Rýhanııat • 09 Mamyr, 2020

Birliktiń qýaty qorǵasynnan da myqty!

452 retkórsetildi

О́tken ǵasyrdyń orta tusyna kúndeı kúrkirep ótken II dúnıe­júzilik soǵystaǵy ortaq Jeńis – izgilikti ańsaǵan barsha adam balasy birikse, ony eshqandaı kedergi toqtata almaıtynyn áıgili etti. Bolashaq múddesi, adamzat taǵdyry, beıbit ómir jaıy talqyǵa túsip, tarazy basyn teńseltip turǵan «tar jol, taıǵaq keshý» shaǵynda buryn bir-birin baq baılar baqtalas, ymyraǵa bas ımes qarsylas sanaǵan derjavalar aspan asty, jer ústin qara bulttaı japqan túnek kúshke, ajal sepken tajalǵa qarsy birikti, birlesti, tutasty. Osynyń arqasynda alpaýyt basqynshy tize búkti. Álimsaqtan jaýyzdyqpen arasy bitispegen izgilik jahandyq deńgeıde ústem tústi.

75 jyl buryn Jeńistiń shýaq shash­qan nurly shapaǵaty barsha tirshilik ıesine shattyq syılady. Jahan jurt­shylyǵy ulty men násiline, tili men dinine qaramaı, bir jandaı qýandy. Qyrǵyn men qantógisti ańsaǵan qanisher kúsh­terdiń qahary qaıtqacyn, joq­tyq jutatqan jer-jahan qaı­ta túledi, dúnıe jańardy, izgi­lik il­geri umsyndy. Barsha el tarıh­ta esh­qashan bolmaǵan BUU se­kildi alyp birlestiktiń týy as­tynda bas qosty. Jańa táýel­siz memle­ket­­terdiń dúnıege kelýi­ne jol ashy­l­dy. Demek, II dúnıe­júzi­lik so­ǵys­­taǵy Jeńis adamdy bólmeı­tin bire­geı mereke. Bul – jal­qynyń qamyn jalpynyń muratyna jyqqan ortaq qundylyq. Bul – barlyǵymyz ardaq tutyp, asylǵa balar mura.

Uly Jeńisti ár el ózinshe tanı­dy, ár qyryn áspetteıdi, tańdaǵa­nyn, tal­ǵa­myna jaraǵanyn tól tarı­hyna tań­balap qaldyrady. Ke­ńes Odaǵy bul ortaq Jeńisti jeke­she­lendirýge tyrys­qany bel­gili. Saldarynan, keńes­tik oqý­lyq­tarda, ádebıet pen ǵylym­da fashızm­di kommýnızm jeńgendeı etip nasıhattaldy. Jeńisti KSRO halyq­taryn birtutas etip, «beton­daı sementteýge» jan-jaqty paı­da­lan­ǵan ıdeologtar onyń búkil halyqara­lyq qoǵamdastyqty toptas­tyra alar qundy­lyǵyn tárk etti. Qanshama qurban­dyqpen kelgen Jeńiske «ózge elderdiń qosqan úlesi aıtýǵa turmastaı mardymsyz» degen soqyr senim, kelte túısik órken jaıdy. Uly Jeńisti som­daýdaǵy Batys elderiniń sú­beli úlesi, qomaqty kómegi týraly aýyz ashý – bas ketip, tirsek qıy­latyn tirlik bolatyn. Sóıtip maı­dan dalasynda jaýmen tize qosa, birlese arpalysqan derjava­lar arasyndaǵy biriktirýshi yqpaldar aryny kúrt báseńsidi, jappaı básekelestik jer-jahanda qaıta órbidi. Germanııa, Koreıa, jalpy dúnıe júzi ekige jaryldy. KSRO – qazaq jerinde, AQSh – Nevada shtatynda ıadrolyq polıgon quryp, aqyrzaman qarýyn jetildirýge kiristi. Qanshama mem­lekettiń irgesin sókken, qaby­r­ǵasyn qaqyratqan qatigez soǵys bir­­liktiń joqtyǵynan, ala­ýyz­­dyq­tyń óris alýynan, há­kim Abaı aıtqan adamzattyń bá­rin birdeı baýyrym dep súıer uly gý­­ma­nızmniń toqyraýynan týyn­daǵany ras. Ony adamdar taǵy umyt­ty. Álemdik der­­javalar baq­talas­tyqtyń qasań us­tany­myn tisteı qat­yp ustanbaǵanda, ke­ıingi zaman basqasha qalyptasatyn ba edi?!

Jasyratyny joq, sońǵy jyldary Ekinshi dúnıejúzilik soǵysty – qazaq­tyń azattyq jolyndaǵy aıqasy dep moıyndamaıtyn jáne ondaǵy Jeńistiń qundylyǵyna kúmán keltiretin pikirler jıi bas kóteredi. Bul qynjylarlyq jaıt. О́ıtkeni qazaqtyń túleýi de, biz­diń táýelsizdigimiz de, ulttyq qun­dylyqtarymyz da Uly Jeńispen bite qaınasyp jatyr. Bul Jeńis armany azarǵa aınalyp, qııaly qysyr qala jazdaǵan qazaq hal­qynyń ezilgen rý­hyn kóterdi, uı­qy­daǵy ult sanasyn ser­piltti. Tota­lıtarlyq qysym qur­saýynyń jumsarýy arqasynda qoǵam­dyq qý tirliktiń kókjıeginen ulttyq jádigerler tóbe kórsetip, ortamyzǵa qaıta orala bastady. «Batyrlar jyry» jáne basqa da ulttyq jadtan óshe jaz­daǵan halyq aýyz ádebıetiniń jádi­gerleri zerttelip, qaıta basyldy, qazaq rýhanı qaınarlarynan qanyp ishýge múmkindik aldy.

II dúnıejúzilik soǵys sansyz qazaq batyryn jahanǵa jarqy­ra­ta áıgiledi: B.Momyshuly, R.Qosh­­qarbaev, T.Bıgeldınov, T.Toq­tarov, M.Ǵab­dýllın, N.Áb­dirov, Q.Qaısenov, Q.Aman­jolov, B.Bul­qyshev, S.Nurma­ǵambetov, Á.Shá­ripov, B.Beısekbaev, S.Baı­­ma­ǵam­betov, Q.Spataev, Á.Mol­daǵulova, M.Mámetova, H.Dospanova...

398 dushpannyń kózin joıǵan mergen T.Ábdikov, 287 fashısti jer jastan­dyrǵan snaıper Y.Sú­leı­menov, ataqty Amangeldi Imanovtyń uly, jantásilim eter aldynda 13 jaýyn jaıpaǵan R.Amangeldıev, qar­sylastyń birde bir tankin il­geri jibermeı, granatasymen sońǵ­y tanktiń astyna súńgigen Keńes Odaǵynyń Batyry Á.Dos­muham­betov, qazaqtan shyq­qan eń jas Keńes Odaǵynyń Batyry, 18 jastaǵy J.Eleýsov... Tize búkse, júrekjutqan batyr­lyq úlgi­leri jeterlik. Qýantar­lyǵy, qahar­man­darymyzdyń kóbi maıdan dalasynda qalǵan joq, elge oralyp óskeleń urpaqqa ulaǵat berdi, erjúrek jas­tardy baýlydy. Qazaqtyń erlik dás­túri osylaı jalǵasyn tapty. Je­ńimpaz aǵa býynnyń qahar­man isterine qanyqqan, aryndy aıbarynan shabyttanǵan jas urpaq 1986 jyldyń yzǵarly jel­toq­sanynda alań­ǵa shyqty, teń­dik pen eldikti aqy­ryp talap etti, totalıtarızmniń qabyr­ǵ­asyn qa­qyratty. Yrdý-dyrdýy túge­sil­mes tirliktiń jeteginde júrip, jeńis­tiń osy qyryn eleýsiz qaldyryp, ol ja­ıynda kóp sóz qozǵaı bermeımiz.

Tarıhshy ǵalymdar baılamyn­sha, jahandyq maıdandaǵy Jeńis bir­neshe kezeńnen quralǵan. Bul rette Keńes kezeńinde Máskeý, Sta­lın­grad, Lenın­grad úshin shaı­qas­­tardyń jeńis jo­lyn­daǵy úl­ken betburys bolǵanyna ekpin túsi­­riletin de, odaqtastardyń jetis­tikteri elenbeıtin. Sol álemdik soǵystaǵy antıgıtlerlik koalısııa elderi alǵan asýlardyń aıtýlysy – Normandııa jaǵalaýyna ásker túsirýdiń strategııalyq ope­rasııasy. Tarıhta Normand ne­mese Overlord operasııa­sy de­gen atpen qalǵan osy shaıqas 1944 jyl­dyń 6 maýsymynyń tań aza­­nynda bastalyp, 25 tamy­zy­nda aıaq­taldy. Negizinen, Uly­brı­tanııa, Kanad­a, AQSh ásker­lerinen turatyn, sony­men qatar Aýstra­lııa, Belgııa, Chehııa, Gol­landııa, Fransııa, Grekııa, Jańa Zelan­dııa, Norvegııa, Rodezııa (qazir Zım­babve), Polsha áskerı maman­­da­ry men jaýyngerleri de ju­myl­dyryl­ǵan Normandııa shaı­qasy «álem tarı­hyndaǵy eń iri de­sant­tyq operasııa» bolyp esepte­ledi: 3 mln-daı qalyń qol Ang­lııadan Fransııaǵa qaraı La-Mansh buǵazyn kesip ótip, urys saldy.

Keńes áskerleri qatyspaǵan­dyq­­tan osy uly joryq KSRO-daǵy tarıh oqý­lyqtarynan oryn ala almady. Biraq táýelsiz Qazaq­stan­nyń jetkinshekteri ortaq Jeńis­tiń ustynyn nyǵaıtqan osy uly oqıǵany bile júrgeni ab­zal. El­­ba­synyń «Uly tarıh kemel k­ele­shekke jeteleıdi» dep aıt­­qany bar. Overlord operasııasy­nan soń odaqtastar Parıjdi azat etip, fransýz-german shekarasyna bet aldy. 1944 jyldyń kúzin­de olar Germanııanyń batys shek­ara­­syna aıaq basty. Vermaht Ba­tys Eýropadaǵy barlyq derlik bekinis­terinen aıyryldy. Artynsha 1944 jylǵy jeltoqsan – 1945 jylǵy qańtar aılarynda júrgen Arden operasııasy, odan keıingi Elzas-Lotarıngııa, Kolmar jáne Maas-Reın operasııalary da nemis dıvızııalaryn kúıretti.

Taǵy bir kezeń: 1945 jyldyń 25 sáýirinde Keńes Odaǵy men Amerıka soldat­tarynyń tarıhı kezdesýi boldy, olar Elba ózeni arqyly óte­tin kópirde alǵash ret qol alys­ty. Osy júz­desý gıtlershiler je­ńi­­lisiniń jar­shysyna aınaldy. «Elba rýhy – elderimizdiń qaı­shy­lyqtardy keri ysyryp, ortaq maq­sattar úshin senimge den qoıyp, yntymaqtasa alatynynyń jarqyn úlgisi boldy», – delingen AQSh pen Reseı prezıdentteriniń 2020 jyl­ǵy 25 sáýirdegi birlesken málim­demesinde.

