Qazaqta «óshkenim janyp, ólgenim tirilgendeı boldy» degen beıneli bir sóz bar. Jalpaq jahanǵa málim Aral teńizi máselesindegi sony ózgerister osy sózdi oıǵa jıi keltiredi búgin. Iá, azat elimiz álem sanasyn san-saqqa júgirtken sabaqty problema bederinde qol qýsyra qarap otyrmaı, batyl da, aıtýly bastamalarǵa bardy. Ǵalam jáne ǵasyrlar problemasyna aınalǵan osy alyp máselede Qazaqstan asa belsendi jáne ıgi nátıjeler keltirgen izdenister jolynan taıǵan emes.
Qazaqta «óshkenim janyp, ólgenim tirilgendeı boldy» degen beıneli bir sóz bar. Jalpaq jahanǵa málim Aral teńizi máselesindegi sony ózgerister osy sózdi oıǵa jıi keltiredi búgin. Iá, azat elimiz álem sanasyn san-saqqa júgirtken sabaqty problema bederinde qol qýsyra qarap otyrmaı, batyl da, aıtýly bastamalarǵa bardy. Ǵalam jáne ǵasyrlar problemasyna aınalǵan osy alyp máselede Qazaqstan asa belsendi jáne ıgi nátıjeler keltirgen izdenister jolynan taıǵan emes.
О́tken ǵasyr aıaǵynda ekige bólinip, sodan, Ońtústik Aral atalǵan teńizdiń úlken aıdyny búginde baqıǵa birjolata bet burǵan syńaıly. Sondaı jaǵdaıda, tirshilik tynysyn úzbegen Soltústik Araldyń kishi aıdyny – bir aýdan, oblys, tipti, elimiz ǵana emes-aý, tutas bir teńizdi joqtaýshy álem kózindegi úmit pen senimniń sońǵy jádigeri bop qalǵany ras. Kóp izdenis, umtylystar nátıjesinde biz osy aqıqattyń jolyn asha aldyq.
«Kishi Aral» dep halyq súıispenshilik sezimimen ataǵan bul aıdynda jaryqtyq teńizdiń barlyq kasıet-ereksheligi, beder-landshafty bar edi. Demek, ol – jaryq jahan úshin joıylyp ketýge kelgen Aral teńizi álemin – dúnıeniń ózge esh jerinde joq tirshilik, balyqtar, ósimdikter dúnıesin, biregeı sharýashylyq dástúrin aman-esen saqtap qalýdyń birden-bir múmkindigi bolatyn. Soltústik Aral, shyn máninde, aýqymdy teńiz akvatorııasy ǵoı. Jaratýshy jerimizge qıyp bergen osy «Kishi Aral» aıdyny osyndaı áleýetter men ıgilikter usynyp turdy bizge. Jáne de Araldyń ekologııalyq jaǵdaıynan yǵysa kóshken kóp aǵaıyn osy sýdyń burynǵy jaǵalaýynda úmitke taban tireı kidiristep otyrǵan jaıy bar edi.
2005 jyly birinshi kezeńiniń qurylysy aıaqtalǵan «Kókaral» teńiz bógeti sondaı asyl muratty ornyqtyrýdyń alǵashqy qadamy boldy. Soltústik Aral quldyrap túsken 38 metrlik (Baltyq júıesi boıynsha) deńgeıinen 42 metr bıikke bir-aq «sekirdi». Tirshilik jandandy. Eldiń áleýmettik ahýaly, jerdiń ekologııasy kórer kózge ońala bastady. Eń bastysy, Aral óńiri bolashaǵyna degen bekem senim paıda boldy kúpti kóńil aǵaıynda. SARATS jobasynyń (Syrdarııa arnasy men Soltústik Aral teńizin retteý) ekinshi kezeńi osy ıgi bastamany odan ári damytý baǵytyn da naqty málimdegen bolatyn. Biraq... «Kókaral» bógetiniń birinshi kezeńi bite salysymen, SARATS-2-niń sol ıgi muraty keri shegerilip, endi, Saryshyǵanaq qoltyǵyn bólektep toltyrý degen bir oqys nıet («eki deńgeıli SAT» dep ataldy bul nusqa) bas kóterdi. Túp maqsaty málimsizdeý, biraq, «sý joq, qarjy jetpeıdi» degen «qyzyq» qısynǵa negizdelgen osy nusqa, halyq kóńilin kúpti ete, tym qajyrly túrde aldyńǵy orynǵa shyǵa keldi.
