«Kazpravda» – jýrnalıstik sheberliktiń kemel mektebi

Árıne oqyrmandardyń «Kazprav­da­ǵa» degen kózqarasy ártúrli. Keı­bireý­leri ony tym resmı dep sanaıdy. Basylym betterinde jarııalanǵan maqa­lalardan keıin «synǵa ilingen» báz­bireýler gazetti tym synshyl dep sanaı­dy. Taǵy bireýler ony jańalyqtyń ǵana emes, bilimniń de qaınar kózi dep bile­di. Biraq eshkim de «Kazpravda» materıal­darynyń árdaıym shynaıy, al jýrna­lıs­teriniń jedel jáne adal ekendigine qarsy daý aıta almaıdy.

Shyn máninde, «Jedel, saýatty jáne adal» urany basylymnyń damý tarıhymen qazirgi «Kazpravdanyń» bastaýy bolyp sanalatyn «Izvestııa Kırgızskogo kraıa» gazetiniń alǵashqy sany jaryq kór­gen 1920 jylǵy 1 qańtardan bastap ǵasyr boıy jalǵasyp keledi.

Beısenbi saıyn tek bir baspa tabaq kóle­minde ǵana shyǵatyn aptalyq ólkede zańdylyqty engizý jáne «halyqtyń ómi­ri men qyzmetin basqarýǵa arnalǵan» akti­lerdi jarııalaý arqyly óz mindetin naq­ty qalyptastyrdy. Sonymen qatar alǵash­qy redaktorlyq maqalada «tek resmı ǵana emes, sondaı-aq keń-baıtaq qazaq ólkesiniń suranystary men qajet­ti­likteriniń kórsetkishi – ult gazetine aınalatyn baspa organyn birtindep qalyp­tas­tyrý» sııaqty uzaq merzimdi maqsaty da ja­rııalandy.

«Izvestııanyń» alǵashqy redaktory revkom múshesi Sedelnıkov degen adam boldy. Biraq kóp uzamaı ony bolshevık-pýblısıst, Birinshi dúnıejúzilik jáne aza­mat soǵystaryna qatysqan Kazrevkom múshesi, Alashordamen kelissózder júr­gizýmen, Embi munaıy jáne áskerı qu­rylys máselelerimen aınalysqan Vale­rıı Lejava-Mıýrat almastyrdy.

Ol kezde, árıne gazet joǵary tıpo­gra­fııalyq sapasy jáne tehnıkalyq árle­nýimen erekshelengen joq edi. Aza­mat soǵysy júrip jatty, elde ashtyq pen kúıreý bastaldy. Biraq gazet bet­te­rin­de saıası ótkirlik te, sonymen birge ár­túrli belgileýshi, retteýshi, baǵyt­taý­­shy dekretter de jetkilikti boldy. My­saly, revolıýsııalyq qajettilik dep tú­sin­­dirilgen májbúrli tásilder arqyly zııa­­lylar eńbekke tartyldy.

Biraq ýaqyt ótip jatty. Azamattyq so­ǵys aıaqtaldy, elde ujymdastyrý jáne ındýstrııalandyrý kezeńi bas­tal­dy. Ol kezeń de basylymda óz izin qal­dyr­dy.

1921 jyldyń shildesinde «Izvestııa Kırgızskogo kraıa» jańa ataýmen – «Step­naıa pravda» degen atpen jaryq kóre bastady. Gazet respýblıkanyń OKP jáne OSK organyna aınaldy. Basym­dy­lyq­tar da ózgerdi, olardyń negizgisi jańa ekonomıkalyq saıasatty nasıhattaý boldy. «Halyq sharýashylyǵy» aıdary paıda boldy, onda ónerkásip pen aýyl sharýa­shylyǵyndaǵy jaǵdaı týraly mate­rıaldar búkil el, sonymen qatar gýber­nııalar boıynsha da jarııalanyp turdy. KSRO qurylǵanyn jarııalaǵan Keńes­terdiń birinshi seziniń sheshimderi keńi­nen talqylandy.

Ras, qarapaıym adamdarǵa qabyl­da­natyn sheshimderdiń erekshe­lik­te­rin durys túsindire alatyn jýrnalıster jetispedi. Basylymdy damytýǵa qara­jat ta mardymsyz boldy. Dál osy­ǵan baılanysty, 1923 jyly dál son­daı daǵdarysta bolǵan «Orynbor ju­mys­shysy» men «Stepnaıa pravdany» birik­ti­rý týraly sheshim qabyldandy.

Sonymen 1923 jylǵy qarashada Qyr­ǵyz RKP (b), Búkilodaqtyq kásip­o­daq­tar ortalyq keńesiniń Qyrbıýro, Orynbor gýbernııalyq komıteti RKP (b), gýbernııalyq atqarý komıteti jáne gýber­nııalyq keńestiń organy bolǵan «Sovet­skaıa step» gazeti paıda boldy.

Gazet aptasyna alty ret shyǵa bas­tady. Stıli de ózgerdi. Qurǵaq esepter men nusqaýlardyń ornyna pýblısıstıka keldi. Onda ártúrli kemshilikterdi, sonyń ishinde qulyqsyzdyqty, bıýrokratııany jáne jatypisherlikti synaǵan ocher­kter, maqalalar, hat-habarlar, tipti feletondar da jarııalana bas­tad­y. Aıta keter bolsaq, bul kezeńde Mıhaıl Zoshenko, Kýkrynıksy, Sergeev-Sens­kıı, Olga Forsh, Konstantın Sımonov, Alekseı Tolstoı, Sergeı Mıhalkov, Kon­stantın Paýstovskıı gazetpen tyǵyz ynty­maqtastyq ornatty.

Biraq gazettiń óziniń bilikti jýrna­lıs­­teri áli de bolsa jetispedi. Tarıh­shy­lar­dyń aıtýy boıynsha, sol kezde respýblıkada jýrnalıstıka salasynda ju­mys isteıtin 100 adamnyń tek altaýy ǵana joǵary bilimdi bolǵan.

1929 jyldyń tamyz aıynan bastap gazet BKP(b) Qazaq ólkelik komıteti, Qazaq Ortalyq Komıteti, Almaty okrýg­tik partııa komıteti jáne okrýgtik atqarý komıtetiniń organyna aınaldy. Eger buǵan deıin ol Orynborda basylyp shyqsa, endi redaksııanyń ornalasqan jeri respýblıkanyń jańa astanasy – Almaty qalasy boldy.

Ýaqyt ótken saıyn gazet te mol aqparat bere bas­tady. Ortalyq jáne jergilikti bılik organdarynyń jumysy týraly ha­bar­lamalardan basqa, KSRO-nyń basqa res­­pýblıkalaryndaǵy jáne shetel­der­­de­gi ómir týraly jarııalanymdar paı­da boldy. Taqyryp ta ártúrli boldy, oǵan myna aıdarlar dálel: «Aýyl shar­ýashylyǵy», «Azyq-túlik maıdany», «Jumysshy ómiri», «RKP ómiri», «Kásipodaq ómiri», «Selolar men aýyldar» jáne basqalary.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldarynda qorshaýdaǵy Lenıngradtyń sım­volyna aınalǵan Olga Bergols; Jambyldyń tanymal aýdarmashysy, soǵys jyldarynda – «Za Rodıný» Panfılov dıvızııalyq gazetiniń re­dak­­tory jáne «Pravdanyń» arnaýly tilshisi bolǵan Pavel Kýznesov; keıin­nen keńestik tanymal pýblısısterge aınalǵan Pavel Rogozınskıı men Sergeı Krý­shınskıı sııaqty talantty jýrnalıster «Sovetskaıa step» gazetinde óz izde­rin qaldyrdy.

1932 jyly 20 qańtarda «Sovetskaıa step» gazetiniń sońǵy – 2185-nómirine qol qoıyldy. Qazaq ólkelik komıteti III Plenýmynyń sheshimimen gazet endi «Kazahstanskaıa pravda» dep ataldy.

Osyndaı ataýmen 21 qańtarda jańa gazettiń alǵashqy sany jaryq kórdi. So­nymen birge basylymǵa Almatydan basqa barlyq oblystarǵa turaqty shtat­tyq tilshilerdi jiberýge ruqsat etildi.

Basylymnyń negizgi taqyryptary ujymdastyrý jáne ındýstrııalandyrý bolyp qala berdi. Sonymen birge bilim jáne mádenıet máseleleri belsendi túrde qamtyla bastady. Atap aıtqanda, saýatsyzdyqty joıý qozǵalysyna erekshe nazar aýdaryldy.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵysy jyldarynda baspasózdiń basty taqyryby jaýǵa qarsy kúshterdi jumyldyrý boldy. Alaıda soǵys ýaqytynda jáne qara­jat­tyń jetispeýinen kóptegen basylym jabylyp qalǵan edi. Respýblıkalyq gazet­terdiń ishinde ekeýi – «Sosıalıstik Qazaqstan» men «Kazahstanskaıa pravda» ǵana qaldy, olarda Komsomol ómiri bólimi paıda boldy.

Kóptegen kazpravdalyq maıdanǵa ket­ti. О́kinishke qaraı, olardyń keı­bi­reýi soǵystan qaıtyp oralmady. Redak­sııa­daǵy memorıaldyq taqta kóptegen jyl boıy qaza bolǵandardy eske alýdy urpaqtan-urpaqqa jetkizip keledi. Bular Evgenıı Bard, Anatolıı Vlasenko, Borıs Lınov, Borıs Megorskıı, Ivan Ostapes, Arsentıı Petrashko, Ivan Iýferev, Vasılıı Iаkýshkın.

Soǵystyń alǵashqy kúnderinen bas­tap gazet qazaqstandyq jýrnalıst jáne jazýshy maıdangerlermen tyǵyz baılanys ornatty. Onyń bet­te­rin­de Baýyrjan Momyshuly, Dmıtrıı Snegın, Málik Ǵabdýllın, Syrbaı Máý­lenov, Jumaǵalı Saın jáne basqa da kóptegen qazaqstandyq maıdanger-qa­lamgerlerdiń shyǵarmalary jarııa­lan­dy.

Qysqalyq, naqtylyq, patrıottyq sezim sol kezdegi gazet stıliniń mańyzdy erek­sheligine aınaldy. «Kazahstanskaıa pravda» betterinen qazaq ádebıeti men ǵylymynyń aldyńǵy qatarly qaırat­ker­leri: Muhtar Áýezov, Qanysh Sátbaev, Ǵabıt Músirepov, Sábıt Muqanov, Jambyl Jabaevtardyń asqaq pikirleri ja­rııa­lanyp turdy...

Eldiń beıbit ómirge kóshýine baılanysty basylymnyń mindetteri bir­t­ind­ep ózgere bastady. Birinshi kezekte ónerkásip pen aýyl sharýashylyǵyndaǵy jaǵdaı týraly jarııalanymdar boldy. Gazettiń taralymy edáýir ulǵaıdy. Oqyr­­mandarmen keri baılanys jaq­sar­dy. Aıtpaqshy, dál osy kezde redak­­sııada sosıalıstik jarystyń kósh­bas­shy­larymen jarysýǵa nemese tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerýge barýǵa nıet bildir­genderdiń hattar legi mol boldy.

Basylymnyń kadrlyq quramy aı­tar­­lyqtaı jaqsardy. Gazetke Fedor Boıarskıı, Fedor Mıhaılov, Pavel Kosenko, Nıkolaı Anov, Oleg Maskevıch, Fedor Ignatov, Nıkolaı Shevsov, Ivan Derjıev, Konstantın Kım, Mıhaıl Pol­to­ranın, Iýrıı Kýkýshkın sııaqty jáne basqa da kásibıler keldi.

1958 jylǵy 23 naýryzda «Kazah­stan­s­kaıa pravdanyń» 10 myńyn­shy nómi­ri jaryq kórdi. KSRO Joǵarǵy Keńe­si Prezıdıýmynyń Jarlyǵymen gazet Eńbek Qyzyl Tý ordenimen marapat­tal­dy.

О́kinishke qaraı, toqyraý jyl­da­ryn­d­aǵy qubylys ta «Kazah­stan­skaıa pravdany» aınalyp óte almady. KOKP-nyń jalpy ıdeologııalyq monopolııasy jaǵdaıynda barlyq buqaralyq aqparat quraldaryna ózgeshe kózqarastardyń jolyn kesý, qatań baqylaý ornatyldy.

Degenmen, osy jyldary da «Kazah­stan­skaıa pravda» gazetinde ótkir materıaldar jarııalandy, atap aıtqanda, naqty óndiris oryndaryndaǵy jaǵdaı, aýyldardaǵy kedeıshilik, bıýrokratııa, paraqorlyq... taǵysyn taǵylar.

Biraq redaksııa úshin naǵyz órkendeý kezeńi 1985 jyly – qaıta qurý jarııa­lan­ǵannan keıin ǵana bastaldy. Senzýra birtindep azaıdy, jarııalylyq jalaýy jelbiredi. KOKP burynǵy kúshinen aıyryldy, jańa partııalar men qozǵalystar paıda bola bastady.

1990 jyly Qazaqstannyń memlekettik ege­men­digi týraly deklarasııanyń qa­byl­­danýy búkil qazaqstandyq jýrnalıstıka úshin basty oqıǵa boldy. Ras, sodan keıin qıyndyqtar, onyń ishinde qarjylyq qıyndyqtar bastaldy.

Búkil el qıyn kezeńderdi bastan ótke­­rip jatty. Dúkenderde sóreler bos. Taýar talonmen beriledi. Zeınetaqy men jalaqy berýge qarajat joq. О́ndirister jappaı jabylýda.

«Kazpravdaǵa» keletin bolsaq, bul kezeńde kommersııalyq basylymdar túrindegi kúshti básekelester paıda boldy, olar onsyz da mardymsyz «jarnama jyrtysyna» ortaqtasyp, ózine tartty.

Keshegi barlyq saladaǵy mamandar «usaq-túıek satýshylarǵa» aınaldy, osy jaǵdaıda ujymdy saqtap qalý úshin birinshi basshylardyń jańasha oı­laýyn qalyptastyrý qajet boldy. «Kaz­prav­da­nyń» joly boldy deýge bolady: gazetti bas­qarǵan Vıacheslav Srybnyh redaksııa jumysyn jedel túrde naryqtyq qa­lyp­qa qaıta qura aldy.

Gazet turaqty shyǵýyn jalǵastyrdy. Sonymen qatar bul shyn máninde ótkir bola tústi, jergilikti ǵana emes, ortalyq organ­dardyń qyzmetin de synǵa aldy.

1998 jylǵy 16 qazanda Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń № 1050 qaýly­sy­men sol kezde memlekettik kásiporyn bolǵan redaksııa «Kazahstanskaıa pravda» respýblıkalyq gazeti» ashyq aksıo­ner­lik qoǵamy bolyp qaıta quryldy.

1999 jyly basylymnyń bas keńsesi Qazaqstannyń jańa astanasyna kóshi­ril­di, al Almatyda tilshiler qosyny qaldy.

«Kazahstanskaıa pravda» jalpy­ult­­tyq gazeti resmı jáne iskerlik aq­pa­­­rat­tyń mańyzdy kózi bolyp qala beredi. Onyń betterinde Memleket basshy­sy­nyń Jarlyqtary men О́kimderi, Parlament pen Úkimet basshysynyń qaý­lylary, respýblıkanyń jańa zań­da­ry, joǵarǵy bılik organdarynda qaıta taǵaıyndaýlar týraly habarlamalar jarııa­lanady.

