Rýhanııat • 10 Mamyr, 2020

Jigitke taıaq jegizgen jambas (etnografııalyq áńgime)

2515 retkórsetildi

Qazaqtyń keremet qundylyqtarynyń biri – et týraý dástúri. Jazylmaǵan zańdylyq boıynsha astaýdaǵy etke aldymen úlkender qol tıgizý kerek. Iаǵnı, árkim óz sybaǵasyna ıelik etedi. Ásirese, jambas ustaý – ekiniń biriniń enshisine buıyra bermeıtin qurmet. Tórde tóredeı qarııa otyrǵanda, esik kózindegi jastar jambas ustaýy – asa kórgensizdik bolyp esepteledi. Bir aǵamyz jastaý kezinde basynan ótken ýaqıǵany aıtyp edi. Kópten beri qaǵaz betine túsirsem dep júretinmin. Endi ǵana sáti kelgendeı...

– Qazaqy jón-josyqty áli durys bile qoımaǵan jas kezim edi, - deıdi aǵamyz. – Jigit bolyp, bozbala jelik bas kótergen shaq. Teń qurbymen úzeńgilesip, seıil quryp, qyzdy aýyldy jaǵalap júremiz. Birimiz jylqy qaraǵan, endi birimiz túıe izdegen bolyp shyǵamyz úıden. Sondaı bir júris kezinde Qobda ózeniniń tómengi jaǵalaýy Qyzyl qaraǵanda kúzep otyrǵan aýyldardyń ústinen shyqtyq. Shetki úlken aq úıdiń beldeýinde tórt-bes ertoqymdy at baılaýly tur. Itterdi abalatyp biz de kelip tústik. «Assalaýdy» jaýdyryp úıge kirsek óńirdiń kóne kóz qarııalary, kóptiń sózin ustaǵan úlkenderi jınalyp qalypty. Túsken úıimiz alqapqa aty málim Muqan jylqyshynyń shańyraǵy eken. Arǵy-bergi tarıh qoparylyp, májilis qurylypty. Sary maı kilkigen qyzyl kúreń shaıdy soraptaı urttaǵan jurt áńgimeshil qarııanyń sózine tamsanady. Otyrǵan jurt bizdiń sálemimizge shubyra jaýap berdi de, oıýlanǵan taqııasy bar kúmis saqaldy qarttyń áńgimesine qaıta qulaq burdy. Bizdiń qaıdan júrgenimiz olardy qyzyqtyra qoıǵan joq. Sóıtip áńgime balqyp bizde otyryp qaldyq.

Álden ýaqytta shaı dastarqany jınastyrylyp, qonaqtarǵa arnaıy asylǵan sybaǵa et ortaǵa keldi. Bul kúzeýge qonǵan eldiń aýyldas-kórshilerdi shaqyryp, kúzdikten dám tatyratyn buljymas dástúr. Bata jasaldy. Tórde otyrǵan áńgimeshil aqsaqalǵa jambas usynyldy. Álgi atamyz «joq qaraqtarym, batasyn qyldym ǵoı, jambasty ózderiń kese berińder» dep  ulyqsat etti. Kópshilik «joq úlken kisi, sizdiń jolyńyz, siz alyńyz» dep jalpaqtap jatyr. Otyrǵandardyń eshqaısysy jambasty alar emes. «Bulardy qınamaı men nege týraı salmaımyn» degen oı lap ete qalmasy bar ma: «Ruqsat bolsa men kesip bereıin» - dep sary moıyn bákimdi jalańdattym.  Úlkender «Ala ǵoı, ala ǵoı» dep et toly tabaqty yńǵaılaı berdi.  «Áp, pismillá» ótkir bákimen tóńkerilgen jambasty japyraqtap jatarmyn. Odan keıin astaýdaǵy ortan jilik pen toqpan jiliktiń sharýasyn bitirdim. Sol ekpinmen jaýyrynnyń etin sylyp tastadym. Osy mezette úlkenderdiń biri maǵan:

- Qaraǵym qaı aýyldyń balasy bolasyń, - dedi qatqyldaý únmen.

- Joǵarǵy Qyzyl taýdyń syrtynda otyratyn «bálenshe» shaldyń balasy bolamyn. О́zenge túsip ketken jylqy izdeı kelip edim.

- E, jón qaraǵym, qolyńdaǵy bákińniń ótkirligine súısindim, - dedi biri.

- О́ziniń qoly epti bala eken, etti qandaı jaqsy týraıdy, - degende otyrǵandardyń bári dý kúldi. Úlkenderdiń aldyn orap sybaǵalaryn týrap tastaǵanymdy jaqamaı qyjyrtyp otyrǵanyn men qaıdann bileıin. «Maqtaý» estigen saıyn tabaqqa tónip týraımyn, «bákimdi ákem saptap berip edi» arasynda maqtanyp qoıamyn.

Keshke úıge oralyp, ákeme kórgen-bilgenimdi aıtym:

- Solaı da solaı, ózege túsip ketken jylqyny kórip qaıttym. Qyzyl qaraǵanǵa el túsipti. Jylqyshy Muqannyń úıinen aýqattandym. Áneýkúni siz saptap bergen bákimen jambas kestim, - dedim. Ákeı ejireıip, «aqsaqaldar saǵan ne aıtty» dep tiksine qaldy. Men bolsam, dastarqandas shaldardyń maqtaýymdy asyryp qalaı «súısingenin» aıtyp berdim. Ákeı:

- Eı, kórgensiz-aı, myna qylyǵyńmen meniń betime shirkeý keltirdiń-aý. Aldyńda aq saqaldy qarııa otyrǵanda jas balanyń jambasqa jarmasqanyn qaı ata-babańnan estip ediń...

Tóbeme oınaǵan qamshynyń astynan ázer qashyp qutylyp, syrtqa shyqtym. Mine, sodan beri ózimnen bir jas úlken adam otyrsa qolyma pyshaq ustap, et kespeımin boldym.

 

Tileýberdi SAHABA

Sońǵy jańalyqtar

Jigittiń jaqsysy

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar