Bizdiń qolymyzǵa qalam ustatyp, osy maqalany jazýǵa túrtki bolǵan «Egemen Qazaqstan» gazetine osy jyldyń 31 mamyr kúni shyqqan «Osy jurt Nurlybek aqyndy bile me eken?» degen Shyǵys Qazaqstandyq Dáýlet Seısenuly degen azamattyń shaǵyn maqalasy edi. Nurlybekti aıtqanda onyń Nartaı, Úmbetáli syndy zamandastary da eske túsetini bar. Sondyqtan sózimizdi bastamas buryn olardyń kim ekenderin aıtyp ótsek. Halyq aqyny Úmbetáli Káribaev 1889 jyly Almaty oblysy, Jambyl aýdany, Sholaqqarǵaly eldi mekeninde dúnıege kelgen, Jambyldyń súıikti shákirti, jyrdyń «Qara jorǵasy» atanǵan, ataqty aqyn.
Bizdiń qolymyzǵa qalam ustatyp, osy maqalany jazýǵa túrtki bolǵan «Egemen Qazaqstan» gazetine osy jyldyń 31 mamyr kúni shyqqan «Osy jurt Nurlybek aqyndy bile me eken?» degen Shyǵys Qazaqstandyq Dáýlet Seısenuly degen azamattyń shaǵyn maqalasy edi. Nurlybekti aıtqanda onyń Nartaı, Úmbetáli syndy zamandastary da eske túsetini bar. Sondyqtan sózimizdi bastamas buryn olardyń kim ekenderin aıtyp ótsek. Halyq aqyny Úmbetáli Káribaev 1889 jyly Almaty oblysy, Jambyl aýdany, Sholaqqarǵaly eldi mekeninde dúnıege kelgen, Jambyldyń súıikti shákirti, jyrdyń «Qara jorǵasy» atanǵan, ataqty aqyn.
«О́leńge Jambyl júırik, ánge Kenen,
Sý jorǵa Úmbetáli qara dónen» - dep kezinde Ilııas Jansúgirov oǵan óz baǵasyn bergen eken. Al Nartaı Qyzylordadan, Nurlybek Shyǵys Qazaqstan oblysynan shyqqan myqty aqyndar ekenin bilemiz. Joǵaryda atalǵan maqalany oqı otyryp, Úmbetáli aqynnyń 100 jyldyǵyna oraı shyqqan «Shapaǵat» atty kitaptan Nartaı, Nurlybek, Úmbetáli jáne Orynbaı aqyndardyń Abaıdyń 100 jyldyǵyna barǵanyndaǵy ázil aıtystaryn kózimiz shalǵany eske tústi.
Nartaı: Tórt-bes kún jattyq Semeı qalasynda,
Ertistiń salǵan qala jaǵasynda.
Qajymuqan balýan bardy bizben birge,
Jasy bar jetpis bestiń shamasynda. – dep jyrlaı kele Nurlybek aqynǵa: «Biz seniń elińde qonaq bolyp otyrmyz. Qazaqtan qalǵan dástúr boıynsha bizdi jóndep qarsy alý seniń mindetiń. Eger mal soıyp qarsy almasań, ózimiz satyp alyp jep otyrǵan ashananyń tamaǵyna ortaqtas, bizben birge kolbasa je», – dep ázildeıdi. Sonda Nurlybek:
Kúıdirgi, Nartaı, seniń tilińde shoq,
Súıekten sóziń ótti tıgendeı oq.
О́ziń bil, bizge kelgen qonaqsyń ǵoı,
Kolbasa ómirimde jep kórgem joq – dep jaýap beredi. Jalpy aıtystyń maǵynasy – qonaq bolyp kelgen Úmbetáli men Nartaıdy, Orynbaı aqyndy Nurlybektiń jóndep qarsy almaýyna aıtylǵan zamandastar ázili. Aıtysty Úmbetáli bylaı dep jalǵaıdy:
«Bul elge budan buryn kelgemiz joq,
Dám tatyp, qonaq asy jegemiz joq.
Dep aıttyń: «Malym jyraq aldyrýǵa»,
Qoı soıyp, qol qýsyrǵyn degemiz joq».
Osyndaı ádemi ázilmen úsh zamandas aqyn Semeıdiń bir ashanasynda otyryp qaǵysady. Al endi bul aıtystyń tarıhy bylaı. Úmbetáli Káribaev Uly Abaıdyń 100 jyldyǵyn jyrmen ashýǵa sol kezdegi Jazýshylar odaǵynyń nusqaýymen jiberilgen eken. Bul jaıly kóne kóz qarııalar – halyq aqyny Ásimhan Qosbasarovtan, belgili aqyn, Úmbetáli mýzeıiniń burynǵy dırektory Nadejda Lýshnıkovadan estip bilgenbiz. Jalpy, Úmbetáli jyr alyby Jambyldyń óleń-jyr, dastandaryn jetpis paıyz jatqa bilip, osy zamanǵa jetkizip ketken kózi ashyq, kókiregi oıaý, eskishe hat tanyǵan adam bolǵan. Zamanynda qazaqtyń maıtalmandary Muhtar Áýezov, Sábıt Muqanov, Isa Baızaqov, Kenen Ázirbaevtarmen etene jaqyn arlasqan, kúsh atasy Qajymuqanmen ázilderi jarasqan kisiler bolǵan eken.
Abaıdyń 100 jyldyǵyna barǵanda aıtqan Úmbetáliniń «Abaı jıynynda» atty uzaq tolǵaýy bar. Ol tolǵaý aqynnyń barlyq kitaptarynda basylǵan. 1943 jyly Uly Otan soǵysy kezinde Muhtar Áýezovtiń uıymdastyrýymen Almatyda ótken aqyndar aıtysynyń bel ortasynda Úmbetáli de júrgen. Ol jaıly mýzeıde tarıhı sýretter men derekter bar. Iаǵnı, Úmbetáli men Nurlybek sol aıtysta da, keıinnen Abaıdyń 100 jyldyǵynda da kezdesken deýge tolyq negiz bar. Jalpy, Úmbetáliniń Núrılámen aıtysy Birjan men Saranyń aıtysy sııaqty tarıhta qalǵan teńdesi joq aıtys. Kezinde Úmbetáliniń Jambylmen, Kenenmen, Nursapanmen, qyrǵyz, qaraqalpaq aqyndarymen aıtysqandyǵy belgili. Ári aıtystary saqtalyp, osy kúnge jetken. Tipti, ataqty Jambyl men Qulmanbettiń aıtysyn Ǵanı Ormanov Úmbekeńniń aýzynan jazyp alǵany belgili. Bul oraıda, Úmbetáliniń este saqtaý qabiletiniń óte joǵary ekendigin, zamandas aqyndarǵa degen kózqarasynyń jaqsy ekenin kóremiz. Al endi Nurlybek pen Úmbetáliniń keıin kezdeskendigi jaıly derekter joq. Maqala avtoryna Úmbetáli aqynnyń urpaǵy retinde bylaı dep ázildep jaýap bereıin.
Úsh aqyn bir zam annyń túlegi eken,
Jarasyp qaljyńdary júredi eken.
Nurlybek, Nartaı, Úmbet qosylǵanda,
Aıtystyń jon taspasyn tiledi eken.
Sizdiń jurt biler, bilmes, bizdiń jaqta,
Nurlybekteı aqyndy biledi eken.
Úmbetáli aqynnyń mýzeıiniń,
Tórine sýretin de iledi eken – dep Nurlybek aqynnyń aıtystary men sýreti mýzeıde turǵanyn, ony kelgen elge shamamyzdyń jetkeninshe tanystyratynymyzdy aıtqym keledi. Sóz oraıy kelgende aıtarymyz, Úmbetáli, Nurlybek, Nartaı seniki, meniki dep bólýge kelmeıtin, bar qazaqtyń mańdaıyna bitken ataqty aqyndar. 2014 jyly Úmbetáli aqynnyń 125 jyldyǵy jer-jerde atalyp ótiledi dep kútilýde. Aqynnyń kózi tirisinde birneshe jyr jınaqtary shyqqan. Keıinnen týǵanyna 100,120 jyl tolýyna baılanysty urpaqtarynyń qoldaýymen tolyq jınaǵy, eki tomdyq kitaby jaryq kórdi. Endi alda kele jatqan mereı toıyna baılanysty taǵy da bir kitabyn shyǵarsaq degen oıdamyz. Eger Úmbekeń jaıly biletin kóne kóz qarııalar bolsa bizge habarlassyn. Maqala avtory Dáýlet Seısenulyna Nurlybek Baımuratov atamyzdyń joǵyn joqtaǵanǵa alǵys aıta otyryp, ózi biletin tyń derekter bolsa bizge jiberýin ótinemiz. Úsh aqynnyń aıtysynda aty atalǵan Orynbaı aqyn týraly derekter tipten az, tabylyp jatsa Úmbekeńniń zamandastary retinde mýzeıge qoıýǵa bolar edi. Qazir Úmbetáliniń týyp ósken jerinde respýblıkalyq dárejedegi mýzeıi jumys isteıdi. Aqynnyń Zeınep, Dámegúl atty eki qyzynan taraǵan urpaqtary ata murasyn qorǵap, qamqor bolyp otyr. Sol urpaqtyń biri biz bolamyz. Osy maqalany paıdalana otyryp, Nartaı, Nurlybek, Úmbetáliniń aıtysynyń tolyq nusqasyn jiberip otyrmyz. Bolashaqta da elimizdiń bas gazeti «Egemen Qazaqstanǵa» Úmbetáli aqynnyń 125 jyldyǵy qarsańynda maqalalar jarııalap turamyz degen oıdamyz. Úmbetáli men onyń zamandastary jaıly qyzyqty derekter biletin adamdar bolsa bizge habarlassyn.
Meken jaıymyz: Almaty oblysy, Jambyl aýdany, Úmbetáli aýyly, Úmbetáli mýzeıi. Baılanys telefondary: 8(72770)69-5-12, u.t. 87756831784
Áýelbek ISQAQOV,
Úmbetáli mýzeıiniń dırektory.
Almaty oblysy.
