Abaı • 21 Mamyr, 2020

Abaıtaný – HHI ǵasyr kóginde

271 retkórsetildi

Kórnekti Abaıtanýshy ǵalym Mekemtas Myrzahmetuly taıaýda 90 jasqa toldy. Biz búgin Abaıtaný iliminiń basynda turǵan abyz aqsaqaldyń kólemdi maqalasyn oqyrman nazaryna usynyp otyrmyz.

Qazaq eli oıshyl hakim Abaıdyń ádebı murasyn tanyp-bilýine 125 jyl tolyp otyr (1889-2014). Bul ǵasyrdan astam merzimdi qamtıtyn az ýaqyt emes. Osy aralyqta abaıtaný tarıhynyń úsh kezeńin bastan ótkizippiz. Áýeli abaıtaný tarıhynyń «Muhtar Áýezovke deıingi zerttelý tarıhynda (1889-1834)» Abaıdy tanytýdaǵy Alash arystary halyqtyq tanym turǵysynan maqala zertteýleri arqyly nasıhattaý árketteri durys jolǵa túsip edi. Biraq keńestik bılik tusynda 1923 jyly bastalǵan turpaıy sosıologııalyq, komporatavıstik, formalıstik tanymdaǵy ıdeıalyq saıası shabýyldar qaraborandatyp ýshyǵyp turdy.

Bular, tipti, uly aqyn murasyn teristep, ádebı mura retinde mansuqtaýǵa deıin bardy. Mysaly «Ádebıet maıdany» jýrnalynyń 1934 jylǵy tutas bir sany túgeldeı Abaı týraly zertteý­lerge arnaldy. Maqalasy jarııalanǵan av­tor­lardyń basym kópshiligi Abaı mu­ra­syn turpaıy sosıologııalyq, kom­pa­ratavıstik, formalıstik turǵydan teris tanytyp, Abaıdyń ádebı murasyna taptyq, saıası áleýmettik tegine qaraı baǵalanyp jatty. Bulardan baǵyt-baǵ­dary men mán-maǵynasy múlde aýlaq M.Áýezovtiń «Abaı aqyndyǵynyń aınalasy» men professor Q.Jubanovtyń «Abaı – qazaq ádebıetiniń klassıgi» degen zertteý maqalasy abaıtanýdyń sol tustaǵy bolashaǵyna, ǵylymı jańa baǵyt-baǵdaryna tyńnan jol salǵan kósem oıly tanymdar bolatyn.

1933-1934 jyldan 1961 jyl araly­ǵyn­da qanaty keń jaıylǵan «Abaıtaný ta­rıhynyń Muhtar Áýezov kezeńi» dú­nıe­­ge keldi. M.Áýezovtiń Abaı mu­ra­sy týraly izdený, zertteý, aqyn murasyn álem jurtshylyǵyna tanystyrý jolynda atqarǵan qyzmetiniń qol jetpes eki shyńy boldy. Birinshi shyńy, kórkem sóz óneri arqyly, ásirese, «Abaı joly» epopeıasyn álem halqy jarysa oqyp, HH ǵasyrdyń uly týyndysy dep baǵa­la­nyp jatty. Ekinshi shyńy, abaıtaný jolyndaǵy ǵylymı-zertteý eńbegi «Abaı Qunanbaev» dep atalatyn ǵylymı mono­g­rafııasynda aqyn týyndysy tereń tal­danyp júıelendi. Osy kezde abaıtaný salasynda tuńǵysh ret kandıdattyq, dok­torlyq dıssertasııalar qorǵalyp, mo­nografııalyq eńbekter basylym kó­rip jatty. M.Áýezov abaıtanýdy bıik deń­geıge kóterip ketti. Abaıdyń júz jyl­dyq mereıtoıynda aqyn murasy jan­­jaqty zerttelip, baspasózde keń tur­ǵy­dan nasıhattalyp jatty.

1949 jyly KPSS OK kosmopolıtızm týraly qaýlysy qabyldanysymen ádebıet polısaılary tarapynan 1934 jyly negizi qalanǵan M.Áýezovtiń aqyn murasynyń rýhanı nár alǵan úsh salasy týraly tanymynyń ekinshi salasy bolyp tanylatyn Abaıdyń shyǵysqa qarym-qatynasy jaıly Abaıdyń «batysynan shyǵysy basym» degen tanymy qatty synalyp, aıaýsyz teristelip jatty. Bul kúrdeli másele, ásirese, fılosof ǵa­lym­dar tarapynan da Abaıdyń shy­ǵys­qa qa­tysy teristelip synǵa alyndy. Abaı mu­ra­synyń shyǵysqa qatysy jaıly pikir bildirgen ǵalymdar synalyp, bir jaǵy­nan qýǵyndalyp ári jazalanýǵa deıin bardy.

1961 jyly ataqty jazýshy ómir­den ótken soń, «abaıtanýdyń M.Áýezov­ten keıingi dáýiri» bastaldy. Bir­shama úzi­listen soń jańa býyn, jas talap­ker­­­lerdiń ǵylymı-zertteý eńbekteri ba­sy­lym betterine shyqty. Osy jańa býyn, jas tolqyn jastar ókili ǵy­ly­­mı turǵydan izdenip, jańa tanym, tyń kózqaras turǵysynan kelip, Abaı murasynyń shyǵystyq rýhanı qa­zyna kózderine qarym-qatynasy jaı­ly kúrdeli máseleler kóterdi. M.Áýezov tanymyn bastapqy tabıǵı qal­pyna keltirýge qyzý atsalysyp, ony ǵylymı oıda qalyptastyrdy da (M.Myrzahmetov. «Muhtar Áýezov jáne abaıtaný problemalary. Almaty, 1982»). Mundaǵy bir eskerer jaǵdaı kos­mo­polıtızm týraly qaýly qatań baqy­laýda turǵan kezde, sol saıası qysym­nan seskenbeı- aq «Abaıdyń shyǵysy M.Áýezov zertteýinde» degen tórt ta­raý­dan turatyn eńbektiń eń úlken tara­ýy 1982 jyly jarııalanyp ketken edi. Tuńǵysh ret bul sala ǵylymı turǵydan óz sheshimin taýyp, 1989 jyly doktorlyq dıssertasııa qorǵalǵannan keıin Abaı murasynyń shyǵysyna oraı kandıdattyq dıssertasııalar da qorǵala bastady. Mysaly Jabal Shoıynbettiń «Abaı qarasóziniń janrlyq, stıldik erekshelikteri», Maqsat Áliphannyń Abaı men Júsip Balasaǵunnyń «Qutadǵý biligine» baılanysty «Quttyń kilti – kisilik», Saıdaly Orazalıevtiń «Abaı men Daýanı», Noıabr Kenjeǵaraevtyń «Abaıdyń aıtýshy men tyńdaýshy týraly tanymy», Toty Kóshenovanyń «Abaı óleń qurylysyndaǵy erekshelik», Rahat Salamatovanyń «Abaıtanýdyń Muhtar Áýezovten keıingi kezeńi», Talǵat Erbaı­dyń «Abaı jáne Shortanbaı, Dýlat penen Buqar jyraý», Aıjan Kartaevanyń «Abaı men M.Áýezov álemindegi rýhanı sa­baqtastyq», Qalıpa Átenovanyń «Qazaq otbasy tárbıesiniń damý tarıhy», Imanǵazy Nurahmetulynyń «Ulystyq ádebıetten ulttyq ádebıetke deıin» sekildi ǵylymı monografııalary jarııa­lanyp, Abaıdyń shyǵysyna baılanys­ty kúrdeli máseleler kótere otyryp ár qaısysy óz úlesterin qosyp jatty. Al Maqsat Áliphan óziniń doktorlyq dıssertasııasynda adamgershilik ıdeıasynyń kóne grek órkenıetinen búginge deıingi damý joly týraly «Qazaq ádebıetindegi adamgershilik ilimi» degen kólemdi ǵyly­mı monografııasyn 2013 jyly jarııalady. Osy joldar avtorynyń 2014 jyly basylym kórgen «Abaıtanýdyń» asa kólemdi qos tomdyǵy (125 baspa tabaq) men «О́ner» baspasynan jaryq kórgen «Abaı luǵaty», 2012 jyly jarııalanǵan «Qazaq ádebıetindegi sopylyq tanym», 2015 jyly «Medet» baspasynda jaryq kórgen «Abaıtaný tarıhy» men «Abaı­dy oqy, tańyrqa» oqýlyqtary basylym kórdi. Bulardyń bári de Abaı mu­ra­sy­nyń shyǵysy týraly jazylǵan jańa tanym, sol baǵyttaǵy biregeı týyn­­dylar deýge bolady.

Mine, 1949 jyly kosmopolıtızm týraly qatygez qaýly Abaıdyń shyǵysyna qatań tyıym salǵan taqyrypty «óler­men» zertteýshilerdiń aıtarlyqtaı ónik­ti eńbek etip jarııalanǵan ǵylymı mo­no­gra­fııalary abaıtanýdyń shyǵysqa qa­ty­sy jaıly sony betterin aıqara ashyp, birshama bıik deńgeıge kótere aldy.

Bul ǵylymı-zertteýler Abaı mura­sy­nyń rýhanı nár alǵan musyl­man­dyq shyǵysqa shyǵarmashylyq qarym-qatynasy jaıly ǵylymı-zertteý eńbek­ter­diń tyrnaqaldy bastamasy ǵana dep bilemiz. Táýelsizdik zamanyndaǵy qa­zaq jastarynyń arab, parsy, shaǵa­taı, túrik tilderi men ıslamııat tarıhyn jete meńgerýi arqyly Abaı mu­ra­synyń musylmandyq shyǵysqa qarym-qatynasy jaıly keleli de irgeli ǵyly­mı-zertteý eńbekteri meılinshe moly­ǵyp, saılanyp, sapaly ǵylymı mono­grafııalyq zertteýler jańa baǵyt alǵanda, ǵajap qubylysty sonda kóre­miz. Bul kezde Abaıdyń jantaný ilimi men tolyq adam ilimi, pálsapalyq lırıkasy basqasha sóılegende, bul sala oı-sanadaǵy álemdik rýhanı qubylysqa aınalyp, túrik halyqtarynyń bolashaq moraldyq kodeksiniń irgetasyna rýha­nı tirek bolyp qalanary talassyz shyn­dyq­qa aınalmaq.

 * * *

Sońǵy jyldarǵa deıin Abaıdyń ádebı murasyn tanyp-bilý, ony nasıhattaý jumysynyń bári de materıalıstik – ateı­stik dúnıetanym negizinde zerttelip nasıhattalyp kelgenin eshkim de teristeı almas. О́ıtkeni shyndyq osylaı bolyp tur. Abaı dúnıetanymyn marksıstik-materıalıstik, jaýynger ateıstik tanym turǵysynan tanytýdyń basynda qazaq fılosoftarynyń aıǵaıshy bolyp turǵany da ras. Abaı týraly kórkem óner janrynda jazylǵan shyǵarmalardyń bári de sosıalıstik relızm talaby sheńberinen shyǵandap kete almaǵany, óıtkeni oǵan taptyq dúnıetanym osylaı qalqan etip qoıylǵany belgili ǵoı. Sebebi KPSS OK dúnıetanymdyq us­ta­nymy marksıstik-materıalıstik, ateı­stik negizde saıası ıdeologııalyq ta­nymdy tolassyz nasıhattaýmen aı­na­lys­­ty. Ádebıet pen kórkem óner sala­sy da osy tanymǵa beıimdeldi. Qalyń oqyrman, tyńdaýshy ataýlynyń bári de materıalıstik, ateıstik tanym tur­ǵy­synan qalyptasty.