Adam ataýlyǵa qasiret ákelgen gıtlershilerdiń jahandy jaýlap alý josparyna núkte qoıǵan tarıhı oqıǵa – Berlın operasııasy ekeni sóz­siz. Uly dalanyń qaısar ulany Raqym­jan Qosh­qarbaev 19 jastaǵy serigi Grı­gorıı Býlatovpen birge oq pen bomba nóserlete jaýǵan kósheler men alańdy júrip ótip, 30 sáýir kúni keshki 18 sa­ǵat 30 mınýtta Reıhstagtyń qasbet-fron­tonyna Jeńistiń qyzyl týyn ildi. Bul fashızmniń Jer ǵalamsharynda ústemdik etýine esh múmkindigi qal­maǵanynyń sımvolyna aınalyp, bar­lyq odaqtastyń jaýyngerlerin rýh­tandyrdy. Bir ǵajaby, osynaý tarıhı oqıǵany dúnıe júzi­ne birinshi bolyp Amerıka habar­laǵan: The New York Times jetek­shi basylymy 1945 jylǵy 30 sáýir kúni qattalyp, 1 mamyrda tara­­ǵan sanynda «Reıhstagta Keńes týy jelbirep tur!» degen sen­sa­sııalyq jańa­lyqty jarııa etti. Maqala: «Keshe Keńes ásker­leri Berlındi basyp alyp, Reıhs­tagqa óz qyzyl týyn tikti» degen sóılemmen túıindeledi. 1 mamyrda, ıaǵnı Úshinshi reıhtyń bul «uıasy» tazartylǵannan keıin ǵı­marat­tyń ár tusynda 20 shaqty tý paıda boldy. Biraq tuńǵyshtyń aty tuńǵysh. Áıtse de Keńes Odaǵynyń basshylyǵy qaharmandardy mara­pattaýǵa asyqpady. Tek 2 mamyr­da Reıhstag tóbesine tý kóterý saltanatyn ótkizý úshin ás­kerı bólimderdiń ókilderi Kan­tarııa men Egorov tańdap alynady. Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy da solarǵa berildi. Al naǵyz batyrlardyń erligi elenbeı qaldy.

Jýyrda 2020 jyldyń mamyr aıy basynda Reseı Qorǵanys mınıstrligi Berlınge shabýyldyń sońǵy kúnderine jáne Reıhstag­ty alýǵa qatysty biraz qujattyń qupııa­lylyǵyn joıyp, jarııalady. Sıfrlandyrylǵan tarıhı qujat­tar vedomstvonyń resmı saıtyn­da ornalastyryldy. Olardyń arasynda Stalınge baǵyttal­ǵan marshal Konevtiń Berlınniń berilgeni jáne marshal Jýkovtyń Reıhstagtyń Keńes áskerleri qo­ly­na kóshkeni týraly baıandamalary bar. Biraq onda qazaqtyń has batyry R.Qoshqarbaev jaıyn­da bir aýyz sóz joq. Shynynda, onyń Býlatovpen birge Reıhstagqa eń alǵash bolyp tý tikkenin bári de bilgen: Stalın de, Bas shtab ta, maı­dandaǵy sardarlar da. Se­bebi, R.Qoshqarbaev ózine júkt­el­­gen tapsyrmany múltiksiz oryn­­da­ǵany anyqtala salysymen, pol­kov­nık E.Sarkısov erlik jasa­­ǵan­­dardyń aty-jónin, onyń qaı dı­vı­zııadan, polktan, rotadan, tip­ti qan­daı vzvodtan ekenin mar­­shal G.Jýkovqa táptishteı málim­deıdi. Marshal Jýkov ile-shala Sta­lınmen baılanysqa shy­ǵady. Aqyry nemen tynǵany málim.

Qazaq batyrynyń erjúrek isin nemisterdiń ózi moıyndady. 1967 jyly Germanııadan Qazaqstanǵa resmı delegasııa kelip, Raqymjan Qoshqarbaevty izdeıdi. Ol kezde batyr Almatynyń shetki aýdan­dary­nyń birinde qarapaıym ju­mys istep júredi. Bul jaǵdaıǵa tań qalǵan sheteldik meımandar Qosh­qarbaev fashıster soǵysyn toqtatqan tulǵanyń biri retinde moıyn­dalǵanyn, tipti Ger­manııa­nyń kóptegen kásipornynda oǵan arnalǵan burysh ashylǵanyn habarlaıdy. Muny estigen bizdiń bas­shylar dereý Raqymjanǵa qur­met-qoshemet kórsetip, jańadan sa­lynǵan sáýletti, saltanatty stra­tegııalyq nysan – záýlim «Almaty» qonaq úıiniń dırektory laýa­­zymyn usynady.

