Qazaqstan • 14 Mamyr, 2020

Altyn Ordaǵa jańasha kózqaraspen qaraý kerek

116 retkórsetildi

Memleket tarıhy ınstıtýty Ulttyq akademııalyq kitaphanada Altyn Ordanyń 750 jyldyǵyna oraı «Ulyq Ulys – Uly dala tarıhy» atty onlaın konferensııa ótkizdi. Otandyq ǵalymdar men shet eldik ǵalymdar qatysqan úlken jıynnyń tikeleı efıri Ulttyq akademııalyq kitaphananyń Feısbýk paraqshasynda translıasııa jasaldy. Jalpy, konferensııanyń ózi Zoom platformasy arqyly júrgizildi. Osy jerde aıta ketý kerek, konferensııany ǵylymnyń mańaıynda júrgen myńǵa jýyq adam tamashalady.

Bul jıynnyń maqsaty ne? Tarıh sahnasyna 750 jyl buryn shyqqan Altyn Ordanyń ótkenine úńilip, ony zamana talaptaryna saı oı eleginen ótkizip, ǵylymı turǵyda zerdeleý, óreli, erkin, jańasha kózqarastarǵa jol ashý. Ekinshiden, Uly ımperııa retindegi rólin bekitý. Bul turǵyda jańa ǵylymı eńbekter men ekspedısııalarǵa bastamashy bolý.

Onlaın-konferensııa Ulttyq akademııalyq kitaphananyń dırektory Úmithan Muńalbaevanyń quttyqtaý sózimen ashylyp, ary qaraı alǵashqy sóz kezegi Halyqaralyq túrki akademııasynyń prezıdenti, «Egemen Qazaqstan respýblıkalyq gazeti» aksıonerlik qoǵamynyń basqarma tóraǵasy, tarıh ǵylymdarynyń doktory Darhan Qydyrálige berildi. Ol eń aldymen «Altyn Orda» ataýyna qatysty pikir bildirdi. Ǵalymnyń dáleldeýi boıynsha bul orys, slavıan, batys jylnamalarynda han saraıynyń sıpatyna qaraı  qoldanylǵan ataý. Sondyqtan ol úlken ımperııanyń «Ulyq ulys» degen ádepki ataýyn qaıtarý kerek degen pikirde.

Altyn orda qanshalyqty kóp zerttelgenimen, áli de zertteı túsýdi qajet etetin tustary kóp ekeni ras. Bul rette D.Qydyráli Úgedeıdiń nemeresi Haıdýdyń tulǵasy tolyq ashylmaǵanyna, tarıhı Talas quryltaıy  týraly zertteýlerdiń azdyǵyna, sondaı-aq, Joshy hannyń ómirge kelýi men ómirden ótýinde áli zerdeleýdi qajet etetin tustar bar ekenine nazar aýdartty.  Ulytaýdaǵy Joshy hannyń eskertkishi Shyńǵys han áýletinen, sol zamannan jetken jalǵyz mura ekeni belgili. Ǵalym osy eskertkishke qatysty da málimetter berdi.

«Prezıdent tapsyrmasyna sáıkes jyl aıasynda atqarylar jumystar áli kóp. Halyqaralyq túrki akademııasy da 2015 jyldan bastap birqatar sharalar ótkizdi. Jıyrma shaqty kitaptyń jaryqqa shyǵýyna úles qosty»-dedi ǵalym.

Nazarbaev ýnıversıteti, Qazaq tili jáne túrkitaný kafedrasynyń meńgerýshisi, professor Iýlaı Shamıloǵly Altyn Orda dáýirindegi memleket basqarý men oǵan rý-taıpalardyń yqpaly jóninde baıandady. Ol HIII-HIV ǵasyrlardaǵy arab, parsy, túrik derekkózderine súıenip,  Altyn Orda hanynyń janynda tórt ulys begi bolǵanyn aıtty. «Bekler begi» degen arnaıy tıtýl osy tórt bektiń ishindegi basshyǵa berilgenin jetkizdi. Jaly, ǵalymnyń aıtýynsha, ulys bekteri memleket basqarýda, han saılaýda, ásker basqarý isinde, shet eldermen qarym-qatynasta óte yqpaldy tulǵalar bolǵan. Iаǵnı, Altyn Ordanyń bıliginde avtokrattyq sıpat bolmaǵan. Iýlaı Shamıloǵly osy turǵyda túrki rý taıpalarynyń tarıhyna analız jasaýǵa bolatynyna toqtaldy.

