736 myńnan astam halqy bar oblystaǵy tabıǵı ósim 4955 adamdy ǵana quraıdy. Bizdińshe, bul maqtanarlyq kórsetkish emes. Onyń bir sebebi, joǵaryda biz aıtqan boıdaq jigitter men kári qyzdardyń shamadan tys kóbeıip ketýi. Ekinshiden, bala ólimi de azaımaı tur. Máselen, 2019 jyly oblysta 89 sábı shetinep ketse, 85-i óli týǵan. Demek, demografııamyzdyń qaryshtap ósý jolynda kese-kóldeneń jatqan kesel az emes.
Jastardyń otaý qurmaı júrip qalý sebebi týraly qat-qabat másele baspasózde az jazylǵan joq. Onyń ishinde, ásirese otbasynyń jaýapkershiliginen qashý tóńireginde de talaı oı tolǵandy. Birinshi sebep, eldegi áleýmettik-turmystyq jaǵdaıǵa baılanysty degen de oı aıtylady. Biz bul pikirlerdi joqqa shyǵarmaımyz. Árıne baspananyń bolmaýy, tabysty jumysqa ornalasa almaýy turmys qurmaýǵa sebep bolatyndyǵy ras. Endigi bir sebep bizdiń oıymyzsha, erjetken uldyń, boıjetken qyzdyń ómirlik qosaǵyn taba almaı, jarym ǵumyry óksýmen ótetindiginde shyǵar. Bul jeke bastyń ǵana tragedııasy emes, tutas qoǵamǵa zardabyn tıgizip otyrǵan ózekti másele desek artyq aıtpaıtyn shyǵarmyz. Qazir ulttyq demografııany jaqsartý úshin balshyqtan bala jasaı almaı otyrǵanda, urpaǵymyzdy kóbeıtýge septigi tıetin jastardyń jalǵyz-jarym kún keshýiniń sebebi nede? Endi bir sát osy taqyryp tóńireginde oı qozǵap kórelikshi. Eń aldymen, ult besigi bolyp kelgen shaǵyn aýyldardyń mańdaıyna «bolashaǵy joq» degen qarǵys tańbasy basylyp, kelesheginiń kesilýi. Otyz-qyryq otbasy tútin tútetetin, ótpeli kezeńniń ókpek jeline shydaı almaı shańyraǵy shaıqalyp, sońǵy qazyǵy sýyrylýdyń aldynda turǵan alaqandaı aýylda ata-anasyna qaraılap qalyp qoıǵan jastardyń óz teńin taba almaıtyny túsinikti. Mundaı aýyldarda qalǵan azamattarǵa qalada ósken qyz syrǵa taqtyra ma? Al aýyl boıjetkeni qaıtken kúnde de qaladan oryn tappaq. Oryn tabylar-aý, jar tabyla ma?
Alǵashqy sebeptiń túp tórkinin izdep kórelik. Psıholog mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, qazirgi jastardyń boıynda óz qaraqan basynyń qamyn oılaý jaǵy basym. Negizgi sebepteri qoǵamdyq qundylyqtardyń ózgerýi, ıaǵnı materıaldyq ıgiliktiń birinshi orynǵa shyǵýy. At jalyn tartyp miner-minbesten dúnıeqońyzdyq dertine shaldyqqan jas tolqyn eń áýeli jaqsy qyzmetke ornalasýdy, sodan soń bılik baspaldaqtarymen joǵary kóterilýdi armandaıdy. Al otbasyn qurý ekinshi kezekke ysyrylyp qalady. Mundaı kórinis, ásirese qyz balalarǵa tán. Tolymdy tabysy bar qyzmetke tyrnaǵyn iliktirgen soń kelesi másele – úı alý. Munyń barlyǵy ońaı-ospaq sharýa emes. Joǵary oqý ornyn bitirgenshe, qyzmet barysynda kóp-kórim kóterilgenshe qaıran da qaıran jyldar, jastyq shaq synaptaı syrǵyp óte beredi. Qyryqtyń qyrqasyna shyqqan soń kirpııaz kóńil tym talapshyl. Qııal álemindegi aqboz atty hanzada kezdese qoıar ma eken. Endi qalǵany qos tizesin qushaqtap, jolyǵar-jolyqpasy belgisiz ádemi beıneni izdep, arman elesinde adasyp júrý.
– Bul máselede eń aldymen otbasyndaǵy tálim-tárbıeniń aqsap jatqandyǵyn kórýge bolady, – deıdi zeınetker ustaz Raýza Báıkenova,– qyz bala qyltıyp boıjetken soń onyń aldyndaǵy eń mereıli mindeti aldymen ana bolý kerek ekenin sanasyna sińirý qajet. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary biz Kókshetaý qalasynda musylman áıelder lıgasyn quryp, bilim oshaqtarynda oqyp jatqan jas tolqynmen jap-jaqsy jumys istedik. Keıin osy jumys toqyrap qaldy. Ondaǵy mindet qyzdardyń dúnıe-tanym kókjıegin keńeıtip, ana degen ardaqty atqa qalaı ıe bolý keregin parasat bıigine shyǵaryp, uǵyndyrýshy edik. Qazirgi jastardyń esil-derti tek ózderiniń jaǵdaılaryn jasaý. Biraq onymen ult retinde uıysyp, sanymyz kóbeıip, sapamyz artyp, ilgerileı almaımyz ǵoı.
Endigi bir másele, áleýmettik-turmystyq jaǵdaıǵa baılanysty. Máselen, shalǵaı aýyldarda qazir jastar sırek. Kópshiligi irgedegi Nur-Sultanda, áıtpese ózderinshe turmysy táýir dep esepteıtin shaǵyn qalalarǵa qonys aýdarýda. Tipti shetel asqandar da az emes. Údere kóship shetel asyp ketýge shamasy jetpegender áıteýir aýylda qalǵysy kelmeı, aýdan ortalyqtaryn jaǵalaıdy. Onda da baspanaǵa ońaı qol jetkizý joq. Mine, osy sebepten jas otbasylar bala sanyn shekteýge, tipti ajyrasýǵa deıin barady.
– Halyqtyń ósýine tikeleı nemese janama áser etetin faktorlar az emes qoı. Onyń ishinde keıbir óńirlerde ana men bala óliminiń kóbeıýi, árqıly juqpaly aýrýlardyń etek jaıýy, tipti salamatty ómir saltyn ustanbaǵandyqtan, spırttik ishimdikter men temeki shegý, – deıdi el aǵasy Amangeldi Bekqojın, – tipti nashaqorlyqtyń da etek jaıyp kele jatqandyǵyn baıqaımyz.
Bul arada demografııalyq máselelerdi ońtaıly sheshýdiń qandaı joldary bar degen saýal qaı jerde aldymyzdan kese-kóldeneń shyǵatyndyǵy bar. Álemniń kez kelgen memleketi kóp jaǵdaıda bala týýdy, materıaldyq yntalandyrý jaǵyn ekshep qaraıdy. Biraq bir mezettik kómek qordalanyp qalǵan túıindi sheshýge qaýqarsyz. Eń aldymen, árbir jastyń boıynda kádimgi adamı qasıetter qalyptasýy kerek tárizdi. Ol úshin balany jastan tárbıeleý kerek.
– Demografııany jaqsartý máselesin jan-jaqty qarastyrǵan lázim, – deıdi Kókshetaý qalalyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Shııap Álıev, – máselen, jastardyń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıyn jaqsartý, olardyń baspanaǵa ıe bolý, jumysqa ornalasý jaıy kópten beri aıtylyp keledi. Bul oraıda elimizde táp-táýir jumystar atqarylýda. Alysqa barmaı-aq, óz oblysymyzdyń deńgeıinde sál ǵana taldaý jasaıyqshy. Sońǵy jyldary shúkirshilik deýimiz kerek, turǵyn úı kóptep salynýda. Baspana máselesi birtindep sheshilip keledi. Biraq solaı bola tura, biz eń aldymen aýyl sharýashylyǵyn kóterýimiz kerek. Áıtpese osynshalyqty ulan-baıtaq jerimiz bola tura, et pen sútti shetten tasyǵan degen ne masqara?! Al aýyl sharýashylyǵyn kóteretin, eń aldymen jastar. Bul tarapta da bılikke kiná artýdyń túk te qajeti joq. Memleket tarapynan qanshama baǵdarlamalar túzilip, kómek kórsetilip jatyr. Aýylda jumys joq emes, jetip artylady. Tek týǵan eldiń tútinin túzý ushyryp, el irgesin qymtap otyrsam deıtin nıet qana jetispeıdi. Ánebir jyldary Soltústik Qazaqstan oblystyq kóshi-qon jáne demografııa basqarmasynyń basshysy bolyp qyzmet etip júrgen kezimde qandastar kóshin talaı qabyldap aldyq. О́zbekstannan kelgen bir otbasynda 36 adamnyń bolǵandyǵyn kózim kórdi. Qazir jergilikti jerde bir otbasynda osynshama adam bolýy múmkin be? Negizi demografııa qaǵıdatynda ár otbasyndaǵy bala sany beseýden kem bolmaýy kerek. Eki bala bolsa, ol eshqandaı tabıǵı ósim bermeıdi, áke-shesheniń óteýi ǵana. Erterekte aýyldaǵy árbir ekinshi otbasy kóp balaly ystyq uıa bolatyn. Shirkin-aı, sol deńgeıge jetsek qoı.
Sóz sońyn qorytyndylaı kele, erjetken uldyń, boıjetken qyzdyń ómirden óz syńaryn taýyp, urpaq ósirýi qaı taraptan bolmasyn qasıetti mindet ekenin eske salǵymyz keledi. Asyl dinimiz de, ardaqty dilimiz de solaı deıdi. Jaratylystyń jan ıesine jazýy da!
