Joldar jatyr aıaqtalmaı, bastalmaı...
Birazǵa deıin avtomobıl joldarynyń beti beri qaramaı qoıǵandyqtan, bas basylym betinde «Qyryqaıaq nege keshikti?» syndy kólemdi maqalamyzda synǵa ushyraǵan Mańǵystaý joldary búginde biraz qalypqa tústi – birneshe jolaqty, sapasy men qurylymyna qaraı úlkendi-kishili deńgeılerge bólinetin joldar salynyp, halyq ıgiligine usynyldy. Mańǵystaý oblysynda avtomobıl joldarynyń jalpy uzyndyǵy 2948 shaqyrymdy qurasa, onyń ishinde respýblıkalyq mańyzdaǵy – 1020 shaqyrym, al 1928 shaqyrym jol – oblystyq jáne jergilikti mańyzǵa ıe.
О́ńir joldarynda ótken jyly 107,7 shaqyrym jolǵa asfalt jabyndysy tóselip, 150 shaqyrymdy quraıtyn 4 joba tolyǵymen aıaqtaldy. Uzyndyǵy 22 shaqyrymdy quraıtyn «Quryq – Port Quryq» avtojolyn rekonstrýksııalaýǵa 8,2 mlrd teńge jumsalsa, 54 shaqyrym «Shetpe – Ushtaǵan» jolyna 946 mln teńge jumsalǵan. Sondaı-aq 668 mln teńgege 88-154 shaqyrym qashyqtyqtaǵy «Aqtaý – Fort-Shevchenko – Qalamqas ken orny», 138 mln teńgege 8 shaqyrymdyq «Ondy aýylyna kireberis» joldaryna ortasha jóndeý júrgizilgen. Odan ózge 275,4 shaqyrymdy qamtıtyn 7 avtomobıl joldarynyń rekonstrýksııasy men jóndeý jumystaryn aıaqtaý josparlandy. Bıyl 59,6 shaqyrymdy qamtıtyn HGMZ jol qıylysynan №23, 24, 28 «A» shaǵyn aýdandarynyń qıylysyna deıingi №55 avtojolyn qaıta qurylymdaý, «Shetpe – Tıgen» avtomobıl jolyn ortasha jóndeý, MAEK sý jınaý kanalynan «Quryq» paromdy keshenine deıingi avtomobıl jolyn rekonstrýksııalaý, Mańǵystaý oblysyndaǵy MAEK sý alǵyshynan bastap Quryq teńiz portyna deıingi avtomobıl jolyn rekonstrýksııalaý, Aqtaý qalasynyń О́mirzaq eldi mekeninen Jyly jaǵajaıǵa deıingi avtomobıl jolynyń qurylysy syndy 5 jobanyń qurylysy jalǵasady. Jáne «Fort-Shevchenko – Taýshyq – Shetpe», «Ondy aýylyndaǵy lagerge kirme jol», «Eralıev stansasyna kirme jol», «Shaıyr aýylyna kirme jol», «Jarmysh aýylyna kirme jol», «Syńǵyrlaý aýylyna kirme jol», «Jańaózen – Qulandy» avtomobıl joly», «Qyzylózen aýylyna kirme jol», «Taýshyq aýylyna kirme jol», «Mańǵyshlaq stansasy – Karer-400», «Jańaózen qalasyna kirme jol» men «Jańaózen stansasyna kirme jol» avtomobıl joldarynyń ortasha jóndeý sekildi 95,2 shaqyrymdy qamtıtyn 12 jańa jobanyń jumysy bastalady. Atalǵan trassalardyń barlyǵy keńestik kezeńde salynǵan. Ýaqytynda jóndeý kórmegen soń tozyǵy jetip, kóliktiń júrýine jaramsyz jaǵdaıda bolǵan joldardyń qalypqa keltiriletini qýantady.
– Aýyl turǵyndarynyń ómir súrý sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan 2019 jyly elimizde «Aýyl – el besigi» jobasy qabyldandy. Joba aıasynda Beıneý, Shetpe jáne Mańǵystaý aýyldarynda 24,3 shaqyrym jol ortasha jóndeýden ótti, Mańǵystaý aýylynda 7,5 shaqyrym jańa jol salyndy. Osy jyly Beıneý, Aqshuqyr, Qyzyltóbe, Baıandy, Basqudyq aýyldarynda 4 mlrd teńgege 46,1 shaqyrym jol salynady jáne 47,4 shaqyrym jol ortasha jóndeýden ótkiziledi, – deıdi Mańǵystaý oblystyq jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary basqarmasynyń basshysy Bolat Erejepov.
Demek, jol salasynda bitken is te bar, bitirer is te az emes.
Merdiger únsiz
Áıtse de respýblıkanyń barlyq aımaǵynda ózektiligin joımaǵan avtomobıl joldarynyń qurylysy men sapasy Mańǵystaý óńiri úshin de mańyzdy minberinen túsken joq. Jol ahýalyn jaqsartý úshin memleket qazynasynan jyl saıyn kemi 700 mlrd teńge shamasynda qarjy bólinedi eken. Qomaqty qarajattyń maqsatty jumsalyp, nátıjeli ıgerilýin ókiletti organdar qatarynda «Jol aktıvteri ulttyq sapa ortalyǵy» respýblıkalyq memlekettik kásiporny da qadaǵalap keledi. Atalǵan kásiporynnyń Mańǵystaý oblystyq fılıalynyń mamandary óńir kóleminde júrip jatqan kólik joldaryna qysy-jazy reıdtik tekserýler júrgizip, synamalar alady. Mamandardyń aıtýynsha, turǵyndar tarapynan mekemeniń áleýmettik jelidegi paraqshalaryna kelip túsken ótinish-hattar negizinde de keshendi jumys atqarylýda.
Jol demekshi, Mańǵystaýda «Jyńǵyldy – Shaıyr – Sherqala» jol ýchaskesi qurylysy turǵyndardyń «bas aýrýyna» aınaldy. Qarjynyń 90 paıyzy respýblıkalyq bıýdjetten bólingen, nebári 29 shaqyrymdyq jol qurylysy bastalǵaly úsh jyl, alaıda halyq ıgiligine usynylady degen qurylys jumystarynyń «jyry» kóp. Iаǵnı qurylysty sapaly salýǵa jáne merziminde bitirýge mindetti merdiger mekemeniń jumysynan shyqqan min máselege aınalyp ketti. Jobaǵa jaýapty «Altynquryq» merdiger mekemesine jol sapasyna qatysty birneshe ret eskertýler berilgenimen áli kúnge oryndalmaı keledi. Naqty aıtsaq, jergilikti ulttyq sapa ortalyǵynyń zerthanasynda taldanǵan synamalar negizinde bastapqyda merdiger tarapqa joldyń asfalt-betondy jabyndysy shekten tómen ekendigi týraly eskertýler berilgen. Eki ret joldanǵan qyzmettik hatqa qyńq etpegen merdiger mekemeniń únsizdigin eshkim túsine alar emes. О́zine joldanǵan zerthana qorytyndysymen kelispegen jaǵdaıda taldaý jasatyp, ókiletti organdarǵa shaǵymdanýǵa quqyly bola tura mundaı áreketke de barmaǵan mekemeniń jumysyn mamandar «jumysyna jaýapsyzdyqpen qaraý» dep baǵalap otyr.
Mańǵystaý oblystyq jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary basqarmasy men «Jol aktıvteri ulttyq sapa ortalyǵynyń» Mańǵystaý fılıaly ózara kelisimshartqa otyrýy sebepti eki jaq mamandar bergen zerthana saraptamasyna saı jol sapasyna talap qoıýǵa quqyly.
– Endigi kezekte olqylyq túzelmese, ol jerdi merdiger tolyq qyryp tastap, qaıtadan óz aqshasyna salýy tıis. Sebebi jumsalǵan aqsha respýblıkalyq bıýdjetten bólingen qarjy, ár nárseniń esebi bar. Al joba bıyl tolyǵymen aıaqtalýy tıis, – deıdi olar.
Qazir ýchaskede jumystyń tym baıaý júrýi sebepti atalǵan jermen ótetin kólikter men jumysshylar úshin «Jasyl dáliz» jasalǵan. Aldaǵy kúnderi jol sapasyn baqylaýshylar taǵy bir márte tekserý júrgizedi. Bul rette de jol materıaldary talapqa saı bolmaı shyqsa, trassa sapasyz salynǵan dep aıtýǵa bolady. Kemshilikter túgel joıylmaı, merdiger jaýapkershilikten bosatylmaıdy.
Ekpini baıaý ári mardymsyz, saraptama qorytyndysyna saı jumysy sapasyz dep tanylsa da toń-torys kúıde júrgen merdiger mekemeniń ne oılaǵany baryn eshkim bilmeıdi. Halyqqa qajeti bireýdiń oıy men oıyny emes, joldyń jaıly bolýy. Biraq merdiger mekemege qashan «til bitedi», jurt arasynda jyldar boıy jyrǵa aınalǵan joba qashan óz máresine jetedi, belgisiz...
