Sport • 21 Mamyr, 2020

Saıan Shaımerdenovke buıyrmaǵan baq qandaı?

36 retkórsetildi

Kógaldaǵy hokkeıden jastar jáne eresekter arasynda KSRO-nyń 10 dúrkin chempıony, KSRO spartakıadasy men kýbogy jáne Eýropa chempıondar kýbogynyń ıegeri, KSRO quramasynyń kapıtany (1977-1982) marqum Saıan Shaımerdenov jaıly tolǵaý.

Sýrette: Kógaldaǵy hok­keıdiń sheberi Saıan Shaı­merdenov ákesi Safýan jáne anasy Baǵ­dat­pen birge

Sábeńniń qamshysy

Kógaldaǵy hokkeıde arǵymaq attaı aryndap shapqan Saıan Shaımerdenovti sportqa jetelep alyp barǵan adam – ákesi, úlken jazýshy Safýannyń ózi. Bul alpysynshy jyldardyń ortasy, dopty hokkeı endi-endi qanat jaıyp kele jatqan zaman. Bala Saıan kishkentaı kúninde tynym tappaı typyrshyp dalaǵa júgiretin. Qarashada qyrbaq qar túsip, jeltoqsanda maıda qońyr taýdyń samalyna baýy­ryn jibitip, qańtar tússe qatatyn aýla­daǵy kóktaıǵaqta balalarmen birge konkı tebetin.

Ol zamanda qazirgideı zamanaýı konkı joq. Joq emes-aý, óte az. Ekiniń biriniń qolyna túse bermeıdi. Biraq oǵan qarap jatqan Saıan joq. Qolyna túsken kendir jippen temir konkıdi pımasyna shandyp baılap aýlany aınala shabady. Odan qaldy kórshi aýlanyń balalarymen jarysady.

Birde mynadaı qyzyq bopty. Ataqty Sábeń, ıaǵnı zańǵar jazýshy Sábıt Muqanov aýyldas inisi Safýanǵa jińishkelep tilingen segiz órim taspaly qamshy syılapty. Ony Safekeń táberik retinde qaq tórge ilip qoıady. Aıaǵyna baılaǵan kendir jibi úzilip, mazasy ketken Saıan úıge kirip kelip, qaq tórde terbelip turǵan qamshyǵa kózi túsedi. Kú­limdep baryp qo­lyna alady. Qamshynyń tuıyq ushyn tar­qatyp kórse, shashyraıtyn túri bar. Jińishke qaıys taspa konkı baılaǵanǵa tabylmaıtyn qural sııaqty. Kókten izdegeni jerden tabylǵanyn qaramaısyz ba?!

Bala Saıan otyra qalyp tábe­rik qamshyny tarqatady. Jumsaq ılenip, sheber tilingen jińishke qaıyspen temir konkıdi qara pımaǵa baılap alyp, aryndap aýlaǵa shyǵady. Attaı týlap, kon­kı tebedi. Qoldy-aıaqqa tur­maı syrǵanaıdy.

Úıdiń kireberis esik kózinen órimi joq, qamshynyń jurnaǵyn kórgen Safýan áke bir sát tosylyp qaldy da, aýlada sútke toıǵan qulyndaı shapqylyp júrgen ulyn kórip, keń qabaǵyn bir qaı­shylaǵan da qoıǵan. «Qýaty boıyna syımaı júrgen bul uldy konkı tebetin hokkeıge bermese bolmaıtyn túri bar...». Onyń ber jaǵynda aýlanyń taıǵaq muzy naýryzdyń ortasynda býǵa aınalyp, kókke ushyp joq bo­lady. «Qoı, bul balany odan da jyl on eki aı muzy erimeıtin sporttyq aıdynǵa alyp baraıyn!» Osylaı kóregen áke 12 jasar bala Saıandy Almatydaǵy «Dınamo» stadıonyna jetelep ákelip, muz ústindegi dopty hokkeıdiń jas bapkeri Vladımır Aleshınniń qolyna tapsyrdy.

 

KSRO chempıony atanǵan tuńǵysh qazaq

«Izdegenge, suraǵan» degendeı, Saıan Safýanuly basqalardaı emes, tez shıyryqty. Aınalasy tórt jylda kádimgideı «sen tur, men ataıyn» dárejege jet­ti. Tipti dopty hokkeıdiń eki tú­rimen (muz ústindegi jáne kó­­galdaǵy) qatar aınalysty. Qys­qasy, qysy-jazy damyl tap­­pa­dy. Onyń syrtynda mektep qabyrǵasynda oqyp júrgen bala­nyń sabaǵy taǵy bar.

Sonymen Saıan bala 1971 jy­ly orta mektepti bitirip, Qa­zaq Memlekettik deneshy­nyq­tyrý ınstıtýtynyń stý­denti atandy. Osy jyly ataq­ty «Dınamonyń» jastar qu­ramyna qabyldanyp, tarıhta tuń­ǵysh ret kógaldaǵy hokkeı­den Almatyda ótken jas­tar arasyndaǵy KSRO birin­shiligine qatysty. Saıan óner kór­setken dınamolyqtar irik­teý synynda óz tobynda kósh bastap, sońǵy týrǵa ótken tórt ko­manda­nyń bir boldy. Olar: Sver­dlov­skiniń «SKA»-sy, Gor­­kıı­diń «Starty», Syzra­nnyń «Tor­pedosy» jáne Alma­tynyń «Dı­namosy».

