Qoǵam • 12 Mamyr, 2020

Erjetken ul, boıjetken qyz shańyraq kótermeı, demografııamyzda dúmpý bolmaıdy

207 ret kórsetildi

Aqmola oblysynda jar súıip kórmegen 3786 azamat salt bas­ty, sabaý qamshyly bolyp júrse, kók etikti kezdespeı, kón etiktini mensinbeı 3634 boıjetken kún keshýde. Oǵan dám-tuzy jaraspaı ajyrasqandardy qosyńyz. Máselen, ótken jyly 4772 shańyraq kóterilse, jyl ishinde 2865-i ajyrasyp ketken.

736 myńnan astam halqy bar oblystaǵy tabıǵı ósim 4955 adamdy ǵana quraıdy. Bizdińshe, bul maqtanarlyq kór­setkish emes. Onyń bir sebebi, joǵaryda biz aıtqan boıdaq jigitter men kári qyzdardyń shamadan tys kóbeıip ketýi. Ekinshiden, bala ólimi de azaımaı tur. Máselen, 2019 jyly oblysta 89 sábı shetinep ketse, 85-i óli týǵan. Demek, demo­gra­fııamyzdyń qaryshtap ósý jolynda kese-kóldeneń jatqan kesel az emes.

Jastardyń otaý qurmaı júrip qalý sebebi týraly qat-qabat másele baspasózde az jazylǵan joq. Onyń ishinde, ásirese otbasynyń jaýap­ker­shiliginen qashý tóńireginde de talaı oı tolǵandy. Birinshi sebep, eldegi áleýmettik-turmystyq jaǵdaıǵa baılanysty degen de oı aıtylady. Biz bul pikirlerdi joqqa shyǵarmaımyz. Árıne baspananyń bolmaýy, tabys­ty jumysqa ornalasa almaýy turmys qurmaýǵa sebep bo­­la­­tyndyǵy ras. Endigi bir sebep bizdiń oıymyzsha, erjet­ken uldyń, boıjetken qyz­dyń ómirlik qosaǵyn taba almaı, jarym ǵumyry óksý­men ótetindiginde shyǵar. Bul jeke bastyń ǵana tragedııasy emes, tutas qoǵamǵa zardabyn tıgizip otyrǵan ózekti má­se­le desek artyq aıtpaıtyn shyǵar­myz. Qazir ulttyq de­mo­­gra­fııany jaqsartý úshin bal­­shyqtan bala jasaı almaı otyrǵanda, urpaǵymyzdy kó­beıtýge septigi tıetin jastar­dyń jalǵyz-jarym kún keshýi­niń sebebi nede? Endi bir sát osy taqyryp tóńireginde oı qozǵap kórelikshi. Eń aldymen, ult besigi bolyp kelgen shaǵyn aýyldardyń mańdaıyna «bola­shaǵy joq» degen qarǵys tań­basy basylyp, kelesheginiń kesilýi. Otyz-qyryq otbasy tútin tútetetin, ótpeli kezeńniń ókpek jeline shydaı almaı shańyraǵy shaıqalyp, sońǵy qazyǵy sýyrylýdyń aldynda turǵan alaqandaı aýylda ata-anasyna qaraılap qalyp qoı­ǵan jastardyń óz teńin taba al­maıtyny túsinikti. Mun­daı aýyldarda qalǵan azamat­tarǵa qalada ósken qyz syrǵa taqtyra ma? Al aýyl boıjet­keni qaıtken kúnde de qaladan oryn tappaq. Oryn tabylar-aý, jar tabyla ma?     

Alǵashqy sebeptiń túp tór­kinin izdep kórelik. Psıholog maman­dardyń aıtýyna qaraǵan­da, qazirgi jastardyń boıynda óz qaraqan basynyń qamyn oılaý jaǵy basym. Negizgi sebep­teri qoǵamdyq qundylyqtar­dyń óz­gerýi, ıaǵnı materıaldyq ıgiliktiń birinshi orynǵa shyǵýy. At jalyn tartyp miner-min­besten dúnıeqońyzdyq dertine shaldyqqan jas tolqyn  eń áýeli jaqsy qyzmetke ornalasýdy, sodan soń bılik baspaldaqtarymen joǵary kóterilýdi armandaıdy. Al otbasyn qurý ekinshi kezek­ke ysyrylyp qalady. Mun­daı kórinis, ásirese qyz bala­larǵa tán. Tolymdy tabysy bar qyzmetke tyrnaǵyn iliktirgen soń kelesi másele – úı alý. Mu­nyń barlyǵy ońaı-ospaq sharýa emes. Joǵary oqý ornyn bitirgenshe, qyzmet barysynda kóp-kórim kóterilgenshe qaıran da qaıran jyldar, jastyq shaq synaptaı syrǵyp óte beredi. Qyryqtyń qyrqasyna shyqqan soń kirpııaz kóńil tym talapshyl. Qııal álemindegi aqboz atty hanzada kezdese qoıar ma eken. Endi qalǵany qos tizesin qushaqtap, jolyǵar-jolyqpasy  belgisiz  ádemi beıneni izdep, arman elesinde adasyp júrý. 

– Bul máselede eń aldymen otbasyndaǵy tálim-tárbıeniń aqsap jatqandyǵyn kórýge bolady, – deıdi zeınetker us­taz Raýza Báıkenova,– qyz bala qyltıyp boıjetken soń onyń aldyndaǵy eń mereıli min­deti aldymen ana bolý kerek ekenin sanasyna sińirý qajet. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary biz Kókshetaý qalasynda musylman áıelder lıgasyn quryp, bilim oshaqtarynda oqyp jatqan jas tolqynmen jap-jaqsy jumys istedik. Keıin osy jumys toqyrap qaldy. Ondaǵy mindet qyzdardyń dúnıe-tanym kókjıegin keńeıtip, ana degen ardaqty atqa qalaı ıe bolý keregin parasat bıigine shy­ǵa­ryp, uǵyndyrýshy edik. Qazir­gi jastardyń esil-derti tek óz­­­deriniń jaǵdaılaryn jasaý. Bi­raq onymen ult retinde uıy­syp, sanymyz kóbeıip, sapamyz artyp, ilgerileı almaımyz ǵoı.

Endigi bir másele, áleýmet­tik-turmystyq jaǵdaıǵa baılanysty. Máselen, shalǵaı aýyldarda qazir jastar sırek. Kópshiligi irgedegi Nur-Sultanda, áıtpese ózderinshe turmysy táýir dep esepteıtin shaǵyn qalalarǵa qonys aýdarýda. Tipti shetel asqandar da az emes. Údere kóship shetel asyp ketýge shamasy jetpegender áıteýir aýyl­da qalǵysy kelmeı, aýdan ortalyqtaryn jaǵalaıdy. Onda da  baspana­ǵa ońaı qol jetkizý joq. Mine, osy sebepten jas otbasylar bala sanyn shekteýge, tipti ajyrasýǵa deıin barady.  

– Halyqtyń ósýine tikeleı nemese janama áser etetin fak­torlar az emes qoı. Onyń ishin­de  keıbir óńirlerde ana men bala óliminiń kóbeıýi, árqı­ly juqpaly aýrýlardyń etek jaıýy, tipti salamatty ómir saltyn ustanbaǵandyqtan, spırt­tik ishimdikter men temeki shegý, – deıdi el aǵasy Aman­gel­di Bek­qojın, – tipti nasha­qor­lyq­tyń da etek jaıyp kele jat­qan­dy­ǵyn baıqaımyz.

Bul arada demografııa­lyq máselelerdi ońtaıly sheshý­diń qandaı joldary bar degen sa­ýal qaı jerde aldymyzdan kese-kóldeneń shyǵatyn­dyǵy bar. Álemniń kez kelgen memle­ke­ti kóp jaǵdaıda bala týý­dy, materıaldyq yntalandyrý jaǵyn ekshep qaraıdy. Bi­raq bir mezettik kómek qorda­la­nyp qalǵan túıindi sheshýge qaýqarsyz. Eń aldymen, árbir jastyń boıynda kádimgi adamı qasıetter qalyptasýy kerek tárizdi. Ol úshin balany jastan tárbıeleý kerek.

– Demografııany jaqsartý máse­lesin jan-jaqty qaras­tyrǵan lázim, – deıdi Kókshetaý qa­lalyq ardagerler keńesiniń tór­aǵasy Shııap Álıev, – máse­len, jastardyń áleýmettik-tur­mys­tyq jaǵdaıyn jaqsartý, olar­dyń baspanaǵa ıe bolý, ju­mysqa ornalasý jaıy kópten beri aıtylyp keledi. Bul oraıda eli­mizde táp-táýir jumystar at­qarylýda. Alysqa barmaı-aq, óz ob­ly­symyzdyń deńgeıinde sál ǵana taldaý jasaıyqshy. Soń­ǵy jyldary shúkirshilik deýi­miz kerek, turǵyn úı kóptep saly­nýda. Baspana máselesi bir­tin­dep sheshilip keledi. Biraq so­laı bola tura, biz eń aldymen aýyl sharýashylyǵyn kóterýi­miz kerek. Áıtpese osynsha­lyq­­­ty ulan-baıtaq jerimiz bola tura, et pen sútti shetten tasy­­ǵan degen ne masqara?! Al aýyl sharýa­­­shylyǵyn kóteretin, eń al­dy­­men jastar. Bul tarapta da bı­­lik­ke kiná artýdyń túk te qa­jeti joq. Memleket tarapy­nan qan­­shama baǵdarlamalar túzi­lip, kómek kórsetilip jatyr. Aýyl­da jumys joq emes, jetip ar­tylady. Tek týǵan eldiń túti­nin túzý ushyryp, el irgesin qym­tap otyrsam deıtin nıet qana je­tis­peıdi. Ánebir jyl­dary Sol­tús­tik Qazaqstan ob­lys­tyq kóshi-qon jáne demogra­fııa bas­qar­­masynyń basshysy bolyp qy­z­met etip júrgen kezim­de qan­dastar kóshin talaı qa­byl­dap aldyq. О́zbekstannan kel­gen bir otbasynda 36 adam­nyń bol­­ǵan­dyǵyn kózim kórdi. Qazir jergi­likti jerde bir otba­synda osynshama adam bolýy múm­­kin be? Negizi demografııa qa­ǵı­­datynda ár otbasyndaǵy ba­la sany beseýden kem bolmaýy kerek. Eki bala bolsa, ol esh­qan­daı tabıǵı ósim bermeı­di, áke-shesheniń óteýi ǵana. Er­terek­­te aýyldaǵy árbir ekinshi otbasy kóp balaly ystyq uıa bolatyn. Shirkin-aı, sol deńgeıge jetsek qoı. 

Sóz sońyn qorytyndylaı kele, erjetken uldyń, boıjetken qyzdyń ómirden óz syńaryn taýyp, urpaq ósirýi qaı taraptan bolmasyn qasıetti mindet ekenin eske salǵymyz keledi. Asyl dinimiz de, ardaqty dilimiz de solaı deıdi. Jaratylystyń jan ıesine jazýy da!

 

Sońǵy jańalyqtar

Tilsiz jaý úsh adamnyń ómirin jalmady

Aımaqtar • Búgin, 13:46

12 tamyzǵa arnalǵan aýa raıy boljamy

Ekologııa • Búgin, 10:05

Jambyldyq tártip saqshylary donor boldy

Aımaqtar • Búgin, 09:30

Dollar baǵamy turaqtalyp keledi

Ekonomıka • Búgin, 09:10

Uqsas jańalyqtar