Suhbat • 07 Mamyr, 2020

Tegeýrindi ásker – qaýipsizdiktiń tiregi

52 retkórsetildi

Halyq Qaharmany, general-leıtenant Baqytjan Ertaev táýelsiz elimizdiń Qarýly Kúshteriniń qalyptasýyna qomaqty úles qosyp keledi. Búginde Parlament Májilisiniń depýtaty bolyp qyzmet etetin el aǵasymen mereke qarsańynda qazirgi qazaq armııasynyń áleýeti jóninde áńgimelesken edik.

– Bıyl Qazaqstan Qarýly Kúsh­teri­niń qurylǵanyna 28 jyl tolyp otyr. Osy ýaqyt aralyǵynda qazaq armııasynyń áleýeti qanshalyqty kúsheıdi?

– Bizdiń býyn Qazaqstannyń Qarýly Kúsh­­terin qurý jáne aıaǵynan nyq tur­ǵy­zý baǵytyn­da atqarylǵan orasan ju­mys­qa kýá boldy jáne osy jaýap­ty pro­­seske tike­leı aralasty. Kópte­gen má­­se­le tez arada sheshýdi jáne re­for­ma­laý­dy talap etti. Aıtalyq Qarý­ly Kúsh­­­ter­­diń qu­ry­lymyn anyqtaý, ásker­ler­­di teh­­nı­­ka­lyq jaraqtandyrý, ás­ke­rı bi­lim berý júıesin qurý, áskerı qyz­­­met­­­shiniń berik áleýmettik paketin qa­­lyp­­tas­­t­yrý, áskerı ǵylym men jeke teh­no­­­lo­­­gııa­­­lar­dy damytý, halyqaralyq áskerı ynty­maqtastyq jáne basqa da máseleler.

Elimiz táýelsizdik alǵannan bergi kezeńde kásibı áskerı kadrlarmen, zamanaýı qarý-jaraqpen jáne áskerı tehnıkamen jabdyqtalǵan, mobıldi bólimsheleri qalyptasqan, tolyqqandy, jaýyngerlik qabiletti armııa qurý – óte úlken eńbek. Búginde búkil álemde bizdiń eldi tabys­ty jáne qarqyndy damyp kele jatqan memleket retinde biledi. Qazaqstan áskeri de tolaǵaı tabystarǵa qol jetkizdi. Bul – Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdentiniń kóregen sheshim­deri men qazirgi áskerı-saıası basshylyq jumysynyń nátıjesi.

Bizdiń armııanyń aldynda turǵan mindet­ter tolyq kólemde oryndalyp, jaýyn­gerlik daıarlyq pen eldiń qorǵa­nysy qajetti deńgeıde qamtamasyz etildi. Bizdiń bólimsheler BUU-nyń Lı­van­­daǵy bitimgershilik mıssııasyna, el ishin­degi jáne basqa da memleketterdiń aýma­ǵyn­daǵy halyqaralyq áskerı ma­nevr­­lerge qatysyp keledi. Qarýly Kúsh­ter­diń damýy turalap qalǵan emes. Ásker­ler­diń kúndelikti qyzmetine birtin­dep jańa tehnologııalardy engizip jatyr. Geo­aq­parattyq tehnologııalar, robot­teh­nıka, kıberqaýipsizdik, avtomat­tan­­dy­rylǵan basqarý júıesi jáne ushqysh­syz avıasııa sııaqty jańashyldyq táýel­sizdiktiń alǵashqy jyldary arman edi. Al qazir munyń bári – búgingi ar­mııa­­­myz­­­dyń bir ereksheligi. Jyl saıyn ás­­ke­­rı-teh­nıkal­yq áleýetti arttyrý, ás­­ke­­­rı qyz­met­shiler men olardyń otbasy mú­­she­­leri­niń áleýmettik-turmystyq jáne tur­­ǵyn úı jaǵdaılaryn jaqsartý, áske­rı qa­la­­sh­yqtar men garnızondardyń ınf­­ra­q­u­­­ry­­lymyn damytý jónindegi má­se­­le­lerdi sheshýge ájeptáýir qarjy bólinedi.

– Álem elderiniń áskerı qýatyn baǵamdaıtyn Global FirePower-diń 2020 jylǵy reıtınginde Qazaqstan 138 memlekettiń ishinen 63-orynnan kórindi. Byltyr 54-orynǵa turaq­taǵan edik. Bul kórsetkish nege tómen­dedi dep oılaısyz?

– Global Fire Power reıtıngin túzgen sarapshylar memleketterdiń áskerı qýatyn salystyrý úshin 50 túrli faktor boıynsha baǵalaý ádistemesin paıdalanady. Reıtıng qorytyndysyn shyǵararda qorǵanys bıýdjeti, ásker sany, áskerı tehnıka men qarý-jaraq kólemi, ásker túrleri, memlekettiń geografııalyq erekshelikteri eskeriledi.

Mundaı reıtıngter týraly ártúrli pi­kir­ler kezdesedi. Birinshi kezekte aqpa­rat kóziniń obektıvtiligi men shy­naıy­lyǵy suraq týdyrady. Kóbinese olar ınternette jarııalanǵan materıaldar men ashyq derekkózderdi paıdala­nady. Sondyqtan reıtıng jasaǵanda ne­giz­delgen derekter tolyq bolmaýy múmkin. Áskerı iste sarapshylar mun­daı qo­rytyndylarǵa súıenbeıdi. Bastysy, bizdiń armııamyz josparǵa sáıkes tu­raqty damyp kele jatyr, elimizdi qapy­syz qorǵaýǵa qashanda daıyn.

– Arystaǵy arsenaldyń jarylýy­nan qandaı sabaq aldyq? Alda osyndaı tótenshe oqıǵalardy boldyrmaý úshin qandaı sharýa atqarylyp jatyr?

– Arys qalasyndaǵy apatqa bir jylǵa jýyq ýaqyt boldy. Búginge deıin tótenshe jaǵdaı saldaryn joıý boıyn­sha qurama jasaq jumysyn jalǵas­tyrýda. Áskerı qyzmetshiler aýmaqqa zertteý júrgizip, qoıma mańaıyndaǵy fragmentterdi izdestirip jatyr. Metall synyqtaryn tazalaý, suryptaý jáne arnaıy jabdyqtalǵan alańǵa shyǵarý, tehnıkalyq aýmaqty tazalaý, ınjenerlik oq-dárilerdi túgendeý jumystary júr­gizilýde. Jergilikti turǵyndardyń óti­nish­terine jaýap beretin mobıldik top burynǵysynsha kezekshilik etedi.

Osyndaı táýekelderdi barynsha azaı­tý­dyń mańyzdy bóligi – oq-dárilerdi shy­ǵarý jáne basqa qoımalarda birkelki ornalastyrý. Buǵan ótken jyldyń maý­sym aıynan bastap basymdyq berilip, arnaıy kúsh jumyldyryldy.

– Indet qaýpi tónip turǵan shaqta Qarý­ly Kúshterdiń Bas shtaby­nda «Ra­dıa­­­sııalyq, hımııa­lyq, bıologııa­lyq qo­rǵanys jáne ekolo­gııalyq qaýip­si­zdik departamenti» deıtin jańa qu­ry­lym jasaqtaldy. Bul bastamanyń tıim­di tustaryn aıtyp bere alasyz ba?

– Koronavırýs pandemııasy radıa­sııa­lyq, hımııalyq jáne bıologııalyq qorǵaý bólimsheleriniń qandaı mańyzy bar ekenin kórsetti. Osy rette Qarýly Kúsh­terde jańa departament qurý týra­ly sheshim qabyldandy. Bul – qazirgi zamanǵy qaýip-qaterlerdi, ásker­lerdiń múmkindikterin jáne álem­niń jetekshi elderiniń qorǵanys-ónerkásip­tik kesheniniń damý úrdisterin eskere oty­ryp, radıasııalyq, hımııalyq, bıolo­gııa­lyq qorǵaý mindetteri júkteletin jeke, jańa qurylymdyq bólimshe.

