Taıaýda ǵana Shyǵys Qazaqstanda ótken «Altaı – túrki áleminiń altyn besigi» atty halyqaralyq forýmǵa qatysyp, tór Altaı tórinen, kıeli Abaı jerinen Astanaǵa úlken ásermen oralǵan jaıym bar.
Taıaýda ǵana Shyǵys Qazaqstanda ótken «Altaı – túrki áleminiń altyn besigi» atty halyqaralyq forýmǵa qatysyp, tór Altaı tórinen, kıeli Abaı jerinen Astanaǵa úlken ásermen oralǵan jaıym bar.
Eń áýeli osymen ekinshi márte ótken forýmnyń joǵary deńgeıde uıymdastyrylǵanyn aıta ketýdi jón kórip otyrmyn. «Altaı – túrki áleminiń altyn besigi». Forýmnyń taqyryby da taýyp qoıylǵan eken. Rasynda da, Altaıdyń túbi bir túrki jurtynyń altyn besigi ekenine eshkim de kúmán keltire qoımas. Túrki álemi – qyryqqa jýyq ult pen ulystan quralsa da qaı kezde de nıeti ortaq, tilegi bir, ádet-ǵurpy uqsas baýyrlas jurttar.
Eki kúnge sozylǵan forým aıasynda О́skemende «Altaı – túrki áleminiń altyn besigi» degen taqyrypta úlken ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótti. Bul konferensııaǵa shetelden arnaıy kelgen ǵalymdarmen jáne Muhtar Qul-Muhammed, Oljas Súleımenov, Dúısen Qaseıinov syndy azamattarmen birge men de qatysyp, talqylaýǵa usynylǵan máselelerge óz kózqarasymdy bildirdim, oılarymdy ortaǵa saldym.
Halqymyz osy ýaqytqa deıin talaı zobalańdy kórip, talaı náýbetti bastan ótkerdi ǵoı. Ásirese, Reseı ımperııasynyń bodany bolǵan uzaq jyldar kóleminde ultymyz qyspaqty az kórgen joq. Túbi bir túrki baýyrlarymyzben aradaǵy jyly qarym-qatynastyń jelisi úzilgen kezi edi bul. Tipti, «Túrki halyqtary birimen biri dos, birimen biri baýyr» dep aıtýǵa jol berilmedi. «Balapan basyna, turymtaı tusyna» demekshi, sol kezderi baýyrlas ulttardyń árqaısysy óz betimen ketti. Zaman soǵan májbúrledi.
Er túrik en dalańa kórik edi,
Otyrsa, kóshse, qonsa – erik edi.
Turǵanda baqyt qusy bastarynda,
Irgesi jel, kún tımeı berik edi, – dep qazaqtyń uly aqyny Maǵjan jyrlaǵandaı, sol kezeńde en dalaǵa kórik bolǵan túrki birligi jaıynda sóz qozǵalsa nemese «bárimiz túbi bir túrkimiz» degen jandarǵa ultshyl, pantıýrkıst dep jala japty. Qýdalady, qýǵyndady. Ol kezeńde túrki jurtynyń tarıhyn bizge oqytqan joq. Al túrki birliginiń tarıhy degen másele múlde bolǵan joq. Baýyrlas ulttar bir-birimizdiń mádenıetimizdi, ishki birligimizdi bilmeıtin, bir-birimizdi jóndi tanymaıtyn jaǵdaıǵa jettik. Biz solaı ósken urpaqpyz. Shynyn aıtqanda, elimiz óz Táýelsizdigin alǵannan keıingi jyldary da túrki ulystarynyń tarıhy bólek-bólek qaralyp keldi. Túrki birliginiń tarıhy sońǵy kezde ǵana qozǵalyp jatyr. Sondyqtan, О́skemende ótken bul forýmnyń baýyrlas ulttardyń bereke-birligin arttyrýda, osy elder arasyndaǵy mádenı baılanysty nyǵaıtýǵa, eń bastysy, ótkenimizdi tarıhı hám ǵylymı turǵydan zerdeleýge, zertteýge, jańasha turǵydan oı qorytýǵa qosar úlesi zor dep esepteımin.
Kez kelgen halyq óziniń tarıhyn, túp tamyryn, shyqqan tegin bilýi kerek. Tarıhı tamyryn bilip, sony boıǵa sińirip ósken urpaq qana ózin-ózi tanı alady. О́kinishke qaraı, kópshilik jastar ózin ózi tanymaıdy. Sodan keıin kópshilik jaǵdaıda ózgeniń shylaýynda ketip jatady.
