SES jumysy nege aqsap tur?

Iаǵnı tazalyqty talap etetin SES qaptaǵan mekemeler úshin alataıaqty «MAI»-daı kórinetin. Biraq dál osy qyzmet bolmasa kez kelgen mekeme saldyr-salaqtyqqa salynyp, qaýipti indettiń burq ete qalýy múmkin ekenin eldiń bári moıyndaıtyny anyq.

Al endi qazir SES qyzmeti qaıda? Árıne atam zamannan jurttyń sanasynda jattalyp qalǵan SES-tiń jumysyn aty basqa bir mekeme jalǵastyryp kele jatqany anyq. Aty ǵana emes, bul salanyń qurylymy, jumysy túbegeıli ózgerip ketti. Endi osy qyzmettiń arǵy-bergi tarıhynan sóz órbitip kóreıikshi.

1930 jyly elimizdiń Den­saý­lyq saq­taý mınıstrliginiń janynan sanı­tarlyq-epıdemııalyq basqarma qurylady. Arada 71 jyl ótkende, ıaǵnı, táýel­sizdik alǵanymyzǵa 10 jyl tolyp jatqanda osy basqarma Sanıtarlyq-epıdemııalyq baqylaý departamenti dep ózgerdi. Bir jyldan keıin komıtet bop qurylyp, Densaýlyq saqtaý mınıstrligine baǵyndy. 2013 jyly Prezıdenttiń Jar­lyǵymen Tutynýshynyń quqyn qorǵaý jónindegi agenttik bop qaıta quryldy.

 Aty ózgergenimen zaty baıaǵy ǵoı. «Torǵaı soısa da qasapshy soısyn» degen qaǵıdamen SES qyzmetiniń bas­shylyǵyna osy salanyń otymen kirip, kúlimen shyǵyp júrgen ma­mandar taǵaıyndalatyn shy­ǵar degen úmit bolǵan. Biraq agent­tik­ke buǵan deıin Qyzylorda obly­sy­nyń ákimi qyzmetin atqarǵan Bolatbek Qýandyqov basshy bolyp ta­ǵaıyndalady. Onyń mamandyǵy eko­nomıst edi. Jeti aıdan keıin eli­miz­degi 19 agenttiktiń bireýi ǵana qalyp, basqalary komıtetke aınaldy. Sonyń ishinde Tutynýshynyń quqyn qorǵaý jónindegi agenttik te komıtet bolyp qaıta qurylyp, bul joly Ulttyq ekonomıka mınıs­tr­ligine qosylyp ketedi. Endi mınıstr Erbolat Dosaev komıtet tóra­ǵasy etip Álıakpar Matıshevti ta­ǵaıyndaıdy. Onyń mamandyǵy – ın­jener-mehanık, keıinnen alǵan mamandyǵy – ekonomıst. Bylaısha aıt­qanda, Qýandyqov ta, Matıshev te sanıtarlyq-epıdemııalyq qyzmetten múldem habary joq basshylar edi. Árıne, ekeýi de qol qýsyryp qarap otyrdy deýge bolmas. Olar da shamalary kelgenshe eńbek etti. Biraq, dál osy jyldar­dan bastap oıda-joqta laýazymdy jumysynan bosap qalǵan sheneýnikter mamandyǵy sáıkes kelmese de Tutynýshynyń quqyn qorǵaý jónindegi komıtetke baǵynyshty mekemelerdi basqarýǵa kirisip ketip jatty.

Al Densaýlyq saqtaý kodeksinde Tutynýshynyń quqyn qorǵaý jónin­degi komıtet basshylyǵyna sanı­tarlyq profıli boıynsha medı­sı­na­lyq joǵary bilimi bar mamandar ǵana taǵaıyndalýy tıis dep taıǵa tańba basqandaı etip jazylǵan. Áıteýir, Qýandyqov pen Matıshev bul komıtetke basshy bolyp kelgennen keıin oblystardaǵy fılıaldardy da zańger, ekonomıst, SES-ke qaty­sy joq mamandyq ıeleri basqara bas­ta­ǵa­ny jasyryn emes.