Osy mańyzdy derekti este qal­dyrý maq­satynda men Aýǵan soǵysy ardager­leriniń atynan «Uly Jeńistiń 70 jyl­dyǵyna oraı «Almaty» qonaq úıinde Raqym­jan Qoshqarbaevtyń memo­rıal­dyq taqtasyn ornatý» týraly bastama kóterip, hat jazdym. О́ıtkeni dańqty qazaq batyry 1967 jyldan bastap, 20 jyldan astam ýaqyt boıy sonda dırektor qyzmetin atqardy. Aqyry Qazaqstan Ardagerleri qaýym­das­tyǵynyń jáne Uly Otan soǵysy ar­dagerleri keńesiniń yq­pal etýi­men 2015 jyldyń mamy­rynda ny­san­nyń qasbetinde R.Qosh­qar­baev­qa arnalǵan memorıaldy taqta saltanatty túrde ashyldy. Biz muny «shetelden kelgen qonaqtar qazaqtyń qas batyryn tanysyn!» degen nıetpen de jasadyq.

Aqyrǵy kezeń: 1945 jyldyń 2 qyr­kúıegi – sol kezde bolǵan 73 mem­lekettiń 62-si nemese Jer turǵyndarynyń 80%-y qatysqan II dúnıejúzilik soǵys­tyń aqyrǵy akkordyna aınaldy. Azııa, Eýropa, Afrıka kontınentterin jáne barlyq muhıtty qamtyǵan urys qımyl­dary tolyq doǵaryldy. Búkil álem dál osy kúndi atap ótedi. Sebebi 1945-tiń mamyrynda gıtlerlik Germanııa tal­qan­dalǵanymen, jer-jahannyń ár bury­shynda soǵys qońyr kúzge deıin jalǵas­qany belgili.

Qazaqstan eski keńestik ıdeo­logııa salqynymen osy datany sol boıy eleýsiz qaldyryp keledi.

Ardagerlerge 9 mamyrda qur­met-kóshemet kórsetýmen shektelmeı, 2 qyrkúıekte de ulyqtaý sharalaryn qolǵa alǵan jón. Onyń ústine sonyń negizi de qalanyp otyr. Jahandyq pandemııa saldarynan 9 mamyrǵa josparlanǵan Jeńistiń saltanatty sharalary ótpeı qal­dy. Koronavırýspen kúres­te adam­zat jeńiske jetse, osy saltanat­ty rásim­derdi bıyl­­ǵy 2 qyrkúıekte uıym­das­tyrý­ǵa bolady. Demek, Uly Jeńis­ti mere­­­ke­leý tarıhynyń jańa beti ashy­­­lady. Birinshiden, bul fa­­shıs­­­­tik Ger­manııaǵa ǵana emes, ım­­pe­­rıa­­lıstik Japonııaǵa qarsy maı­­­­danǵa qatysqan qazaqstan­dyq­tar­­­dyń erligin eskerýge jol ashyp, ádildikti qalpyna keltirer edi. Ekin­shiden, kóp baǵdarly saıa­sat us­tanatyn Qazaqstan halqy jeńis­ke jetý jolynda AQSh, Uly­­brıtanııa jáne basqa da odaq­tas­tar kórsetken zor kómekten ha­bar­dar bolǵany durys. 1941 jyl­dan bastap lend-lız aıasynda je­t­kizilgen zamanaýı ushaqtar, ozyq áskerı tehnıka, azyq-túlik pen dári-dármek jeńiske jetýge aıtar­lyqtaı yqpal etti. Máselen, 1941 jylǵy qazanda Odaqtyń «júregi» – Máskeýdi qorǵaýǵa buı­ryq alǵan 3 maıdan áskerine jalpy sany 568 ushaq beriledi, onyń 389-ynan basqasy aqaýly jáne buzylǵan bolyp shyǵady. Dál osy kezde, 1941 jyl­dyń qazan-jeltoqsanynda Ang­lııadan KSRO-ǵa 669 ushaq, 487 tank kelgen. Al AQSh muhıt arqyly 1942 jyldyń 30 maýsymyna deıin 545 ushaq pen 783 tank jetkizdi. Budan bólek, tek «Alsıb» (Alıaska-Sibir) baǵyty boıynsha 7925 ushaq áýe jolymen jiberildi. Uly­brıtanııa 1941–1945 jyldary KSRO-ǵa mıllıard fýntqa baǵa­lan­­ǵan 4 mln tonna áskerı júk, tamaq jáne dári-dármekti te­gin berdi. Amerıka kómegi 9,4 ml­rd dollardan asty, onyń 41,15%-y – áskerı tehnıka, qarý-ja­raq. Búginde Reseı zertteýshileri de Keńes zamanynda mán-mańyzy qasa­­qana tómendetilgen odaqtastar kóme­gin qaıta zerdelep, shyndyqty ashýda.