Almatylyqtar osy jarys­ta tuńǵysh ret KSRO chempıony atandy. Al «Dınamonyń» eresekteri sheshýshi synda Ýlıa­novksiniń «Volga»-syna jol berip ekinshi orynǵa turaqtady.

Ataqty bapker Edýard Aırıh­tiń qyraǵy janary Saıandy jiti qadaǵalap júretin. Nátıjesinde, Edýard Ferdınandovıch 1973 jyly ony eresekter qurama­synyń qataryna qosty. Saıannyń bala kúngi armany osy edi ǵoı. Imek taıaǵyn ıirip, kók júzin­de jebedeı júıtkigen suqsyr úı­rek­teı jarqyldady. Min­deti – qu­ramanyń jartylaı qorǵaý­shysy.

Osy jyldyń jazynda kó­gal­daǵy hokkeıden eresekter arasynda KSRO birinshiligi ja­laýyn kóterdi. Synǵa túsken 16 komandanyń ishinen almaty­lyqtar top jaryp, Saıan Safýan­uly qazaq ulandary arasynan KSRO chempıony atanǵan tuńǵysh qazaq retinde tarıhta qaldy.

1976 jyly kógaldaǵy hokkeı men muz aıdynyndaǵy hokkeı resmı túrde bólindi. Buryn oıynshylar ekeýine birdeı qatysa beretin. Oǵan tyıym salyndy. Saıan kógaldaǵy hokkeıge bardy ári komanda kapıtany atandy. Taǵy bir este júrerlik dúnıe, 1977 jyly Saıan Shaımerdenov kó­galdaǵy hokkeıden KSRO-nyń eń úzdik 22 oıynshysynyń biri atanyp, alyp derjava KSRO quramasynyń kapıtany tizginin qolyna aldy.

 

Dara týǵan talant

Saıan Safýanuly – qazaq sportynyń jaryq juldyzy desek jarasady. Átteń, ómirden erte ozdy. Abaı atamyz aıt­qandaı, «jarq etti de, joq boldy». Biraq artyna quıryqty juldyzdaı óshpes iz tastap ketti. Onyń oıyn órnegi men sheberligi jaıly ataqty bapker E. Aırıh 1970-jyldardyń aıaǵynda «Lenınskaıa smena» gazeti tilshisine bergen suh­ba­tynda: «Saıan dara týǵan talant, ǵajaıyp hokkeıshi, ol alańda bolmasa komandanyń oıyny qıyspaıdy. Shabýyl súreńsiz kórinedi. Saıan alańǵa shyqsa, judyryqtaı dopty ózine magnıtshe tartady. Komandanyń ortalyq shabýyly osy jigitke senip tapsyrylǵan...» depti.

Ataqty bapker aıtsa aıt­qandaı, kezekti bir Odaq birin­shiliginde almatylyqtar kánigi qarsylasy Sverdlovskiniń «SKA»-symen jan berip, jan aly­syp aıqasyp jatqan. Biz­diń komanda chempıon ataný úshin jalǵaz upaı kerek. «Dı­namonyń» saıypqyran oıynshylary Aleksandr Goncharov, Mıhaıl Nıchepýrenkolar ar­mııashylardyń osal tusyn tappaı qan sorpasy shyqty. Soqqysy jaıdyń oǵyndaı Aleksandr Ionkınniń atqan doby dalaǵa ketip komanda oıyny qojyraı bastaıdy. Qajeti jalǵyz-aq dop. Qol sozym jerdegi chempıondyq ataqqa jete almaı dınamolyqtar taryǵa bastady. Oıynnyń aıaq­talýyna 15 mınýt...

Ne isteý kerek? Bas bapker Edýard Ferdınandovıch qı­nalǵanda atatyn sońǵy «oǵy» qap­talda otyrǵan Saıandy oıynǵa qosady. Dál osy sátte tóreshi dınamolyqtardyń paıdasyna aıyp dobyn belgileıdi. Ony Ionkın shirene turyp tartyp jiberdi. Zymaraı ushqan dop oqtaı zýlap baryp, qaqpashynyń taıaǵynan tabylyp, qaıtadan keri serpildi. Manadan beri «shirkin jeńis, taryǵa shapqan taýyqtaı kelgeniń be» dep ishteı qýanyp turǵan almatylyqtardyń úmit oty sýyq sý quıyp jibergendeı sóne berdi, sóne berdi... Qaqpaǵa kirmeı qaıtqan dop, qalyqtap alańnyń ortasyna qaraı ushyp keledi, ushyp keledi...