Vırýstyń taralýyna qarsy kúreske áskerı bólimsheler alǵashqy kúnnen bastap kiristi. Qarýly Kúshterdiń arnaıy otrıadtary 22 eldi mekende jalpy kólemi 43 mln sharshy metrden asatyn obektiler men joldardy zararsyzdandyrdy. Buǵan qosa ártúrli bólimsheler óz áskerı qyzmetiniń baǵytyna qaramastan qoǵamdyq tártipti qamtamasyz etýmen aınalysýda, áskerı avıasııa shetelden otandastarymyzdy evakýasııalady, áskerı medısına halyqtyń densaýlyǵyn qorǵaýǵa atsalysyp jatyr.

– Memleket basshysy halyqqa Jol­­­daýynda tegeýrindi ásker qalyp­tas­­tyrý mindetine basymdyq berdi. Bul rette qandaı jumys qolǵa alyn­­dy jáne Parlamentte arnaıy baǵ­dar­­la­­ma­lyq qujattar qaralyp jatyr ma?

– Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev armııany tıimdi jáne básekege qabiletti qarý-jaraqpen qamtamasyz etýdi, áske­rı bilim berý sapasyn arttyrýdy jáne halyqaralyq áskerı-tehnıkalyq ynty­maqtastyqty nyǵaıtýdy tapsyr­dy. Sondaı-aq oq-dárilerdi saqtaý ınfra­qurylymyn jetildirýge nazar aýdarý qajet ekenin atap ótti.

Áskerdi qaıta jaraqtandyrý – bul kúrdeli jáne ájeptáýir uzaq prosess. Bul áskerdiń qajetine jáne eldiń eko­no­mı­kalyq áleýetine qaraı iske asady. Soń­­ǵy jyldary Qarýly Kúshterge zama­naýı kópfýnksıonaldy joıǵyshtar, tik­ushaq­­tar, ushqyshsyz ushý apparattary, jaýyn­­gerlik kemeler ákelinip jatyr. Áýe kó­lik­­terin toptastyrý aıtarlyqtaı k­ú­­sheı­­­ti­l­­di. Bul el aýmaǵynyń aýdanyn es­­­­kere otyryp, áskerlerdi batystan shy­ǵys­­qa jáne taǵy basqa baǵytta jedel kó­shi­­rý qajet bolǵan kezde mańyzdy ról at­q­ara­­dy. О́miri men densaýlyǵyna qaýip­ti mi­n­­d­et­­­terd­i oryndaıtyn áskerı qyzmet­shi­­ler­­­diń qaýip­­sizdigin qamtamasyz etýge sep­­­te­­­se­tin robototehnıkalyq keshender damýda.

Sondaı-aq otandyq kásiporyndar arqyly qolda bar tehnıkany kúrdeli jóndeý jáne jańǵyrtý jumystary júrgiziledi.

– Qazirgi kezde halyqaralyq áskerı yntymaqtastyqty damytý bo­ıyn­­sha qandaı jumys júrgizilýde?

– Halyqaralyq áskerı yntymaq­tastyqtyń maqsaty – memlekettiń áskerı qaýipsizdigin qamtamasyz etý jáne onyń ulttyq múddelerin qorǵaý úshin qajetti jaǵdaılar jasaý, sondaı-aq halyqaralyq jáne ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý úshin basqa eldermen ózara is-qımyldy nyǵaıtý. Qazaqstan bul yntymaqtastyqty ekijaqty qarym-qatynastar konteksinde jáne BUU, EQYU, AО́SShK, UQShU, ShYU, TMD, NATO sııaqty halyqaralyq jáne óńirlik uıymdarǵa qatysý arqyly júzege asyrady. Memlekettiń áskerı qaýipsizdigin qamtamasyz etý mindetterin oryndaý úshin kópvektorly syrtqy saıa­sat, pragmatızm, syrtqy saıası jáne eko­no­mıkalyq maqsat qaǵıdattaryn saq­taý mańyzdy.