Sh.Marjanı atyndaǵy tarıh ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri, Altyn Orda jáne  tatar handyqtaryn zertteý ortalyǵynyń jetekshisi Ilnýr Mırgaleev (Tatarstan) onlaın-konferensııa barysynda óz ortalyqtary atqaryp jatqan ister týraly málimet berdi. Konferensııaǵa qatysyp otyrǵan ǵalymdarǵa ortalyq shyǵarǵan jýrnaldar men kitaptarǵa qalaı qol jetkizýge bolatynyn aıtty. Onyń negizgi baıandamasy Abý Bakr Kalander Rýmıdiń «Kalander-name» kitaby tóńireginde boldy. Túrkııanyń Aqsaraı qalasynda týyp, joǵary bilim alǵan Abý Bakrdyń О́zbek han men Jánibek han tusynda ordada qyzmet atqarǵanyn baıandaǵan Mırgaleev Ibn Batýtanyń esteliginde aıtylǵan Abý bakr týraly eske aldy. Ǵalym ekeýi bir adam degen boljam jasaıdy. Kitap ne týraly degenge kelsek, onda О́zbek pen Jánibekke arnalǵan báıitter, Quran súreleri men aıattary, túrli mysaldar jazylǵan. Eń negizgi nárse retinde Allaǵa ǵashyqtyq baıandalǵan. Ǵalym osy kitap arqyly Altyn Orda dáýirindegi ıslam dinine qatysty suraqtarǵa birshama málimet alýǵa bolady degen pikirde. Onyń oıynsha osy kúnge deıin Altyn Orda negizinen ıslamnyń sopylyq baǵytyn ustandy degen pikir basym bolǵan. Al, kitaptaǵy málimetterde ordada túrli ıslam dininiń túrli aǵymdary qatar ómir súrgen.

Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Zııabek Qabyldınov óz baıandamasynyń basty tezısi retinde Altyn Ordany «menshikteýge» bolmaıtynyn jetkizdi. «Ras, Altyn Ordanyń muragerleri sanalatyn kóptegen halyqtar bar. Olardyń kópshiligi memleketiniń bastaýynda Altyn Orda turǵanyn dáleldep bere alady. Sonyń ishinde biz de muragermiz. Joshy ulysynyń terrıtorııasy Qazaq handyǵyn qamtıdy. Talas quryltaıy bizdiń terrıtorııamyzda ótken. Altyn Ordanyń iri ortalyqtarynyń biri – Saraıshyq bizdiń elde. Joshyǵa qoıylǵan eskertkish Ulytaýda. Ol Ulytaýda jerlengen. Muny álem ǵalymdary moıyndaǵan. Dese de biz Altyn ordany «bólip almaýymyz» kerek»-dedi ǵalym. Ǵalymnyń pikirinshe jartylaı kóshpeli ǵumyr keshken qazaq halqynyń kóshpeli turmys saltynda Altyn Orda dáýirindegi dástúr, mentalıtet, turmys 18-ǵasyrǵa deıin saqtalǵan.

Qoryta aıtqanda onlaın-konferensııaǵa qatysqan ǵalymdardyń árqaısysy osydan 750 jyl buryn qurylǵan úlken ımperııa jaıly kóptegen tushymdy pikirler aıtty. Ulyq ulystyń 750 jyldyǵy aıasynda atqarylǵan sharýalarmen bólisti. Onlaın-konferensııany Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Búrkitbaı Aıaǵan júrgizdi.

 

Sońǵy jańalyqtar

ForteBank: Bir dollar – 388 teńge

Qazaqstan • Búgin, 15:35

Áke rýhynan qýat alǵan qaısar jan

Rýhanııat • Búgin, 11:54

Uqsas jańalyqtar