Damyǵan elder sapyna umtyl­ǵan elimiz TMD kólemimen shektel­meı, dúnıe júzindegi dostarymen ortaq jeńis-jetistikteriniń tarıhyn da tanýy qajet. Munyń bárin tanym keńistigindegi aqtańdaqtyń ornyn toltyrý úshin aıtyp otyr­myz. Keshegi tarıhtyń syn keze­ńinde álemdik qoǵamdastyq ortaq jaýǵa qarsy judyryqtaı jumyla bildi. Endeshe bolashaq qaýip-qaterler aldynda da barshamyz bas biriktire alarymyz sózsiz.

Ortaq Jeńisti ulyqtaý arqyly biz jeńimpaz ata-babamyz­dan mı­rasqa qalǵan izgi qundy­lyq­tar­dyń keleshekte jalǵasýyna jol ashamyz. Aldaǵy bel astynda beı­tanys urpaq tur. Oǵan Uly Jeńis­tiń adamzatty arazdastyrmaı aǵaıyndastyratyn, talastyr­maı tabystyratyn uly qundy­ly­ǵyn tabystap úlgerýimiz kerek. Batyrlardyń erlik jolyn, ónegeli ómirin jas urpaq sanasyna berik uıalatýǵa, soǵan baýlýǵa tıispiz.

Táýelsiz elimizde táýelsiz sana qalyp­­tastyrýdamyz. Azat el ese­binde bul iste de bóg­dege bo­dan bolmaı, sondaı-aq serik­tes­teri­mizben syılastyǵy­myz­dy da saqtaı otyryp, Jeńisti merekeleýdiń ulttyq rámiz-nyshandaryn túze berýimiz qajet. Qoǵam osyny talap etip otyr. Qazaq eli úshin Jeńistiń bir sımvoly «Georgıevskaıa lenta» nemese «Ajalsyz polk» sherýi emes. Bizdiń óz jolaǵy­myz, óz jolymyz bar. Memlekettegi ár meıramnyń mazmuny qazaqy uǵymǵa saı bolýy tıis. Bul – Quran baǵyshtap, árýaqtardy eske alar kún. Osy iste azamattyq qoǵammen sanasa, zamanmen jarasa bilgenimiz mańyzdy. Bul irgeli eldermen terezemiz teń bolýy úshin kerek.

Janqııarlyq erlik, azamattyq órlik, tynymsyz eńbek, adaldyq­tan nár alǵan otanshyldyq ózara úı­­lesim taýyp, quryshtaı tutas­qan­­­da ǵalamat kúsh-qýaty bar uly­­lyq týdyrady. Ol ulylyq – Jeńis. Jeńis kúni qutty bolsyn, aǵaıyn!

 

Baqytbek SMAǴUL,

Qazaqstan Ardagerleri qaýymdastyǵynyń tóraǵasy

 

Sońǵy jańalyqtar

Sharalar qatań saqtalýy tıis

Tennıs • Búgin, 08:04

«Barys» – úzdikter qatarynda

Hokkeı • Búgin, 08:03

Ushty, ushty, shatyr ushty!..

Qoǵam • Búgin, 07:56

Almatyda aqyn kóp...

Ádebıet • Búgin, 07:44

«Aqbilek». Jan jarasy...

Ádebıet • Búgin, 07:42

Shuǵyla-nurdy betke alyp...

Rýhanııat • Búgin, 07:38

Abaıǵa arnalǵan músháıra

Abaı • Búgin, 07:36

Jalǵyz kompanııa Alataýdy ıgere ala ma?

Ekonomıka • Búgin, 07:28

Tarıh tarazysyndaǵy tórt jaıt

Tarıh • Búgin, 07:22

Salǵyrttyq san soqtyrmasyn

Qoǵam • Búgin, 07:10

Kósh basynda – Meıvezer

Kásipqoı boks • Búgin, 07:10

Eldik nyshandar tarıhy

Qazaqstan • Keshe

Uqsas jańalyqtar