UQShU formatyndaǵy negizgi baǵyt­tar – jedel den qoıýdyń ujymdyq kúsh­terin damytý, kadrlar daıarlaý jáne áske­rı-tehnıkalyq yntymaqtastyq. Al TMD formatynda bizdiń Qarýly Kúshter qyzyǵýshylyq tanytqan salalardaǵy kópjaqty áskerı yntymaqtastyqqa mán berilse, Shanhaı Yntymaqtastyq Uıymymen yntymaqtastyqta jalpy áskerı-saıası basymdyqtar men birlesken terrorızmge qarsy daıarlyq máseleleri nazarǵa alynady.

Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne ynty­maq­tastyq uıymymen ózara is-qımyl birqatar halyqaralyq qujattar men kelisimder sheńberinde júzege asyrylady. Bul – 2011 jylǵy Vena qujaty jáne Eýro­padaǵy ádettegi Qarýly Kúshter týra­ly shart boıynsha jyl saıynǵy ás­ke­rı aqparatpen almasý, EQYU-nyń je­ńil jáne atys qarýy týraly qujaty, qaýip­siz­diktiń áskerı-saıası aspektilerine qatys­ty minez-qulyq kodeksi, EQYU-nyń ke­der­gige qarsy mınalar boıynsha suraǵy jáne basqalar. Turaqty túrde uıymǵa qatysý­shy elder ózara ınspeksııalar júrgizedi.

NATO-men yntymaqtastyq sheńberin­de Qazaqstan «Beıbitshilik jolyn­daǵy áriptestik» baǵdarlamasynyń qatysý­shysy bolyp tabylady. Bul birles­ken oqý-jattyǵýlarǵa qatysý, beıbit­shilikti qoldaý jónindegi operasııa­lardy júrgizýde tájirıbe almasý sııaqty is-sharalar arqyly ulttyq bitimgershilik ále­ýetin damytýǵa qyzmet etedi. Ult­tyq bitimgershilik áleýetin damytý Qazaq­stannyń BUU Qaýipsizdik Keńesine turaq­ty emes músheligi sheńberinde júze­ge asyrylady. Sonymen qatar Halyq­aralyq áskerı yntymaqtastyq ekijaqty negizde Reseımen, Qytaımen, Ortalyq Azııa aımaǵy elderimen, AQSh-pen, EO jáne NATO elderimen júrgiziledi.

– Áńgimeńizge rahmet, aǵa. Mere­ke­ńiz qutty bolsyn! Qazaq armııa­sy­nyń aıbyny asa bersin!

– Sóz sońynda táýelsiz Qazaqstannyń shekarasy bútin, shebi berik bolýy úshin qaltqysyz qyzmet etýge qashanda da­ıyn Otan qorǵaýshylardy merekesimen qut­tyqtaımyn. Azamattardyń otbasyna saý­lyq, baq-bereke tileımin. Elimiz aman, jurty­myz tynysh bolsyn!

 

Áńgimelesken

Orynbek О́TEMURAT,

«Egemen Qazaqstan»

 

Sońǵy jańalyqtar

Qostanaı oblysynda joldar jóndeledi

Aımaqtar • Búgin, 18:07

Elbasy Baýyrjan Baıbekti qabyldady

Elbasy • Búgin, 17:57

Qazalyda 42 joba júzege asady

Aımaqtar • Búgin, 17:47

300 baspaǵa sýbsıdııa beriledi

Aımaqtar • Búgin, 17:37

«Baıqońyr» ǵarysh keshenine - 65 jyl

Aımaqtar • Búgin, 17:30

Qazaqstandyq ásker qatary tolyqty

Aımaqtar • Búgin, 16:57

Búgin «Tarzannyń» týǵan kúni

Sport • Búgin, 16:29

Aptap ystyqta qalaı qorǵanamyz?

Aımaqtar • Búgin, 14:57

Balalar arasynda baıqaý uıymdastyryldy

Aımaqtar • Búgin, 13:27

Úsh oblysta egis jumystary aıaqtaldy

Aımaqtar • Búgin, 13:00

«Baqytty balalyq» onlaın konserti ótti

Aımaqtar • Búgin, 12:20

Qaraǵandy oblysynda 24 adam KVI juqtyrdy

Aımaqtar • Búgin, 12:13

Qazaqstanda jol sapasy qashan jaqsarady?

Qazaqstan • Búgin, 12:00

Uqsas jańalyqtar