Qoǵam • 18 Mamyr, 2020

Sapasy kúmándi taǵamdarǵa nege tosqaýyl qoıylmaıdy?

66 retkórsetildi

Úkimet keıingi onjyldyqta Doing Business jahandyq reıtınginde joǵarylaýǵa tym eliktep ketkenin, memlekettik baqylaý-qadaǵalaý qyzmetin ysyryp qoıýdyń saldarynan sapany arttyrý máselesi jaıyna qalǵanyn sarapshylar talaıdan aıtyp júr. Bul olqylyq Eýrazııalyq odaq elderinen arzandaý, biraq sapasy kúmándi azyq-túlik ónimderiniń kedergisiz kelýine jol ashyp otyr.

2019 jyly «О́nim qaýipsizdigi monıtorıngi» aıasynda 48 myń 750 tamaq óniminiń úlgisi jasyryn tekserilgeni Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń statıstıkasynda aıtylǵan. Sol tekserý kezinde dúken sórelerindegi 7 myń 597 taýar túri tehreglamentter talaptaryna sáıkes kelmeıtini belgili boldy. Atap aıtqanda, 16,1%-ynan qaýipti mıkrobtar anyqtalypty. 11,1%-y – qaýipsizdik talaptaryna sáıkespeıdi. 6,4%-ynyń japsyrmasyndaǵy sıpattama ótirik bolyp shyqqan. Et ónimderiniń – 14,6%, sút ónimderiniń – 12,1%, kondıterlik ónimderdiń – 11,2%, qus etiniń – 11,5%, balyq ónimderiniń – 9,6%, jemis-kókónis ónimderiniń – 4,6%, alkogolsiz sýsyndardyń – 4,2%, maı-toń maı ónimderiniń – 4,3%, alkogol ónimderiniń – 2,6%, shyryn ónimderiniń – 2,5%, qutylanǵan aýyz sý jáne mıneraldy sýdyń – 1,2%, nan jáne un ónimderiniń – 1,2%, basqa da tamaq ónimderiniń – 6,7%-y osyndaı.

«Negizgi buzýshylyqtar EAEO-ǵa múshe memleketterden jetkiziletin ónimderden tabyldy, úlesi – 48%. Basqa elderdiń úlesi – 19%. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń statıstıkasy kórsetkendeı Talaptarǵa saı kelmeıtin otandyq óndirýshilerdiń ónimderi – 33%-dy qurady. Buzýshylyqtardyń 59%-y bakterıologııalyq kórsetkishterge tıesili. Iаǵnı, sút, et ónimderinde, aspazdyq jáne kondıterlik ónimderde ishek taıaqshasy, basqa da mıkrobtyq tuqymdastar anyqtaldy», dep habarlady Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi.

Reseıden jetkizilgen shujyq, konservi jáne basqa da et ónimderiniń 18%-ynan shoshqa DNK-sy tabylypty. Vedomstvo qazirgi kezde elge gendik modıfıkasııalanǵan organızmderi bar ónimderdiń ákeliný kólemi serpin alǵanyna nazar aýdartty. «2019 jyly Qytaı men Koreıada jasalǵan 21 tamaq ónimi túrinde GMO-nyń úlesi 1,1-den bastap 41%-ǵa deıin asyp ketkeni áshkerelendi. Norma boıynsha 0,9%-dan artpaýy tıis. Bul ónimderdiń tańbasynda onyń quramynda gendik modıfıkasııalanǵan aǵza (GMA) bar ekeni týraly málimetter bolmaǵan. Osy anyqtalǵan barlyq qaýipti ónim joıyldy», delingen memorgan taratqan habarda.