Qazaq ádebıetiniń uly klassıgi Abaı dúnıetanymyn qazaq fılosoftary materıalıst, ateıst degen baılamǵa keldi ári osy tanymdy búginge deıin ustanyp maldanýda.

Abaıdy tanyp-bilýdegi basty kedergi onyń dúnıetanymynyń barlyq salasyn, ıaǵnı fılosofııalyq, etıkalyq, estetıkalyq, saıası-áleýmettik salalaryn anyqtaýǵa kelip tireledi. Osy salalardyń bárin de qazirgi fılosoftar materıalıstik model turǵysynan qa­ras­tyryp keledi. Osy áreket, ásirese, Abaı­dyń 150 jyldyq merekesinde Qazaq­stan fılosoftarynyń ujymdyq eńbegi «Abaı dúnıetanymy men fılosofııasy» dep atalatyn arnaıy ǵylymı-zertteýlerinde óz kórinisin tapty. Biraq fılosoftardyń bári de Abaıdyń jetinshi qarasózindegi «Dúnıeniń kóringen hám kórinbegen syryn túgendep, eń bolma­sa denelep bilmese, adamdyqtyń orny bolmaıdy. Ony bilmegen soń, ol jan adam jany bolmaı, haıýan jany bolady. Ázelde Qudaı taǵala haıýannyń janynan adamnyń janyn iri jaratqan, sol áserin kórsetip jaratqan» (Abaı. 2 tom, Almaty, 1995, 165 bet), degen dana­lyq sózine nazar salmaı keledi. Abaı dúnıe­ta­nymyn tanyp-bilýde Abaı aıtqan bul oı-pikirdiń mán-maǵynasy, bolmysy, tipti, bólekshe órkeshtenip dara­lanyp tur. Abaı bul pikirin HIH ǵasyrdyń sońynda aıtýymen de erekshe­lenip tur emes pe?

Abaı «dúnıeniń kóringen syry» dep bizdi qorshaǵan materıaldyq álemdi aıtsa, «dúnıeniń kórinbegen sy­ry» dep bizdiń qupııa syrǵa toly rý­hanı álemi­miz­di meńzep otyr. Bul ispet­tes tereń pikirdi Iаsaýıdiń «Dıýanı hık­me­ti­nen de» ushyratamyz:

Ilim ekeý dúr: tán men janǵa

basshy turar,

Jan ǵalymy haziretine jaqyn

turar.

Tán ǵalymy zalymdarǵa uqsar ermis.

(Iаsaýı «Dıýanı hıkmet, Túrkistan, 1993, 74 bet») dep oı tolǵaýynda «dúnıeniń kórinbegen syrymen» jan ǵylymy aınalysady dep kesip aıtatyny bar. Jan ǵalymy kórinbeıtin rýhanı álem syrymen aınalyssa, tán ǵalymy «dúnıeniń kóringen syrymen» bir jaqty aınalysyp, nápsilik jolǵa urynyp, dúnıeqor, dúnıeqońyz bolyp qalatynyna nazar aýdaratynyn ashyq ańǵartady.

Abaı aıtqan dúnıeniń kóringen syryn ashýmen aınalysatyndar tán ǵaly­my (tehnokrat ǵalymdar) bolyp shyǵa keledi de, dúnıeniń kórinbeıtin syryn ashýǵa umtylǵandar jan ǵalymy bolyp shyǵady. Sonyń biri hakim Abaıdyń ózi bolǵandyqtan, Abaı jan ǵalymynyń eń kórnekti ókili bolyp shyǵady emes pe? О́ıtkeni Abaı 1898 jyly jazylǵan 38-shi qarasózinde jantaný ilimi oı tanymdary bizdiń zamanymyzdaǵy kvantty fızıkterden bir ǵasyrdan astam ýaqyt buryn «dúnıeniń kórinbegen syryna» aıryqsha mán berýi arqyly jantaný ilimimen aınalysyp, pálsapalyq lırıkalaryn jazýy oıshyl aqynnyń kemeńgerlik tulǵasyn kórsetedi.