Apattyń aıyby, opattyń obaly ońaı emes...
Sapaly jol – qaýipsiz ómir kepili. Jol boıynda oryn alatyn jol-kólik oqıǵalaryna ózge de sebeptermen birge jol sapasynyń da áser etetini anyq. Mańǵystaý oblysynda 2019 jyly 9 aı qorytyndysy boıynsha jol-kólik oqıǵasynyń sany 4,1%-ǵa, sondaı-aq onyń saldarynan jaraqattanǵandar 14,0%-ǵa ósken, al qaza bolǵandar sany 13,7%-ǵa tómendegen. О́lim-jitim kórsetkishiniń tómendeýi qýantarlyq jaǵdaı, bolmasa tipti jaqsy. Sondyqtan qolda bar múmkindikti tolyq paıdalanyp, bólingen qarajatty tolyq jumsap jáne kásibı sheberlikti zamanaýı tehnologııalarmen ushtastyra qyzmet etýdiń mańyzy zor.
Alaıda jumysy qyzyp jatqan joldar sapasynda min joq emes. «Jol aktıvteri ulttyq sapa ortalyǵy» Mańǵystaý fılıalynyń qyzmetkerleri bıylǵy alǵashqy úsh aıda óńirdegi respýblıkalyq jáne jergilikti mańyzdaǵy trassalarǵa 84 ret tekserý jumysyn júrgizdi. Jol qurylysy men sapasyn baqylaýshylar aımaqta salynyp jatqan respýblıkalyq mańyzdaǵy joldarǵa 56 ret, jergilikti mańyzdaǵy trassalarǵa 28 ret baryp, synamalar alǵan edi.
– Qajetti qural-jabdyqtardyń kómegimen jol qurylysynda qoldanylǵan 160 materıal alyndy. О́kinishke qaraı, biz kútken kemshilikter taǵy da anyqtalyp otyr. Máselen, respýblıkalyq mańyzǵa ıe avtomobıl jolynan alynǵan bes synamanyń sapasy normatıvtik qujattar talabyna sáıkes kelmeı shyqty. Al jergilikti joldardan tabylǵan olqylyq budan on ese kóp. Iriktelip alynǵan 155 jol materıalynyń 56-sy qoldanysqa jaramsyz, – deıdi fılıal qyzmetkerleri.
Jalpy, bıylǵy jyldyń alǵashqy toqsanynda oblys kóleminde jol salýdyń sapasyn tekserý kezinde 103 aqaý tabyldy jáne onyń júzge jýyǵy respýblıkalyq mańyzdaǵy trassalarǵa qatysty. Tekserýshi mekemeniń quzyreti – anyqtalǵan kemshilikterdi tez arada túzetý úshin jol salýshy merdiger mekemeler men olarǵa tapsyrys berýshi memlekettik mekeme-kásiporyndarǵa qyzmettik hat joldaý. Jol aktıvteri ulttyq sapa ortalyǵy Mańǵystaý fılıaly bul turǵyda tıisti degen merdigerler men memlekettik tapsyrys berýshi mekemelerge 46 ret qyzmettik hat joldaǵan.
Hatqa jaýap bola ma, eń bastysy, aıtylǵan syn men tabylǵan mindi qorytyp, oryn alǵan olqylyqtar túzetile me? Búginde mańyzdy saýal osy bolyp tur. Paıdalanýǵa berilgen soń kóp uzamaı oıylyp-tesilip, sógilip-setinep, jolaýshylardyń mazasyn, kólikterdiń surqyn alýy, jolda júrý ýaqytyna keri áser etýi bylaı tursyn, ómir qaýipsizdigin qamtamasyz ete almaı, kerisinshe apatty jaǵdaıdyń týyndaýyna sebepker bolmasyna eshkim kepildik bere almaıdy. Eki dúnıede de apattyń aıybyn, opat jannyń obalyn arqalaý kim-kimge de ońaı bolmasy anyq. Bul jol salýshy mekemelerge úlken mindet júkteıdi. Olar ózine artylǵan senim men jaýapkershilikti sezingenin bólingen qarjyny tıyn-tebenine deıin jumsap, bir-eki jyldan soń qaıyra jóndeýge suranyp turmaıtyn sapaly joldy halyqqa usynyp, sońynan sapaly is, dańǵaıyr jol qaldyrý arqyly dáleldeýi tıis.
Mańǵystaý oblysy