Osy sátte alańnyń jıegine enip úlgergen Saıan qalyqtaǵan dopqa qaraı qustaı ushty. Bas­tabynda ony eshkim ańdaǵan joq. Tipti armııashylar jeńis toıyn toılaýǵa qamdana bas­taǵan syńaıly. Dúnıe kúrt ózgerdi. Áýelegen dopty jerge túsirmeı ımek taıaqpen qarqyp úlgergen Saıan ony qarsylas qaqpasyna qaraı qaıyra zymyratty. Jaý­dyń betin qaıtaryp masattanyp turǵan qaqpashy es jı­yp úlgergen joq, artyndaǵy qaq­­pada týlap jatqan dopty kórdi. Osylaı almatylyqtar Saıan Safýanulynyń arqasynda tórtinshi dúrkin KSRO chempıony atandy.

 

Buıyrmaǵan baq

1979 jyly Shaımerdenov kógaldaǵy hokkeıden Keńes Odaǵyn tolyq moıyndatty. Jal­­py derek úshin aıta ketken durys bolar, eresekter ara­­syn­da «Dınamo» sapynda KSRO chem­­pıony ataǵyn jeti már­te jeńip alǵan úsh oıynshy bar. Olar: Saıan Shaımerdenov, Fa­rıd Zıgangırov jáne qaqpashy Mı­neýla Azızov.

1980 jyly dınamolyqtardyń sapynan toǵyz oıynshy KSRO quramasynda óner kórsetip júrdi. Bul endi Máskeý olımpıadasyna qazaqstandyq toǵyz sportshy qatysady degen sóz. Olar: shabý­yl­shy – Saıan Shaımerdenov, Mıhaıl Nıchepýrenko, Aleksandr Goncharov, qorǵaýshy – Igor Ryjkov, Farıd Zıgangırov, jar­tylaı qorǵaýshy – Oleg Za­gorodıev, Aleksandr Mıasnı­kov, Aleksandr Ionkın, qaqpashy – Mıneýla Azızov bolatyn.

Olımpıadanyń bastalýyna bir aı qalǵanda KSRO qurama músheleri dárigerlik baqylaýdan ótetin boldy. Medısınalyq tekserý Saıandy «aýrý» dep tapty. «Baýyrynda isik bar, sporttyq jarystarǵa qatysýǵa bolmaıdy». Saıan ań-tań. О́mirde mundaı aýrý baryn alǵash ret dárigerden estip tur. Basqasy basqa, dúnıeniń dúbirli dodasy Olımpıadaǵa qatyspaıtyny janyn jegideı jedi.

Ol kezde Edýard Ferdınan­dovıch syrqattanyp aýrýhanada jatqan. Júgirip ulttyq qu­­ramanyń bas bapkeri Mı­haıl Osınsevke bardy. «Aǵa­taı-aý, mende syrqat joq, bul ne sumdyq!» Bas bapker: «Dá­ri­gerler qatelespeıdi, shyraǵym, bar da emdel!».

Buıyrmaǵan baqqa shara bar ma, Olımpıadany Saıan kó­rer­mender ortasynda otyryp tamashalady. Keńes quramasy qola medalǵa qol jetkizdi. Múm­kin komanda kapıtany saıyp­qyran Saıan oınaǵanda qurama kúmis, bálkim altyn alar ma edi...

Bir qyzyǵy Olımpıadan keıin «kóregen» dárigerler Saıannyń alańǵa shyǵýyna ulyqsat berdi. Jo­ǵarydaǵy oqıǵadan keıin oı túıgen Saıan komandaǵa qazaq azamattary: Serik Qalymbaev, Ma­rat Mańǵybaev, Sultan Qoby­landındi tartty. Osy inilerine qamqor bola júrip, 1982 jyldyń júzin kórdi.

Saıannyń sporttyq ómirindegi eleýli jetistigi – 1982 jyly KSRO-nyń azýly alty komandasy qatysqan týrnırde top jaryp, Eýropa chempıondar kýbogy saıysyna attanýy edi. Fransııa astanasy Parıj qalasynda ótken jarysta Saıannyń komandasy altyn medalin jarqyratyp je­ńis­pen oraldy. Osy jyly dınamoshylar toǵyzynshy dúrkin KSRO chempıony atandy.

Osy jyldyń sońynda Saıan Safýanuly úlken sportpen qosh aıtysty. Almatydaǵy RShVSM-da bapker boldy. Biraq kóp jyl birge júrip, bite qaınasqan orta­syn bir sátte tastap ketý ońaı bol­maǵan syńaıly. Komandalas dosy Farıd Nurǵalıuly aıtady: «Saıan alǵashqy aılarda RShVSM-daǵy jumysy aıaqtala saly­symen bizge jetip keletin. Biz jeńiske jetsek qýanyp, sát­sizdik kórsetsek renjip júrdi. Sport­qa jan-tánimen berilgen Saıan sııaqty adamdy kezdestirý qıyn. Birtýar tulǵanyń qadirin der kezinde bile almadyq» dedi.

 

 

Sońǵy jańalyqtar

Jigittiń jaqsysy

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar