Ekonomıka • 11 Mamyr, 2020

Munaı baǵasy qyryq qubylyp tur

214 retkórsetildi

Álemdik naryqtardaǵy munaı baǵasy qyryq qubylyp tur. Endi aldaǵy ýaqytta baǵa burynǵydaı bolmaıtynyn álemdik qarjy ınstıtýttary eskerte bastady. Arab elderi ekonomıkasyn ártaraptandyrýdy osydan birer jyl buryn bastap ketti. Tipti BAE ótken aptada kınoındýstrııada baǵyn synamaqqa nıetti ekenin tanytty.

Sarapshylar osyǵan deıin ımportqa táýeldilik nemese ekonomıkany ártaraptandyrý ýaqytty kerek etetinin aıtyp kelgen. Biraq munaı baǵasy daǵdarysymen qosa qabattasyp kelgen pandemııa eki ókpeden qysqan jekeleshegen elder kez kelgen múmkindiktiń jalyna jarmasa bastaǵanyn kórip júrmiz.

«Biz aldaǵy ýaqyta munaıǵa basymdyq bergen ekonomıkany tańdaımyz ba, álde kez kelgen múmkindiktiń jalyna jarmasamyz ba?» degen suraq bar qoǵamda. Úkimettiń  ustanymy belgili. Biz sarapshylarmen sóılesip, olardyń da pikirin bildik.         

Ekonomıst, Parlink Consulting basqarýshy seriktesi Berlın Irıshev  munaı óndirý quny álemdik naryqtardaǵy baǵasynan góri qymbat bolǵan kezde, munaı bolashaǵyna senimmen qaraý durys emes ekenin aıtady.  Munaı ınesi degen táýeldilikten arylýǵa áreket etýimiz kerek.

«Endi munaı baǵasy qymbattaıdy degen úmitpen ómir súrýge bolmaıtyn baıaǵydan beri aıtyp kelemiz. Endi baǵa arzandamasa, qymbattamaıdy.

Bes jyl buryn men osy taqyrypta oı qozǵap,  ekonomıkany ártaraptandyrýǵa shaqyrdym.  Munaıdan keıingi ómirdi oılaý kerektigin eskerttim», deıdi Berlın Irıshev.

Ekonomıst Qazaqstan qandaı joly tańdaıdy degen suraqqa bir jaqty jaýap berý qıyn ekenen jasyrmady. Eger, ınnovasııalyq tehnologııa desek, bul salada maman tapty. Árıne, bilikti mamandar tapshy. «Qazir barlyq salada alǵa ozyp ketken Qytaıdyń bilim júıesi, ǵylym deńgeıi KSRO men salystyrǵanda kóp keıin edi.  Qazir kórshi eldiń  ushaqtar men zymyrandarǵa deıin óz elinde shyǵara alatynyn kórip otyrmyz. Biz «planshettik» oılaý deńgeıinde qaldyq» deıdi sarapshy ekonomıst.

Qazir Jibek joly boıynda ınfraqurylymdy damytý arqyly alǵa jyljımyz, naryqtaǵy úlesimizdi alamyz degen pikirdi jaqtaıtyndar kóp.

B. Irıshevtiń túsindirýinshe, bul nusqany damýdyń bir joly dep qarastyrýǵa bolady. Qazir Qytaı men Batystyń múddesi osy baǵytqa baılanysty bolyp tur. Batys ta óz jobasy arqyly Ortalyq Azııany Qytaıdyń ekspansııasynan saqtap qalǵysy keledi. «Bizge jeńil ındýstrııany damytý kerek. Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy ındýstrııasyna basymdyq bersek, utylmaımyz. Sońǵysy bizdiń eksporttyq múmkindigimizdi ártaraptandyrady. Biraq bul baǵyt ta ońaı shaǵyla salatyn jańǵaq emes. Ýaqyt kerek jáne qosymsha ınvestısııalyq kapıtal kerek», dep sózin túıindedi B. Irıshev. 

Kelesi sarapshy Oljas Tileýov qazirgi daǵdarys Qazaqstan úshin alǵashqysy da, sońǵysy da emes ekenin aıtty.  Qazaqstannyń  pandemııadan keıin qysqa merzim ishinde munaıǵa táýeldilikten arylýǵa múmkindigi bar. Bul úshin   ınstıtýsıonaldy ózgerister kerek. 

«Sonymen birge, meniń oıymsha, bolashaqta eldi «jańa munaımen» qamtamasyz etetin ekonomıkalyq damýdyń jalǵyz baǵyty - bilim, ǵylym jáne tehnologııa. «Jańa munaı» adam kapıtaly bolýy kerek. Men Pol Romerdiń ǵylymı jáne tehnologııalyq potensıalǵa ınvestısııalardyń ulǵaıýyna negizdelgen endogendik ekonomıkalyq ósý teorııasyn qoldaımyn. Osy teorııaǵa sáıkes, adamı kapıtaldyń sandyq jáne sapalyq parametrleriniń artýy ınklıýzıvti ekonomıkalyq ósýdi qalyptastyrýǵa yqpal etedi, bul jaǵdaıda taýarlar men qyzmetterdiń óndirisin ulǵaıtý úshin materıaldyq emes aktıvterge kóbirek materıaldyq emes aktıvter qajet. Aıtpaqshy, Qazaqstan sońǵy jyldary óz ekonomıkasynyń damý modelin ınklıýzıvti ósý jolymen qaıta qurýǵa tyrysýda» dep sózin túıindedi Oljas Tileýov.

Sońǵy jańalyqtar

Jigittiń jaqsysy

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar