aýdarý qajet ekenin atap ótti.
Áskerdi qaıta jaraqtandyrý – bul kúrdeli jáne ájeptáýir uzaq prosess. Bul áskerdiń qajetine jáne eldiń ekonomıkalyq áleýetine qaraı iske asady. Sońǵy jyldary Qarýly Kúshterge zamanaýı kópfýnksıonaldy joıǵyshtar, tikushaqtar, ushqyshsyz ushý apparattary, jaýyngerlik kemeler ákelinip jatyr. Áýe kólikterin toptastyrý aıtarlyqtaı kúsheıtildi. Bul el aýmaǵynyń aýdanyn eskere otyryp, áskerlerdi batystan shyǵysqa jáne taǵy basqa baǵytta jedel kóshirý qajet bolǵan kezde mańyzdy ról atqarady. О́miri men densaýlyǵyna qaýipti mindetterdi oryndaıtyn áskerı qyzmetshilerdiń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge septesetin robototehnıkalyq keshender damýda.
Sondaı-aq otandyq kásiporyndar arqyly qolda bar tehnıkany kúrdeli jóndeý jáne jańǵyrtý jumystary júrgiziledi.
– Qazirgi kezde halyqaralyq áskerı yntymaqtastyqty damytý boıynsha qandaı jumys júrgizilýde?
– Halyqaralyq áskerı yntymaqtastyqtyń maqsaty – memlekettiń áskerı qaýipsizdigin qamtamasyz etý jáne onyń ulttyq múddelerin qorǵaý úshin qajetti jaǵdaılar jasaý, sondaı-aq halyqaralyq jáne ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý úshin basqa eldermen ózara is-qımyldy nyǵaıtý. Qazaqstan bul yntymaqtastyqty ekijaqty qarym-qatynastar konteksinde jáne BUU, EQYU, AО́SShK, UQShU, ShYU, TMD, NATO sııaqty halyqaralyq jáne óńirlik uıymdarǵa qatysý arqyly júzege asyrady. Memlekettiń áskerı qaýipsizdigin qamtamasyz etý mindetterin oryndaý úshin kópvektorly syrtqy saıasat, pragmatızm, syrtqy saıası jáne ekonomıkalyq maqsat qaǵıdattaryn saqtaý mańyzdy.
UQShU formatyndaǵy negizgi baǵyttar – jedel den qoıýdyń ujymdyq kúshterin damytý, kadrlar daıarlaý jáne áskerı-tehnıkalyq yntymaqtastyq. Al TMD formatynda bizdiń Qarýly Kúshter qyzyǵýshylyq tanytqan salalardaǵy kópjaqty áskerı yntymaqtastyqqa mán berilse, Shanhaı Yntymaqtastyq Uıymymen yntymaqtastyqta jalpy áskerı-saıası basymdyqtar men birlesken terrorızmge qarsy daıarlyq máseleleri nazarǵa alynady.
Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymymen ózara is-qımyl birqatar halyqaralyq qujattar men kelisimder sheńberinde júzege asyrylady. Bul – 2011 jylǵy Vena qujaty jáne Eýropadaǵy ádettegi Qarýly Kúshter týraly shart boıynsha jyl saıynǵy áskerı aqparatpen almasý, EQYU-nyń jeńil jáne atys qarýy týraly qujaty, qaýipsizdiktiń áskerı-saıası aspektilerine qatysty minez-qulyq kodeksi, EQYU-nyń kedergige qarsy mınalar boıynsha suraǵy jáne basqalar. Turaqty túrde uıymǵa qatysýshy elder ózara ınspeksııalar júrgizedi.
NATO-men yntymaqtastyq sheńberinde Qazaqstan «Beıbitshilik jolyndaǵy áriptestik» baǵdarlamasynyń qatysýshysy bolyp tabylady. Bul birlesken oqý-jattyǵýlarǵa qatysý, beıbitshilikti qoldaý jónindegi operasııalardy júrgizýde tájirıbe almasý sııaqty is-sharalar arqyly ulttyq bitimgershilik áleýetin damytýǵa qyzmet etedi. Ulttyq bitimgershilik áleýetin damytý Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik Keńesine turaqty emes músheligi sheńberinde júzege asyrylady. Sonymen qatar Halyqaralyq áskerı yntymaqtastyq ekijaqty negizde Reseımen, Qytaımen, Ortalyq Azııa aımaǵy elderimen, AQSh-pen, EO jáne NATO elderimen júrgiziledi.
– Áńgimeńizge rahmet, aǵa. Merekeńiz qutty bolsyn! Qazaq armııasynyń aıbyny asa bersin!
– Sóz sońynda táýelsiz Qazaqstannyń shekarasy bútin, shebi berik bolýy úshin qaltqysyz qyzmet etýge qashanda daıyn Otan qorǵaýshylardy merekesimen quttyqtaımyn. Azamattardyń otbasyna saýlyq, baq-bereke tileımin. Elimiz aman, jurtymyz tynysh bolsyn!
Áńgimelesken
Orynbek О́TEMURAT,
«Egemen Qazaqstan»