«Eki deńgeıli jáne bir deńgeıli Soltústik Aral teńizi (SAT)» degen ne ózi? Keshegi kartalarǵa qarasańyz, teńizdiń Kókaral – Syr atyraýy syzyǵynan soltústikke qaraı Kishi Aral teńizi jatyr. Syrdarııa kúni búginge deıin osy aıdynǵa jetip jyǵylady. Darııanyń altyndaı aǵyny kóp jyldar osy sýǵa da, úlken teńizge de paıda bermeı, keshegi Berg buǵazyndaǵy ózekpen óli sortapqa qulap ketip jatty. Qurǵaǵan Berg qyltasynan («Kókaral»), osy, soltústik akvatorııany bóle, darııa sýyn bógeı, aıdyndy tiriltý – bir deńgeıli teńiz ıdeıasy edi. Bul is solaı bastaldy da. Biraq, «ári de emes, beri de emes», 42 metrlik deńgeıde bastama qańtaryldy. Sál kóterilgen teńizden artylǵan darııa aǵyny taǵy da úlken teńiz sortabyna qulap kete bastady... Al teńizdiń soltústik-shyǵysy, Aral qalasy mańyndaǵy eń shetin pushpaǵy Saryshyǵanaqty Úshshoqy túbeginen bólip, tyńmen Qambash kólinen arna tartyp, atyraýdaǵy az darııa sýyn bóle-jara, sol qoltyqty bólektep toltyrý – eki deńgeıli teńiz nusqasy delinedi. Bul jaǵdaıda eki satyly Soltústik Araldyń Saryshyǵanaq «satysy» Baltyq júıesimen 50 metrge jetedi de, qalǵan jaǵy sol baıaǵy, 42 metrde qala bermek.
Osydan shırek ǵasyr buryn da, ımandylyq pen ekologııa sózi tumshaly zamanda, qansyraǵan Aral jaraqatyn búrkemeleý úshin, keńes úkimeti sondaı bir jartykesh sharaǵa barǵan. Sóıtkende, Aral qalasy mańyna azdap sý keledi; ótkinshi jolaýshylar kózinde shamaly ǵana aıdyn jyltyrap jatady... Araldyń basqa aýmaǵy, halqy - KSRO dástúrinde, únsiz, kónbis, kemshin jaǵdaıda, sortań jaǵalaýlarda qala berse de bolady... «Saryshyǵanaq» dep ataldy ol shara. Sol kezdegi Aral ekologııalyq qasiretiniń qasbetin jyltyratyp «áktep» qoıý ǵana áreketi edi ol. Sol kezdiń ózinde oǵan Aral jurtshylyǵy «kerek emes!» degen kesimdi sózin aıtqan. Tarıh ózi úkim shyǵarǵan. Osy eskiliktiń, endi, bizdiń qarqyndy damý jaǵdaıymyzda, táýelsizdigimizdiń úshinshi onjyldyǵyna qadam basqan kezeńde, qaıta bas kóterýinde ne qısyn?!
Aral jurtshylyǵy da, odan keń aýqymdaǵy kóńil kózi ashyq aǵaıyn da toqymdaı «Saryshyǵanaq» emes, birtutas «Kishi Aral» teńizin kóterýdi sonsha ýaqyt boıy tabandy túrde aıtýmen keledi. Osynyń alǵysharty elimizde 2000 jyldardyń orta shenine qaraı qalyptasty. Sóıtip, memlekettik SARATS jobasy ómirge keldi. Nátıjesinde «Kókaral» teńiz bógeti kóterildi. Birinshi kezeń túrinde...
Árıne, birtutas «Kishi Aral» nusqasyna qarsy tarapta ýáj bar: qarajat kóp ketedi, sý jetispeıdi... Zerdelep kóreıik! Birinshiden, eki satyly, alyp arnaly «Saryshyǵanaq» nusqasyna keter qarjy «Kókaral» nusqasynan asyp túspese, az soqpaıdy. Osynaý bóget parametri «Kókaralǵa» halyq surap otyrǵan bógetten kem bolmaq emes. Ol, tipti, keı tustarda eki etekti etip salynýy kerek... Oǵan qosa, qumdy jerdegi jaǵdaıy kúmán týdyratyn alyp arna, joldar, elektr jelisi, vahtalyq qystaq pen adam tasymalyn uıymdastyrý – asa shyǵyndy jáne ekologııalyq turǵydan tıimsiz amaldar bolmaq. Mysaly, onsyz da jutań Syr atyraýynyń jarty aǵynyn bura tartyp áketýdiń ózi nege turady!. Eldi mekenderden alys túsetin bóget qyzmetin júrgizý turaqty túrde qandaı qarajat talap ete berýi múmkin?
Bir deńgeıli «Kishi Aral» nusqasynda mundaı kúmán joq. Osy kúni jotasy 44 metrde turǵan «Kókaral» bógetin ári damytý «Saryshyǵanaq» kesheninen artyq qarjy talap etpeıdi. Al, sý máselesi... «Kishi Aral», eń aldymen, Syrdarııadaǵy ózimizdiń úlesti sýǵa eseptelgen. Kıeli Syr ońtústik ólkemizdiń shólin qandyra, Jaratylys jazǵan óz jolymen óz Aralyna hal-qaderinshe quıyp jatyr. Salqyn aılardaǵy aǵyn tipti mol. «Kóksaraı» sý rettegishiniń mıssııasy ashylady. Sosyn, darııa alaby – óz ólkelerimizde únemdeletin ylǵal taǵy bir «kiris kózin» ashýy múmkin. Asyly, darııa boıyndaǵy sý únemdeý, ekologııalyq mádenıet kóterý máselesi osy teńiz faktorymen naqty mánge, maqsatty, ıgilikti shara mártebesine ıe bolady. Bul óte-móte mańyzdy... Kishi teńiz klımaty Ońtústik Araldan salqyndaý, shyńdarynda bulaqtar bar, jerasty sýy jaqyn tolysqan teńizben ol kózder de ashylady. Bular – «esepte joq» sý kózderi. О́z kezeginde, tirilgen teńiz Qyzylorda oblysynyń batys óńirin sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etetin Sarbulaq-Tolaǵaı kenishterin tolyqtyrady. Jalpy, ol úlken aýmaqtaǵy aýa raıynyń oń ózgeristerine yqpal etpek.
Tarazynyń eki basyna tartylǵan «Kókaral» jáne «Saryshyǵanaq» tájikesi kúni búginge deıin altynnan qymbat 8 jyldaı(!) ýaqyt aldy... Syrdyń esil sýy kóp ýaqyt rásýa bop, úlken teńiz sortabyna qulap jatty. Esep ras aıtsa, osy ýaqyt ishinde ol betke kishi teńizdi toltyryp alardaı sý ketipti. Jaı ketpepti, ózimen birge mıllıondaǵan teńiz túligin, qaıtpas óli sorǵa ala ketip, ol jaqtaǵy balyq óleksesiniń qalyńdyǵy osy kúni 1-1,5 metrge jetken... Osy jaǵdaıda, bastapqy SARATS-2 jobasy maqsatynan aýytqý túsiniksiz edi. Máseleniń tyǵyryqqa «tyǵylǵany» sonshalyq, Dúnıejúzilik Damý Banki álemdi jaılaǵan qarjylyq daǵdarysta Aral qarajatyn sarymaıdaı saqtap otyrǵan jaǵdaıda, máseleni kidirte bermeı, SARATS-2 kezeńiniń SAT máselesin keıinge qaldyra, ózge 6 quramdas bóligin júzege asyra berý kerek-aý degen mámilege kelý qajet boldy (2012 jylǵy Qyzylordada ótken halyqtyq tyńdaý). El ýáji salmaqty bolatyn. Kishi teńiz keshegi Araldyń 10/1 aýmaǵy (ol – teńiz), al Saryshyǵanaq sol kishi teńizdiń ózinen 6/1 esedeı kishi (ol – toǵan)... Bar aıyrma tek osynda ǵana emes. Kishi Aral tóńireginde ekologııa áserinen yǵysa kóshken qaraorman halyq úmitke taban tirep, jaǵalaı otyr. Eger «Saryshyǵanaq» nusqasy júzege asqandaı bolsa, osynsha jurt burynǵy sortap jaǵalaýdaǵy júdeý ahýalda qala bermek. Tipti, Syrdyń tómengi atyraýyndaǵy el údere kóshýge májbúr b