Qosh, sonymen... 2014 jyldyń jazynda Densaýlyq saqtaý mınıstrligi men Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi qosylyp, eki úlken salaǵa Tamara Dúısenova mınıstr bolyp taǵaıyndaldy. Mine, osy kezde ǵana T.Dúısenova SES salasyn jaqsy biletin, medısına ǵylymdarynyń doktory, professorlar Kenjebek Shaısultanov pen Anatolıı Belonogty ózine shaqyryp alyp, aqyl suraıdy. Dál sol kezde Qaraǵandy oblysynyń Shet aýdanynda sibir jarasy shyǵyp, Úkimet basshysy K. Másimov «Tutynýshynyń quqyn qorǵaý jónindegi komıtetti Ulttyq ekonomıka mınıstrliginen qaıtaryp alyńdar» dep tapsyrma bergen bolatyn. «Mine, sol komıtetti qandaı negizge súıenip surap alamyz, sony túsindirseńizder» dep aqyl suraıdy ǵoı T.Dúısenova. Aqyl suraǵan adamnan aınalyp ketpeısiń be? Shynynda ózi bilmeıtin tirlikti biletinderden suraý, bilý, keńesý aqyldy adamnyń tirligi ǵoı. Qysqasy, kóp uzamaı uzyn stoldyń bir jaǵynda Tamara Dúısenova bastaǵan top, bir jaǵynda Ulttyq ekonomıka mınıstri Qýandyq Bıshimbaev bastaǵan top betpe-bet otyrady. Obaly ne kerek, Bıshimbaev bul komıtettiń jumysyn jaqsy bilmeıtinin birden moıyndap, «bul komıtetti erteń bólip alyp ketseńizder de rızamyn» deıdi. Bul kezdesý 2016 jyldyń 27 shildesinde ótken edi. Osylaısha 2017 jyldyń basynda Tutynýshynyń quqyn qor­ǵaý jónindegi komıtet Densaýlyq saq­taý mınıstrligine qaıtarylyp, Jandarbek Bekshın tóraǵasy bolyp ta­ǵaı­yndalady.

Alaıda mınıstrlik SES qyz­me­­tine taǵy da jeńil-jelpi qarap, osy joly eki komıtettiń basyn qo­syp jiberedi. Iаǵnı Tutynýshynyń qu­­­qyn qorǵaý jónindegi komıtet endi Medı­sınalyq baqylaý ko­mı­­tetimen qosylyp, Qoǵamdyq den­­­saýlyq saqtaý komıteti bolyp qu­ry­lady. Reforma jasaý mu­ny­men de toqtamaı, 2019 jyly bular­ǵa Far­masevtıkalyq baqylaý komı­te­ti qo­sylyp endi Taýarlar men kór­se­­tiletin qyzmetterdiń sapasy men qa­ýip­­sizdigin baqylaý jónindegi komıtet bolyp shyǵa keldi.

– Osylaısha, 2013 jyldan beri qaraı bul qurylym 5 ret ózgeriske ushy­­rap, onyń qazirgi deńgeıi syn kót­er­meıtin hálge jetti, – deıdi biz­ben áńgimesinde medısına ǵy­lym­darynyń doktory, professor Kenjebek Shaısultanov. – Endi koronavırýs álemdi álekke salyp, baıaǵy SES qyzmetiniń qadiri anyq bi­lingen kezde ǵana Densaýlyq saq­taý mınıstrligi Sanıtarlyq-epı­demııalyq baqylaý jáne medı­sı­na­lyq tekserý komıtetin qurý týraly jobany qolǵa alǵaly otyr eken. Al shet memleketterde SES jumysy qalaı uıymdastyrylǵan? 2017 jyl­dyń aıaǵynda damyǵan elderdiń táji­rı­besin kórý úshin shetel­ge baryp qaıttyq. Ol jaqta bız­nes­tiń damýyna úkimettik organdar esh­qan­daı kedergi jasamaıdy. SES qyz­metine keletin bolsaq, shetelde ár sala boıynsha arnaıy assosıasııa qurylǵan. Tek solar tekseredi. Mysaly, Merılend shtatyna qa­raı­tyn Baltımor qalasyndaǵy bir stomatologııaǵa kirip áńgimelestik, dárigerler SES, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi degendi múldem bilmeıdi. Assosıasııaǵa jarna tólep múshe bolǵan. Úkimettik organnyń qyzmetin atqaratyn sol assosıasııa bárin esepke alyp, mamandardy úıretip, oqytyp, semınar ótkizedi eken. Eger shaǵym túsip jatsa, tekseredi. Dáleldense, aıyppul salady. Eger tipten shekten shyǵyp bara jatsa múshelikten shyǵaryp, lısenzııa­synan aıyrady. Iаǵnı, ol fırma jumyssyz qalady degen sóz. Osylaısha AQSh-ta ár sala boıynsha barlyǵy 45 myńnan astam assosıasııa bar eken. Sol joly sheteldik qaýymdastyq basshylary «Eger sizderde osyndaı uıym qursańyzdar, kómektesemiz, jeńildikpen dári-dármek beremiz» dep aıtqan soń eki jaqty qarym-qatynasty nyǵaıtýǵa nıet­tengen edik. Alaıda bizdiń usy­ny­symyzdy sol kezdegi Úkimet jetek­shisi B. Saǵyntaev qoldamady.