Táýelsizdik jyldary «Kazahstanskaıa pravda» úshin ózin respýblıka tarıhynyń shynaıy shejireshisi rólinde tolyq tanytqan kezeń boldy. Bul aspek­ti­ni Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazar­baev erekshe atap ótti.

Elbasy: «Bizdiń elimiz tarıhynyń dańqty jáne qaıǵyly kezeńderi buryn­nan kele jatqan jáne shynaıy halyqtyq gazet «Kazahstanskaıa pravda» betterinde kórinis tapqan. Meniń «Kazahstanskaıa pravdamen» dostyǵym osydan 37 jyl buryn, alǵashqy jazbamdy jarııalaǵan kezde bastaldy. Búgingi tańda da gazet jańa demokratııalyq Qazaqstandy qurý­ǵa belsendi atsalysýda», – dep atap ótti.

Elimiz egemendik alǵannan keıingi jyldary basylymdy basqarǵan basshylar da gazettiń damýyna aıtarlyqtaı úles qosty. Olardyń arasynda Grıgorıı Dıldıaev, Valerıı Mıhaılov, Anatolıı Gýrskıı, Oleg Chervınskıı, Oleg Kvıat­kov­­skıı, Aleksandr Tarakov, Janaı Omarov bar edi. Bas redaktor retin­de Tat­ıana Kostına gazette 14 jyl qyz­met etti.

Ár ýaqyt kezeńi óz talaptaryn belgi­leıdi. Odan tys qalmas úshin ózgeris­ter­diń bastalý sátin jiberip almaýymyz kerek. Muny «Kazpravda» da ár­daıym jaqsy túsingen jáne túsinedi. Mysaly, 1999 jyly ınternet endi damyp kele jatqan kezde www.kazpravda.kz veb-saıty quryldy. Eger alǵashynda ol tek baspa nusqany qaıtalaǵan bolsa, jaqynda ol tolyǵymen derbes ári aıtarlyqtaı tabysty bólimshege aınaldy, kirýshilerge qatysty statıstıka osynyń dáleli bolyp tabylady.

Elimiz sıfrlandyrýǵa bet aldy. «Kazpravda» bul máselede de alǵash­qy­lardyń biri boldy. 2013 jyldyń aqpan aıynan bastap gazet AxioCat re­daksııalyq-baspa júıesin engizdi jáne jumys isteı bastady, bul gazetti basyp shyǵarýdyń barlyq pro­se­sin naqty ýaqyt rejiminde baqy­laý­ǵa múm­kindik beretin qaǵazsyz qujat aı­na­­­lym­ynyń tıimdi tehnologııasyn bildiredi. Materıaldardy basyp shy­ǵa­rý prosesteri, olardy satylar bo­ıyn­sha «qolmen qaıta aýystyrý», mátin­derdi qolmen qaıta terý... ótken kúnniń enshisinde qaldy. Júıe múldem ashyq jáne ár qoldanýshyǵa nómirdi daıyn­daý­dyń búkil prosesin kórýge, ýaqy­tynda túzetýler engizýge múmkindik beredi.

Gazet shyǵarýmen qatar aksıonerlik qoǵam uzaq ýaqyt boıy «Báıterek» res­pýb­­lıkalyq qoǵamdyq-saıası jýrnalyn shyǵardy, «Nıva» jýrnalyna qoldaý bildirip otyrdy. О́nimniń taǵy bir túrin – «Kazahstanskaıa pravda» kitaphanasy» serııa­symen shyǵatyn kitap óndirisi ıge­ril­di.

Issaparmen júrgen basylymnyń jýr­nalısteri oqyrmandy álemniń ártúr­li elderiniń ómirimen, máde­nıe­ti­men, dástúrimen únemi tanystyryp oty­rady. Aıtpaqshy, «Kazpravda» jer sharynyń barlyq qurlyǵynda, so­nyń ishinde Antar­ktıdada da boldy, onda arnaıy naýqan aıasynda gazet týy kóte­ril­di.

Elimizde «Kazahstanskaıa pravda» kó­she­­leri bar. Sonymen qatar gazetpen attas shyń da bar jáne redaksııa kóp­te­gen jyl boıy alpınıster men salamatty ómir saltyn ustanýshylardyń, sonyń ishinde, kazpravdalyqtardyń osy shyńdy baǵyndyrýyn uıymdastyryp keledi.

«Kazpravda» – bul jýrnalıstik sheber­liktiń keremet mektebi. Gazette jumys istegenderdiń kópshiligi keıinnen iri mem­leket qaıratkerlerine aınaldy, birqatar álemdik buqaralyq aqparat quralynyń fılıaldaryn basqardy jáne ózderin dıplomatııa jáne mádenıet salasynda kórsete bildi.

2008 jyldyń qarashasynda Qazaq­stan Jýrnalıstıka akademııasy tarıhta tuńǵysh ret ulttyq jýrnalıstıkaǵa qos­qan zor úlesi úshin «Kazpravda» ujy­myn «Altyn Samuryq» joǵary jal­py­­ult­tyq jýrnalıstıka syılyǵy­men ma­rapattady.

...Gazettiń ómiri ýaqytqa baǵynbaıdy. Kerisinshe ol jasara túsýde. Jáne bul prosess kóbine kazpravdalyqtar qata­ryna talantty jas jýrnalısterdiń ke­lýi­­men baılanysty.

Gazettiń shyǵarmashylyq boıaýy da «jasardy». Bul rette «Tutynýshy», «Prob­lemalyq aımaq», «Sarapshy-keńes», «Jýrnalıstik zertteý», «Qala ómiri», «Taldaý», «Zań jáne tártip» jáne basqa da kóptegen maqsatty baǵan oqyr­mandardyń ystyq iltıpatyna ıe boldy.

Ekonomıkalyq baǵyttaǵy materıal­dar­dyń aqparattyq mazmuny men oqyly­my qazirgi qazaqstandyq qoǵamdy tol­ǵan­­dyratyn taqyryptardyń keńinen qam­tylýyna baılanysty arta tústi: bul – baǵa saıasaty, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq problemalary, qylmys deńgeıiniń tómendeýi.

Pikir alýandyǵynyń ósýi de mańyz­dy: qazirgi «Kazpravda» belgili bir oqıǵa, problema boıynsha ártúrli kóz­­qarastardy jarııalaýǵa tyrysady. Áńgi­me­ge belgili sarapshylardy tartady.

«Jasarý» basylymnyń syrtqy kelbetine de qatysty deýge bolady. Atap aıt­qanda, betteýdiń jańa elementterin engizý arqasynda materıaldardy usyný ádisteri jaqsardy, fotosýretter men ınfografıka kólemi artty. Bul rette karıkatýralar men biregeı kollajdar gazet­tiń aıryqsha maqtanyshy bolyp ta­bylady.

Qazirgi ýaqytta gazet elimizdiń bar­lyq óńirine bólshek saýdada da, jazylym bo­ıynsha da taralady. Sonymen qatar onyń taralymy jyldar boıy 100 myń dana­dan asyp otyr.

«Kazpravda» hronometri sekýndtardy, mınýttardy, saǵattardy, kúnderdi esep­­teýdi jalǵastyrýda... Al júz jyl­dyq mereıtoı – bul gazet úshin tek ush­qyr ýaqyttyń bir sáti ǵana. Ýaqyt s­ynynan ol respýblıkamen jáne óz oqyr­mandarymen birge súrinbeı óteti­ni­ne kámil senemiz.

Asyl SAǴYMBEKOV,

«Kazahstanskaıa pravda» gazetiniń bas redaktory