О́tken tarıhqa sheginsek, GMA-ǵa qatysty eń lıberaldy zań AQSh-ta qoldanylady eken. Eýroodaq elderinde GMA komponentteri qosylǵan azyq-túlikterdi óndirýge jáne ımporttaýǵa qatań shekteýler qoıylǵan. Erejege sáıkes quramyndaǵy GMA qospasy 0,9 %-dan asqan barlyq ónimdi tańbalaý kerek. 2004 jyly Eýroodaq 4 jasqa deıingi balalardyń taǵamdaryna ony qosýǵa tyıym saldy.

2019 jyldan bastap Jańa Zelandııa jáne Afrıkanyń kóptegen elderinde GMA-sy bar ónimderge moratorıı jarııalanǵan. Qytaı men Úndistanda da belgili bir shekteýler bar.

Genetıkalyq túrlený 1986 jyly ósimdikterdi úsip ketýden saqtaý úshin paıdalanylǵan. Bul ol kezderi ǵylymdaǵy úlken jetistikterdiń biri sanaldy. 1992 jyly osy ádispen Qytaıda zııankester zalal keltirmeıtin temeki shyǵaryldy. 1994 jyly tasymaldaý kezinde buzylmaı saqtalatyn qyzanaqtar óndirildi. Ekonomıst Myrzakeldi Kemel sodan bastap «GMA mádenıettiń» dáýreni júre bastady. «Oǵan sebepshi bolǵan Amerıkalyq «Monsanto» fırmasy edi. 2006 jyly 22 eldiń 10,3 mln fermeri 102 mln gektar jerge genetıkalyq túrlendirilgen ósimdiktiń san túrin alǵan. Máselen, osy jolmen ósirilgen kartop, alma, maqta, júgerilerge qurt múlde túspegen. 2006 jyly 97% transgendik ósimdikterdi AQSh (53%), Argentına (17%), Brazılııa (11%), Kanada (6%), Indııa (4%), Qytaı (3%), Paragvaı (2%) jáne Ońtústik Afrıkada (1%) óndirgen. Búginde dúken sórelerinde turǵan taǵamdardyń quramyna GT-soıa, GT-júgeri, GT-krahmal, GT-aqýyzdyń qosylatyny belgili. «Monsanto» fırmasy óndirgen GT-júgeri AQSh naryǵynda kósh bastap tur. GTО́-niń aralaspaǵan jeri joq. Bıologııalyq jáne medısınalyq zertteýlerde, farmasevtıkada, aýyl sharýashylyǵynda, tamaq óndirisinde keńinen qoldanylyp jatyr» deıdi Myrzakeldi Kemel.
Ǵalymdar GM-ónimderdiń densaýlyqqa áseri jaıly talasýda. Bir elder (AQSh, Qytaı jáne Kanada) sapasy ózgertilgen júgeri, soıa jáne kartofel óndirýde, al Avstrııa, Grekııa jáne Vengrııa óz elderin GM-ónimderden azat el dep jarııalaǵan.

«GM-ónimderdiń zııandylyǵy tolyqtaı dáleldengen joq, biraq siz óz qaýipsizdigińiz úshin tutynatyn ónimińiz tolyqtaı tabıǵı ónim ekenin bilýińizge bolady. Aldymen GMA dep genine basqa aǵzalardyń genin engizgen ósimdik, janýar, mıkroaǵzalardyń aıtylatynyn bilý qajet. GMA paıdalanylǵan tamaq ónimin kádimgi azyq-túlikten aıyrýdyń úsh qarapaıym tásili bar. Tabıǵı ónimderdiń qorabyna «100 % organic», «Organic» nemese «Made with organic ingredients» dep jazylady. Bul jazbalar GMA joqtyǵyna kepildik beredi. GM-ónimder zııankes jándikterge, gerbısıdke jáne vırýstarǵa tózimdi bolyp keledi. Kádimgi ónimdermen salystyrǵanda onyń dámi jaqsarady, tez ósedi jáne ónimdi kóp beredi. Degenmen GM-ónimderdi baqylaǵanda, jaı kózben-aq ony tabıǵı ónimnen aıyrýǵa bolady» deıdi Myrzakeldi Kemel.

Qazirgi tańda gendik ınjenerııa salasy GM-ónimderdi paıdalaný bolashaqta qandaı zardap shekkizetinin áli anyqtap bitken joq, bul baǵyttaǵy zertteýler men tájirıbeler jalǵasýda.

1989 jyly AQSh-ta L-tryptophan taǵamdyq qospasynyń saldarynan 37 adam qaıtys bolyp, 5000 adam júrek-qantamyr júıesiniń aýrýyna shaldyqty. Sol sebepti AQSh dári jáne azyq-túlik qyzmeti bul taǵamdyq qospany satylymnan alyp tastaýǵa májbúr boldy. Osy ónimdi óndirýshi japondyq Showa Denko hımııa fırmasy 1988-1989 jyldary bul qospany genetıkalyq ózgergen bakterııa alý úshin paıdalanǵan-dy. «Qazaqstannyń jaǵdaıyna kelsek, aqparat kózderine súıensek, Qazaq taǵamtaný akademııasynan basqa bizdiń elimizde eshbir mekeme genetıkalyq túrlendirilgen ónimderdi zertteýmen aınalyspaıdy eken. Jáne de akkredıtasııalanǵan zerthanalardyń bolmaýy saldarynan shet elderden ákelingen taýarlardyń quramyndaǵy transgenderdi eshkim anyqtap jatqan joq», deıdi Myrzakeldi Kemel. .

Osy jaǵdaıda bizdiń dastarhanymyzdaǵy kez kelgen taǵam genetıkalyq jetildirilgen aǵza engizilgen bolýy ábden múmkin ekenin dáleldeıtin de joqqa shyǵaratyn da mekemeler joq. «TMD elderinde bul máselege áli jetkilikti mólsherde nazar aýdarylmaı keledi,sol sebepti transgendi ónimder bizge eshbir baqylaýsyz erkin túrde ákelinýde. Adamnyń asqazan joldaryndaǵy keıbir mıkroaǵzalar bóten genderdi ustap alyp,olardy óz DNQ-syna engizýi múmkin. Osylaısha jańadan qonystanǵan gender óz qyzmetterin júzege asyra bastaıdy. О́simdikterdiń jasýshasynyń belsendi ósýin týyndatatyn gender bar. «Tipti soǵymǵa baılanǵan maldyń salmaǵyn arttyrý úshin oǵan qosymsha ekpe salady» degendi aýyldaǵy aǵaıynnan esitip qalamyn. Onyń qandaı ekpe ekenin, ruhsaty bary-joǵyn eshkim bilmeıdi, eshjerde mórlenip, ruqsatyn almaǵan. Mundaı tásilder, gender túrli isikterdi týyndatýy múmkin. Túrlendirilgen kartop,soıa,burshaq ónimderi ishki sekresııa bezderiniń qyzmetin buzyp, allergııalyq aýrýlarǵa ushyratýda. HH ǵasyrda allergııa degenniń ne ekenin bilmeıtin qazaq arasynda sońǵy jıyrma jylda derttiń osy túrine shaldyqqandardyń sany eselep ósti», deıdi M. Kemel.

M. Kemeldiń túsindirýinshe, bizdiń halyqtyń basym bóligi ýaıymsyz, beıǵam. О́lse – Qudaıdan kóredi. О́lmeýge bolatyn jol joq pa edi, - dep oılanbaıdy. Sosıalızm bizdi soǵan úıretti, «aıtqandy istede tynysh otyr» - dedi. Búgingi jaǵdaıda bulaı ómir súrýge bolmaı barady. О́mir – qatal básekege aınaldy. Árkim óz taýaryn altynǵa balap usynady. Imandy oılaý azaıdy. Muhammed paıǵambardyń: «Saýdany aqsha tabý úshin jasama, adamdarǵa qyzmet etý úshin jasa» degen ustanymyn qoldaýshylar az, oryndaýshylar – joqtyń qasy.