Degenmen de 2015 jyly SES salasynda aýdıt jumysy jandana bastady. 2016 jyly «Qazaqstannyń sanıtarlyq-epıdemııalyq aýdı­tor­lardyń respýblıkalyq Qaýym­dastyǵy» JK jáne ZT birles­tigin tirkedik. Sol jyly birle­sip jumys isteý jóninde «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasy jáne Taýarlar men kórsetiletin qyzmetterdiń sapasy men qaýipsizdigin baqylaý jó­nin­degi komıtetpen memorandým ja­sa­­dyq. Etıkalyq kodeks bekittik. Árı­­ne, tekserýdiń de óz erejesi bar. Biz aldymen kelisim-shart jasaımyz. 2015-2019 jyldar aralyǵynda aýdıtor kompanııalardyń kómegimen 17,5 myń jarym nysanǵa tekserý júrgizilipti. Sóıtip bıylǵy jyldyń basyna deıin 92 aýdıtorlyq kompanııa tirkeldi. Mundaı kompanııa­lar barlyq óńirlerde jumys istep jatty. Biraq, bul aýdıtorlyq kom­pa­nııalarǵa Taýarlar men kórse­tile­tin qyzmetterdiń sapasy men qaýip­­sizdigin baqylaý jónindegi komı­­tet alǵashqy kúnnen-aq qarsy boldy. Qazir 92 kompanııanyń 37-si ǵana múshe (40%). Iаǵnı AQSh-tyń táji­rıbesinen alynǵan «О́zin-ózi bas­qaratyn mekeme» (SRO) qurý týraly usynystarymyz 2018 jyldan beri mınıstrlikten qoldaý tappaı otyr. Negizi, damyǵan elderdiń bárinde osyndaı qyzmet óristep tur. О́z isterine ózderi jaýap beredi. Bolmasa tutynýshylar sotqa berip, aıqaı-shý shyǵaryp, fırmańdy jaýyp tastaıdy. Iıa, sońǵy jyldary bizdiń qaýymdastyqqa baılanysty 7-8 shaǵym boldy. Biraq, sotta bárin jeńip shyqtyq. Assosıasııadaǵy mamandardyń bári joǵary sanatty. «Atameken» bizdi túsinip, qoldaý kórsetýde.

– Negizi reformalardyń bar­ly­ǵy jumysty jaqsartý úshin ja­sa­­lady ǵoı. Osy jyldar ishinde Den­saýlyq saqtaý mınıstrliginiń Komı­tetke baılanysty jasaǵan refor­malaryn qoldaısyzdar ma?