Biz óz halqyn oılaıtyn, halqyn súıetin, ultjandy, otanjandy adamdar tárbıeleýimiz kerek. «Bir jol bar alys, alys ta bolsa jaqyn. Bir jol bar jaqyn, jaqyn da bolsa alys» dep qaraıtyn bolsaq, barlyq túrki ulystary áýeli óz keleshegin oılaıdy. «Keleshekte halqymyz memlekettiginen aıyrylmasa eken, árdaıym myqty halyqtardyń qatarynda júrse eken, sanymyz ulǵaısa eken» dep armandaıdy. Ár halyqtyń ózindik arman-muraty bar. Alaıda, memlekettiń qýatyn, ulttyń birligin baılyqpen, aqshamen ólsheýge bolmaıdy. Árıne, ekonomıka da kerek, tehnıka da kerek, tehnologııa da kerek. Básekege qabiletti bolý da kerek. Biraq sonyń bárinen de qundy, dúnıedegi eń keremet nárse – patrıottyq rýh, otansúıgishtik sezim. Jurty úshin janyn pıda qylýǵa daıyn azamattary bar halyqtyń rýhy qashan da asqaq, máńgilik, ol halyqty alatyn jaý joq. Týystas elderdiń mádenıetin bir arnaǵa toǵystyrý, túrki jurtynyń birligin bekemdeý muratyn kózdegen bul forýmnyń mán-mańyzynyń bólek bolýynyń bir syry osynda jatyr.
Osy forým aıasynda Katonqaraǵaıda ótken túrki halyqtarynyń mýzykalyq festıvaline qatysýdyń da sáti tústi. Tór Altaıdyń baýraıynda, tamasha tabıǵat aıasynda, saf aýa da, saq babalarymyzdyń qorymy tabylyp, álemdi tańǵaldyrǵan «patshalar jazyǵynda» baýyrlas ult ókilderi bar ónerin pash etti. Tilegi bir, tili men dili uqsas jurttyń ul-qyzdarynyń óner degen ǵajaıyp arqyly bir-birimen qaýyshyp jatqanyna men shyn qýandym.
Álemde tabıǵaty tamyljyǵan jerler az emes qoı. Elimizde de kórikti oryndar jeterlik. Alaıda, Shyǵys Qazaqstandaǵy Katonqaraǵaıdyń orny bir bólek eken. Bul jerdiń sulýlyǵy, dalasy, aýasy, taýy men tasy qandaı?! Bul jerdiń adamǵa áseri keremet eken. Osyndaı ádemi, kórkem jerlerimizdi álemge kórsetýimiz kerek degen oı keldi maǵan.
Osynaý forým barysynda shetelden kelgen qonaqtar tarapynan jáne elimizdiń ǵalymdary, zııaly qaýym ókilderi tarapynan jaqsy pikirler men tyń usynystar aıtyldy. Máselen, Talǵat Mamashev Shyǵys Qazaqstannyń ákimi Berdibek Saparbaevqa Dúnıejúzi qazaqtarynyń kelesi quryltaıyn osy forým aıasynda ótkizsek degen usynysyn jetkizdi. Oblys ákimi keleshekte bul forýmnyń aýqymyn keńeıtip, maǵynasyn tereńdetip, Altaıdyń álemdik mánin kórsetý kerek degen oıyn bildirdi. Munyń bári bul forýmnyń máni men mańyzynyń zor, taǵylymynyń tereń ekenin hám halyqaralyq deńgeıdegi osynaý mádenı sharanyń ómirsheńdigin kórsetse kerek.
Reti kelgende aıta keteıin, óz basym Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimi Berdibekti erteden bilemin. Ekonomıkany, sharýashylyqty ǵana emes, barlyq salany jetik biletin zııatkerligi basym azamat. Ol kisiniń rýhanııat salasyna erekshe mán beretinin burynnan bilsem de, osy forým barysynda mádenıet pen ónerdiń shyn janashyry ekenine taǵy bir márte kózim jete túskendeı boldy.
Qudaıǵa shúkir, elimizde túrli basqosýlar ótip jatyr. Buǵan deıin de ótken, áli de óter. Biraq bul forýmnyń máni bólek, taqyryby ózekti. Kótergen máselesi ómirsheń. Sondyqtan, bul forým tek túrki áleminiń ǵana emes, búkil adamzat dúnıesine, rýhanııatyna qosylǵan úles dep nyq senimmen aıtýǵa bolady.
Jabaıhan ÁBDILDIN,
akademık.