1501-1510 jyldar arasynda Fır­doý­sıdiń «Shahnama» dastanyn qyp­shaq tili­ne tolyq aýdarǵan mamlıýk qypshaq aqyny Shárip Ámedı:

Haqty taný jolyn izdegender,

Bul álemde barsha ań-tań qalǵandar, – dep asa joǵary baǵalap oı tolǵaýy kezdeısoq bolmasa kerek-ti.

Abaı «dúnıeniń kóringen syry» men «dúnıeniń kórinbegen syryn» birlikte qatar alyp tanyp-bilýdi meńzeıdi.

Abaı aıtqan bul danalyq oılardyń dúnıeni tanyp-bilýde mán-maǵynasy asa tereń pálsapalyq oı-tanymdar «dúnıeniń kóringen hám kórinbegen syryn» eýropalyqtar HVI ǵasyrda-aq tanyp-bilgen. Biraq olar dúnıeniń kóringen syryn ashyp tanýǵa, zattyq ıgilikti molaıtýǵa, baıýǵa sheshýshi mán berýi sebepti, materıalıstik, ateıstik dúnıetanymǵa birjolata baǵyt aldy. Ispan ǵalymy Rene Dekart bolmys pen sanany bólip qaraýǵa erekshe mán bere qaraǵandyqtan «Arnaıy qurylǵylarmen ólsheýge bolatyn nárselerdi ǵana zert­teıik, ǵylym dep osyny ǵana aıtaıyq. Al sana degen kózge kórinbeıdi, prıbormen ólshenbeıdi. Bar ekenin bilemiz. Biraq kózge kórinbeıtin nárseni zerttep qaıtemiz», dep, adamzattyń rýhanı álemin tanyp-bilýden teris aınaldy. Munyń nátıjesi búgingi eýropa halyqtarynyń minez-qulqy jaǵynan buzylyp, moraldyq qasiretke alyp keldi, ári olar ǵylymdy ımansyzdyq jolǵa túsirdi. Iаǵnı olar ǵylym je­tis­ti­gin adamzatty qyryp-joıatyn qarý jaraq jasaýǵa jan sala kiristi. Álem halqyn otarlap, keıbir halyqty joıyp, qalǵandaryn óz dinine zorlap kirgizip, tilin qabyldatyp, ulttyq dástúrin jo­ıyp jappaı máńgúrttenýge alyp keldi. Reseı de osy teris joldy ustanyp, ózi jaýlaǵan 47 túrik halyqtaryn qasiretke uryndyrdy. Endi kelip atom, sýtegi bombasyn, bıologııalyq, hımııalyq, lazerlik qarý túrlerin jetildirýde ózara básekege túsip jantalasýda...

Abaı dúnıeniń kóringen jáne kórinbegen syryn úılestire tanyp-bilýdi maqsat tutty. Abaıdan bastap túp ıeni tanyp-bilý jolynda pálsapalyq lırıka janrynda jantaný ilimin meńgerýge, ıaǵnı dúnıeniń kórinbegen syryn ashyp tanyp-bilýge umtyldy. Abaı bastaǵan bul dástúrdi oıshyl aqynnyń shákirtteri Shákárim, Maǵjan údere damytyp tereń­dete tústi. Osy arqyly qazaq poezııasynda pálsapalyq lırıkany álemdik deńgeıge kóterip, kósh bastady. Biraq bul tanymdy Keńestik bılik tunshyqtyryp tastady.

Endi HHI ǵasyr basynda kvantty fızıkter tanymynan keıin dúnıe bas­taýynda sana tur degen múlde jańa tanymǵa keldik. Burynǵy materıalıstik, ateıstik dúnıetanymymyz túbirinen qoparyla ózgerdi. Bul jańa tanymdy kvanttyq fızıkterdiń atasy, nemis ǵalymy, Nobel syılyǵynyń laýrea­­­ty Maks Planktiń «Ǵalamdy joǵary sana bıleıdi. Kúlli álem Onymen kózge ilikpes qýat arqyly ózara baılanysyp tur» degen sheshýshi baılamǵa keldi. Bizdiń «materııa máńgilik, ol ózgermeıdi» degen tanymymyz jalǵan tanym bolyp shyqty. Materııa – sananyń týyndysy degen jańa tanymǵa birjola bet burdyq.

Bizder, KSRO-ǵa qaraǵan túrik tildi halyqtar, búginge deıin Darvın iliminen keıin dúnıe bastaýynda materııa tur dep marksıstik-materıalıstik dúnıetanymǵa shyrmaldyq. Al endi kvantty fızıkter ashqan ǵylymdaǵy múlde jańa tanymnan keıin dúnıe bastaýynda sana tur degen múlde jańa dúnıetanymǵa keldik. Bul qubylys álem halqynyń oı sanasyndaǵy sheshýshi tóńkeris bolyp, ıdeıalyq baǵyt-baǵdarymyz birtindep ózgere bastady. Bizder, kúdiktengish ǵalymdar, bul jańa tanymnyń tez óris almaı, tym baıaý qozǵalysyn shydamsyzdana ári kúdiktene qaraýdamyz.

Endi jańa dúnıetanym turǵysynan oılap qaraǵanda, Abaıdyń ádebı murasy men aqyn dúnıetanymyn tanyp-bilý jolynda júrgiziletin búgingi ǵylymı-zertteý jumystarymyz qandaı baǵyt-baǵdarda bolatyndyǵyn aıqyndaýǵa asa basym túrde mán beretin ýaqyt keldi. Abaıtaný salasynda 125 jyldyq merzimde jazylǵan ótkendegi ǵylymı tvorchestvolyq zertteýlerge de osy jańa dúnıetanym turǵysynan qarap, jetistikterimiz ben kemshilikterimizge de syn kózben qarap, baǵalaıtyn bolamyz. Bul degenimiz orasan zor qıyn jumys bolsa da, qolǵa alatyn tikeleı paryzymyzǵa aınalyp tur.

Al Abaı ádebı murasy men dúnıe­ta­nymyn osy jańa dúnıetanym tur­­ǵy­synan salystyryp zertteý ju­my­syna Nur-Sultan qalasynan álem­dik deńgeıdegi abaıtaný, jambyltaný ǵylymı-zertteý ınstıtýty óziniń bolashaq baǵyt-baǵdaryn endi dúnıe bas­taýynda sana tur degen jańa dú­nı­e­tanym turǵysynan júrgizýdi ózi­niń ǵylymı josparyna negiz etip alýy – ýaqyt talaby. Jalpy adamzat balasynyń, ásirese, eýropalyq jáne burynǵy KSRO aýmaǵyndaǵy ha­lyqtardyń dúnıetanymy túbirli ózgeriske túsip, burynǵy ustanyp kelgen marksıstik-materıalıstik, ateıstik kózqaras teristelýde. Materıalıstik tanym boıynsha, materııa máńgilik, ol ózgeriske túspeıtin álem dep kelse, ol endi dúnıe bastaýynda sana tur degen jańa tanymǵa jol berip, tarıh qoınaýyna ketýde.

Osy jańa dúnıetanym turǵysynan qaraǵanda, qazaq ádebıetiniń basty salasy abaıtaný da ózi júrip kelgen ǵasyrdan astam damý jolynda oryn alǵan árqıly dúnıetanymdyq qubylystary da jańa tanym negizinde qaıta qaralyp ǵylymı qorytyndylar jasalynbaq. Sondyqtan abaıtaný salasynda osy jańa tanymdyq ózge­risterge tikeleı baılanysty sony mindetter alǵa qoıylyp, eskirgen uǵym-tanymdar ózgerip jańa tanym, sony kózqarastar ústemdik ete bas­taı­tyn zaman keldi. Bul uly túbirli ózgeris mektep pen arnaýly oqý oryndary men joǵary oqý oryndaryn tutas qamtyp, olarǵa arnalǵan oqýlyq ataýlynyń bári de qozǵalysqa túsip, osy jolda ustanǵan dúnıetanymdar jańa dúnıetanymǵa jol berip tezirek jańa tanym ustanatyn dúnıetanym negizinde jazylyp nasıhattalmaq.

Bilim jáne ǵylym mınıstrligi biz­diń ulttyq bolmysymyzdan syrt ne ólmeıtin, ne óshpeıtin reformalar engizip, batysqa elikteı bergenshe, endi kúshti jańa dúnıetanymdy tez meńgerip salbókselik qalyptan arylyp, silkine jumysqa kirisetin ýaqyt jetkenin uǵynyp jol bastasa kánekı?! Osy sala ońalmaı shabandap turýy kópshilikti alańdatýda. О́ıtkeni ony ulttyq rýhy bar-joǵy belgisiz, sheneýnikter basqardy. Bul jerge Temirbek Júrgenov tárizdi ulttyq rýhy kúshti arystan mınıstrler kelmeı tur. О́ıtkeni tómennen kóterilip, ótkir qoıylǵan kúrdeli máseleniń birine de jaýap bermeı, tomsaryp «úndemegen úıdeı báleden qutylady» degendeı qoıylǵan suraqtarǵa ún qatpaı jatyp alady. Mysaly, baspasóz betinde aralas mektep nemese qazirgi pedagogıka ǵylymynyń júrý relsin aýystyrý týraly asa kúrdeli oı-pikirlerge jaýap bermeı jatyp alýy – osynyń aıǵaǵy.

 

Mekemtas MYRZAHMETULY,

professor

 

(Jalǵasy bar)

 

Sońǵy jańalyqtar

Kaka «Qaıratpen» birge

Fýtbol • Búgin, 08:04

Mamyq-maýsym

Rýhanııat • Búgin, 07:57

Zańdy qaıta qaraý kerek

Saıasat • Búgin, 07:48

Mańyzdy sheshim

Pikir • Búgin, 07:43

Úńgir (úshtaǵan)

Ádebıet • Búgin, 07:17

«Oqyǵan azamattyń» derti...

Ádebıet • Búgin, 07:15

Zulmattyń zardaby aýyr tıdi

Tarıh • Búgin, 07:10

Tarıhtyń taǵylymyna taǵzym

Tarıh • Búgin, 07:07

Endi sol zulmattar qaıtalanbasyn!

Pikir • Búgin, 07:00

Tramp býnkerge tyǵyldy

Álem • Búgin, 06:57

Temirtaýda qazaq baspasózi joq

Qoǵam • Búgin, 06:54

«Qazarhıv» basqarmasy qajet

Rýhanııat • Búgin, 06:52

Ár aýyl­dyń óz «Groz­nyıy» bolǵan

Rýhanııat • Búgin, 06:50

Táýelsizdik – eń qymbat qundylyq

Saıasat • Búgin, 06:50

Syrdaǵy egin sýsyz qalýy múmkin

Ekologııa • Búgin, 06:48

Maýsym shildede jalǵasady

Sport • Búgin, 06:40

Jarys sátsiz bastaldy

Tennıs • Búgin, 06:40

Uqsas jańalyqtar