«Onyń ústine, buryn tutynylmaǵan taýar jurt úshin qyzyq, ol dámdi, súıkimdi, qurt, qymyz shubat, naýat sekildi emes – tez tabylady, ár buryshtan ap-arzan baǵaǵa satyp alyp, boıyńyz úırenip ketedi. Endigi jerde: «О́kimet óltirmeıdi, zııan bolsa, shyǵarmas edi» degen senimmen sapasyn ańdamaı tutyna beredi. Qazir zaman basqa ekenin uǵynbaıdy. Qoldan ósirgen emes, qoldan óltirgen taǵamdardyń kesirinen qubyjyq sábılerdiń, túrli aýrýlardyń kóbeıip ketýiniń bir ushtyǵy osynda jatqan joq pa eken? Batys ǵalymdary mýtasııaǵa ushyraý – genetıka ǵylymynyń qarqyndy damýy sebebinen dep esepteıdi. Jantúrshigerlik osy jaǵdaıdy oılaǵanda, gendik ınjenerııa arqyly ónim óndirý, árıne, qajet. Qazaqqa gendik modıfıkasııadan ótken ónimdi tutynýdyń qajeti qanshalyq? Keń-baıtaq jeri bar, sýy bar, kúni de jyly, mal ósirip, egin egýge qolaıly terrıtorııada turatyn 19 mıllıon halyq jasandy taǵamǵa zar bolyp otyrýǵa sebep joq?» deıdi M. Kemel.

M. Kemel úıiniń aýlasynda tórt qadaq jemis aǵashynyń babyn tappaı, bazarǵa júgiretetinder tek qalada ǵana emes, aýylda da kóbeıe bastaǵanyn tilge tıek etip ótti. «Qolymnan kelse, jerge ıelik etýdi ózińnniń aýlańnan basta degen uran kóteretin edim. Jerge, elge degen qamqorlyǵyń aýlańdaǵy 8 sotyq jerdi ıgerip, ózińe qajetti jemis túrin óziń ósirýmen bastalady. О́zińnen artylsa, dúkenge baryp ótkiz nemese qys qamyńdy oılap, bankige jaýyp tasta. Aýlańdaǵy 6 sotyq jer, kózin tapsań balalaryńdy, nemerelerińdi qysy-jazy jemisten taryqtyrmaýǵa jetedi. Almaty men Nur-Sultannyń qara topyraǵy jerge janshyp qoıǵan taıaqty da terekke aınaldyrady. Al ońtústiktegi aǵaıynǵa bir dem berip jiberseń, búkil Qazaqstandy jemis-jıdekpen, kókónispen qamtamasyz etýge shamasy jetedi. Urpaǵyńnyń saýlyǵyn oılasań, onyń kúndelikti jeıtin as-sýyn da baqylaýda ustaǵan durys. Sońǵy kezde halyq shetten kelgen emes, óz jerimizde ósken jemis túrlerine basymdyq bere bastady. Almatylyqtar men Nur-Nur-Sultandyqtardyń jaz bolsa, ońtústikten jetetin, dárimen pisken qarbyz emes, Qapshaǵaıdyń qarbyzyn kútedi. Mundaı mysaldar kóp. Bul jaqsylyqtyń belgisi, endi áreket ózimizden bolýy kerek. Elde mal basy kóbeıdi. Osy deńgeı jalǵasa berse, endi az jylda qazaq et ónimderimen ózin qamtamasyz etetin elge aınalady. Endigi kúrmeýi tarqatylmaı turǵan másele kók ónis, jemis naryǵyna ıelik etý» deıdi M. Kemel.

Sońǵy jańalyqtar

Áke rýhynan qýat alǵan qaısar jan

Rýhanııat • Búgin, 11:54

Abylaıhannyń aq joly

Aımaqtar • Búgin, 10:05

Aqmolada qaıyrymdy jandar kóp

Aımaqtar • Búgin, 09:31

Uqsas jańalyqtar