– Úzildi-kesildi qoldamaımyz. Bul ǵylymı negizi joq, qoǵamdyq tal­qy­laý­lardan ótpegen jáne sheneý­nik­terdiń kabınetinde jasalǵan reformalar. Mysaly, 2015 jyly Ulttyq ekonomıka mınıstri E.Dosaev eko­no­mıkalyq daǵdarysqa qaramaı «Ult­tyq saraptama ortalyǵyn» ashyp, bir ekonomısti bas dırektor etip taǵaıyndap tastady. Sodan bul orta­lyq­tyń oblystardan fılıaldary da ashyldy. Buryn aýdandyq SES oblystyq mekemeniń fılıaly edi. Endi oblystyq mekemeniń ózi fılıal bolyp qaldy. Alaıda bas mekemede, ıaǵnı Ulttyq saraptama ortalyǵynda zerthana bolmady. Mysaly, KVI bolǵanda oblystarda analız alynyp, sony dáleldeý úshin ortalyqqa jiber­ýi kerek. Ondaı ortalyq bularda joq. Almatyda sanepıdsaraptama jáne monıtorıng degen ortalyq bolǵan. Sol oblystardyń uıym­das­tyrýshy-metodıkalyq ortalyǵy edi. Odan bólek salaýatty ómir sal­tyn qalyptastyrý ortalyǵy boldy. Qysqasy, gıgıenalyq-epı­de­mıologııa jónindegi ǵylymı orta­lyq, salaýatty ómir saltyn qa­lyp­tastyrý ortalyǵynyń basyn qosyp, Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý Ulttyq ortalyǵy degendi ashty. Al laboratorııaǵa bir akýsher gınekologty basshy etip taǵaıyndady. Ol bul salanyń jumysyn bile me? Mysaly, epıdemıolog dárigerler gınekologtardyń jumysyn bilmeıdi, olar bizdiń jumysymyzdy bilmeıdi. Jalpy jaǵdaıdy bilýi múmkin, te­re­ńirek bilmeıdi ǵoı. Osylaısha bul Komıtet burynǵy óz salasyndaǵy jumys mekemelerinen jurdaı boldy. Saraptama ortalyǵynan basqa eshteńe qalǵan joq. Osymen baıaǵy SES-tiń aty men zaty da óshti.

Byltyr Atyraýda daý shyǵyp, perzenthanada júzdegen bala sheti­nep ketti. Negizi perzenthanalar tá­ýekeldigi joǵarǵy indet osha­ǵy sanalady. Ony aı saıyn SES de­par­tamentiniń ózi tekserip oty­rýy tıis. Bul perzenthanada tekserý jumystary júrmegen. Aqy­ryn­da oblystyq densaýlyq saqtaý bas­qarmasynyń basshysyn kináli qylyp shyǵaryp, ol jumysynan ketti. Odan da basqa qyzmetkerler jumysynan bosady. Biraq, SES-tiń bastyǵyna eshteńe bolǵan joq. Basshylyq gramota berip, ekinshi jerge basshy etip jibere saldy. Dál osylaısha Almatydaǵy №12 aýrýhanany da ýaqytynda teksergende qyzmetkerleri jappaı qaýipti indetti juqtyryp alǵan soraqy jaǵdaı bolmas edi.

– Osy salanyń mamandaryn daıyndaý isi de syn kótermeıtini sońǵy kezderi jıi aıtylyp júr...

– SES mekemelerinde 500-den astam vakansııa tur. Al jergilikti SES basqarmalary kodekske qaıshy keletin basqa mamandardy, solardyń ishinde hımık, bıolog, ekolog, ekonomıst, zańgerlerdi jumysqa alýda. Tipti, meıirbıkelerdi de alyp jatyr. Shalǵaı aýyldarda birde-bir sanepıdemıolog dáriger joq. Bir kezderi ózim eńbek etken Kókshetaý oblysynyń Qyzyltý aýdanynda bas sanıtar dárigerden basqa bes dáriger bolatyn. Qazir bas dárigerdiń mindetin atqaryp, bir-aq dáriger jumys istep júr. Sosyn baıaǵyda Almatydaǵy medısınalyq ınstıtýtyń sanıtarlyq-gıgıenalyq degen fakýlteti bolatyn. Keıinnen ony jaýyp, Qazaqstannyń ortalyq aımaǵy Qaraǵandydaǵy memlekettik medısınalyq ınstıtýtyn ashty. Jylyna 200 mamandyq daıyndap otyrdy. Sodan kadr tapshylyǵy bolǵan joq. Jalpy SES qyzmetine baılanysty 15-ke jýyq mamandyq bar. Alaıda aldymen pedıatrııa, keıinnen sanıtarlyq-gıgıenalyq fakýltetin japty. «Bolon júıe­sine kiremiz, shetelden qalyp qoı­ma­ýymyz kerek» dep «Medıko-pro­fılaktıkalyq», sodan keıin «Qo­ǵamdyq densaýlyq saqtaý» degen fakýltetter ashyp, bes jyl oqytyp mamandar daıyndap jatyr. Biraq, olar gıgıena, sanıtarııa, epıdemıologııa, vırýsologııa, ınfeksııalyq aýrýlar jáne t.b. kýrs­tardan ótpegennen keıin jumys tappaıdy. Osy mamandyqtar boıynsha oqýdy bitirgen 800 mamannyń 50-i ǵana jumys istep júr. Bar-joǵy 6,5 ǵana paıyz.

Sondyqtan Qaraǵandydaǵy baıaǵy fakýltetti ashyp, dárejesin kóterý kerek. Tipti, Qaraǵandydaǵy akademııadan sanıtarlyq-gıgıenalyq ınstıtýtty nege ashpasqa? Bul oqý ornynyń bazasy óte myqty, áli kúnge saqtalyp qalǵan. Ázirge bes oblystaǵy akademııalarda kadr da­ıyndap jatyr, olardyń eshqandaı materıaldyq-tehnıkalyq bazasy da, tájirıbeli mamandary da joq.

– Jaqynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Árbir daǵ­darys­tyń óz sabaǵy bolady. Ony eskerý kerek. Biz qazirgi daǵdarys pen pandemııadan sabaq alyp jatyrmyz. Shyn máninde, sońǵy jyldary sa­nı­tarlyq-epıdemııalyq qyz­­met júıesin damytýǵa jáne ony qoldaýǵa tıisti dárejede kóńil bólin­bedi. Árıne, onyń belgili bir sebepteri bar. Ony sizder jaqsy bilesizder. Biz qazir Densaýlyq saq­taý mınıstrliginiń jumysyn qaıta qalyptastyryp jatyrmyz. Qa­jetti reformalar júrgiziletin bo­lady. Atap aıtqanda, Bas sa­nı­tarlyq dárigerdiń ókilettigi kú­sheıtiledi» dep sanıtarlyq-epı­de­mııalyq qyzmet júıesin refor­­malaý máselesi jaıly aıtty.

– Shynynda bul qyzmetti damytý qajet, biraq qalaı? Menińshe sa­nıtarlyq-epıdemııalyq jú­ıe­­sin baqylaıtyn qyzmetti Den­saýlyq saqtaý mınıstrliginiń qura­myn­da qaldyrýǵa bolmaıdy. О́z aldy­na agenttik etip qurý qajet. Nege? О́ıtkeni SES-tiń barlyq ereje-talaptary Densaýlyq saqtaý mınıs­trli­giniń qolymen bekitiledi. Odan keıin respýblıkalyq dárejedegi aýrýhanalardyń barlyǵy Densaýlyq saqtaý mınıstrligine baǵynady. Iаǵnı, SES bul aýrýhanalardy du­rystap teksere almaıdy. О́zi mı­nıs­trlikke baǵynyp otyrǵan Komıtet sol saladaǵy nysandardy tekserip, kemshilikterdi ashyq aıtady dep oılaısyz ba? Iаǵnı, qazirgi Komıtettiń quzyrynda eshqandaı bılik joq. Mysaly, osydan 15 jyl buryn Reseıdiń SES qyzmeti de Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń quramynda bolatyn. Keıinnen osy salanyń maıyn ishken áıgili maman G. Onıshenko Adam saýlyǵy jáne tutynýshylardyń quqyn qorǵaý jónindegi federaldyq qyzmet dep qaıta qurdy. Bul uıym tikeleı úkimetke baǵyndy. О́zbekstanda da SES qyzmeti jaqynda ekige bólinip, Agenttik bolyp ashyldy. Al bizde osy ýaqyt ishinde bes ret reforma ja­saldy. Beseýinen de eshteńe ózgergen joq. Komıtetke qaraıtyn 500-ge jýyq mekemeler bar. Sonda qanshama ret qujat, mór, mekemeniń atyn aýystyrý sııaqty jumystarǵa mıllıondaǵan teńgeler jumsaldy degen sóz.

Qysqasy SES salasynyń jaǵ­da­ıy osyndaı. Biz mınıstrliktiń jasap jatqan is-áreketterinen áb­den túńilgen janbyz. Osynyń bárine janyń ashıdy. Átteń, erkek bolǵan soń jylaı almaısyń. Áıtpese, qansha reforma bolsa da sanıtarlyq-epıdemııalyq jaǵdaı túzelmedi. Qysqasy, bul salada «áı» deıtin áje, «qoı» deıtin qoja qalmady. Endi Prezıdent Q.Toqaev­tyń Komıtetti kúsheıtý týraly usy­ny­sy úmitimizdi oıatty. Bizdiń Qa­ýym­dastyq Prezıdenttiń bul usy­ny­syn qo­l­daıdy jáne jumys toptarymen talqyǵa salýǵa daıyn.