Abaı • 21 Mamyr, 2020

Abaıdyń «Aqtolqyn» kúıi

621 retkórsetildi

Uly Abaıdyń osy ýaqytqa deıin bizge jetken «Maı túni», «Maıda qońyr», «Tory jorǵa», «Abaıdyń jeldirmesi» qatarly tórt kúıi bar. «Maı túni», «Tory jorǵa» kúılerin jazýshy, jýrnalıst Shyǵys Qazaqstandyq Ǵaısa Sarmýrzınniń (1904-1987) oryndaýynda, kúıshi-zertteýshi, ǵalym Ýálı Bekenov 1983 jyly jazyp alyp, notaǵa túsirgen (M. Ábýǵazy Shyǵystyń shyńyraý kúıleri. – О́skemen: 2009. – 303 b.). Al Abaıdyń «Maıda qońyr» kúıi Shyǵys Qazaqstannyń Shubartaý óńirinen shyqqan ataqty kúıshi Júnisbaı Stambaevtyń oryndaýynda 1965 jyly jazylyp alynyp bizge jetti (Talasbek Ásemqulov. Taltús. SD kúıler jınaǵy. SD 3. 2015. Otuken.kz.). Biz de bala kúnimizden el arasyndaǵy kúıshilerden Abaıdyń atymen atalatyn kúılerdi estip óstik.

P.I. Chaıkovskıı atyndaǵy Almaty mýzykalyq kolledjinde 3 kýrsta oqyp júrgenimde, ustazymyz kúıshi-zertteýshi M. Ábýǵazymen birlesip «Áshim jáne Ile aımaǵynyń kúıleri» atty Ile boıyndaǵy kúıshilerdiń kúılerin negiz etken bir kitap qurastyrdyq. Osy kitapqa qatysty materıaldar jınaý maqsatynda 2008 jyldyń jaz kezinde QHR-nyń Ile qazaq avtonomııaly oblysyna kúı jınaý jumystarymen bardym. Ileniń Kúnes aýdany Zekti qalashyǵynda turatyn Imash Asqarbekuly (ol kezde 88 jasta edi) jáne Kamal Maqaıulymen bolǵan bir suhbatta Ile boıyndaǵy ertedegi kúıshilerdiń oryndaýynda «Abylaı hannyń sybyzǵysy», «Abaıdyń aqtolqyny», «Qyzylmoıyn Qýandyqtyń kúıi», «Qaraıt batyrdyń kúıi» sııaqty eski kúılerdiń sońǵy kezderde umyt bola bastaǵanyn ókinishpen aıtty. Áshimniń «Aq erke» degen kúıin «Abaıdyń aqtolqyny» dep jańsaq aıtyp otyr ma degen oımen, áńgimege aralasyp anyqtap suraǵanymda, Imash aqsaqal maǵan «Aq erke» kúıiniń basqa kúı ekenin, al  «Abaıdyń aqtolqyny» atty kúıdiń burynnan beri tartylyp kele jatqan kóne kúı ekenin aıtty. Sondaı-aq Imash Asqarbekuly 1950 jyldardyń shamasynda Qazaqstannan kelgen zertteýshilerdiń osy «Abaıdyń aqtolqyny» atty kúıin estip, bir joǵymyz tabyldy dep qatty qýanyp, jazyp alǵandaryn da osy áńgimesinde aıtyp berdi (osy derekter bar 2008 jylǵy jáne 2013 jyly jazylyp alynǵan eki beıne taspa ınternet saıtta Ardabı Máýlettiń júkteýinde  ıýtýb paraqshasynda tur. Imash Asqarbekuly men Kamal Maqaıuly ataqty Áshim kúıshige shákirt bolyp, qolynan kúı úırengen kónekóz kisiler bolǵandyqtan, bul kisiler aıtqan osy málimet, uly Abaıdyń kúıleri týraly endigi jerde izdenýimizge úlken úmit ushqynyn oıatqandaı boldy.

2010 jyly jaz aıynda QHR-daǵy qandastarda saqtalǵan mýzykalyq muralardy jınaý ekspedısııasy kezinde, Ile qazaq avtonomııaly oblysy Qorǵas aýdany Sarybulaq aýylynyń Shybaraǵash degen jerde turatyn 73 jasqa kelgen Málik Álıaqynuly esimdi kúıshi aqsaqaldy júzdestirdik. Ol kisiniń oryndaýynda eski halyq kúıi «Kenesary-Naýryzbaı», «Jalǵyz qýraı surteke», Áset aqyn Naımanbaıulynyń «Án kúıi» jáne «Kertolǵaý» atty eki kúıin, Tergeýsizden beri jalǵasyp kele jatqan Qyzylmoıyn Qýandyqtyń kúıi dep tartylatyn eki kúımen qosa Tergeýsizdiń «Muń-zar», «Núsipaqynǵa arnaý», «Keńes» jáne óziniń «Ana», «Jubaı» t.b. on neshe kúı jazyp aldyq. Málik aqsaqalmen áńgimelese kele, Sarybulaq óńirinde Tergeýsiz Bálekeıuly degen el basqarǵan aqalaqshy (mansap aty), kúıshi bolǵanyn, ol kisiden qalǵan kúılerdiń Málik kúıshige Tergeýsizdiń bel balalary Ybyraı, Dáýit arqyly jetkenin bildik. Málik aqsaqaldyń aıtýy boıynsha Tergeýsizdiń Qýanyshbaı degen kenje balasy da ǵalamat kúıshi bolypty. Áshim kúıshi Ile oblysynyń ortalyǵy Qulja qalasynda «Qazaq-qyrǵyz mádenı uıymynda» óner kórsetip júrgen kezinde, Qýanyshbaı Áshimmen rýhanı qarym-qatynasta bolǵany aıtylady. Qýanyshbaı Tergeýsizuly 1980 jyly magnıtafonnyń kassetasyna óz qolymen shertip jazdyrǵan kúıleri Tergeýsizdiń nemeresi Satybaldy Ybyraıulynyń qolynda saqtalǵan eken. Bul úntaspany kóshirip aldym. Barlyq kúılerdi atyn atap shertipti. Jazylǵan eski kúılerdiń arasynda «Abaıdyń aqtolqyny» degen kúı de shertilipti. Odan basqa «Kenesary-Naýryzbaı» atty eski halyq kúıi, áıgili aqyn Áset Naımanbaıulynyń «Án kúıi», «Kertolǵaý» kúıleri jáne Qyzylmoıyn Qýandyqtyń kúıi dep tartylatyn eki kúı, Tergeýsizdiń «Núsipaqynǵa arnaý», «Keńes» qatarly jıyny 8 kúı jazylypty. Bul fonojazba kóshirmesi meniń jeke arhıvimde saqtaýly tur.

Áńgimemizdiń basynda «Abaıdyń aqtolqyny» kúıiniń bolǵany týraly derekti jetkizgen kúıshiler Ileniń shyǵysy Kúnes aýdanynda ómir súrgen Áshim kúıshiniń shákirtteri ekenin aıtqanbyz, al kúıdiń ózin shertip  úntaspasyn qaldyrǵan Ileniń batysy Qorǵas aýdanynda ómir súrgen Qýanyshbaıdyń ózi de, ákesi Tergeýsiz kúıshi de zamanynda áıgili Áshim kúıshilermen tyǵyz rýhanı qarym-qatynasta bolǵany aıtylady. Ol týraly biz kezdesken Kúnes pen Qorǵastaǵy kúıshilerdiń áńgimesinen de estidik.

Endi osy «Abaıdyń aqtolqyny» degen kúımen, osyǵan deıin tabylǵan Abaıdyń basqa kúılerinde áýendik nemese qurylymdyq jaqtan qandaı da bir uqsastyq, jaqyndyq bar ma degen oımen aqynnyń kúılerin bir-birlep tyńdap shyǵyp,salystyrǵan pikirimizdi  oqyrmanǵa usynǵandy jón kórdik: Abaıdyń «Maı túni» kúıin tyńdap otyrǵanda, orta býynda astyńǵy ishekte «e-re», ústińgi ishekte «V-sı bemol» dybystarynan ándete bastalatyn áýen, birden kishi saǵadaǵy «a1-lıa+g1-sol» dybystaryna kóterilip qaıtadan orta býynǵa jáne bas býynǵa baryp shalqyp qaıtyp otyrady. Bundaı qońyrlatyp bastap, birden joǵary dybysqa áýendik sekirýler jasaý kóbinese ánge tán, Abaı ánderine tán erekshelik. Kúıde áýen bir qalypty júrip kele jatyp, arasynda yrǵaqtyq ózgeris jasap, kidirip sekirtpe yrǵyqqa aýysyp, qaıtadan bastapqy júrisine keledi jáne kúı aıaqtalar kezdegi qaıyrma býyndarda qaıtadan sekirtpe yrǵaqtar arqyly, ústińgi ishekte «g-sol» dybysynan «fis-fadıez» dybysyna jarty tondyq lıga arqyly aýytqý jasap, qulaqqa beıne bir akkordyq dybys qataryn elestetedi. Mundaı tásil kóbinese ánniń bastalýy nemese aıaqtalýy kezinde qoldanylady. Sondyqtan uly Abaıdyń ánshilik álemindegi keń tynysty, náziktikke toly ıntonasııalyq  erekshelikteri osy kúılerinde anyq kórinip tur. Bizdiń qolymyzǵa  túsken «Abaıdyń aqtolqyny» atty kúıde, orta býyn «d/g – re-sol» dybysynan salmaqty, oıly bastalady. Jalpy bul kúıde oıshyldyń basqa kúılerine qaraǵanda mazmunyndaǵy zar men muńnyń, ókinishtiń beınelenýi dybystyq jáne oń qoldaǵy salmaqtap shertiletin qaǵys ereksheliginen baıqalady. Yrǵaqtyq jáne dybystyq jaǵynan «Abaıdyń aqtolqyny» kúıi «Maıda qońyr» kúıine jaqyndyǵy bar.  Mysaly, «Abaıdyń aqtolqyny» atty kúıde negizgi bastapqy áýen orta býynda astyńǵy ishek «e-mı» dybysynan bastalyp «d-s-h – re-do-sı» dybys qatarymen ústińgi ishektegi «a-g – lıa-sol» dybystarynyń qabysýymen oryndalatyn sóılem, «Maıda qońyr» kúıinde de kezdesedi. Eki kúıdegi sóılemniń áýendik, dybystyq jaqyndyǵyn notalyq tańbalanýynan baıqaýǵa bolady.

Kúıshi Qýanyshbaı Tergeýsizulynyń oryndaýyndaǵy «Abaıdyń aqtolqyny» atty kúıdegi sóılemniń notalyq tańbalanýy (kúıdi notaǵa  túsirgen A. Máýletuly):

 1

 

Kúıshi Júnisbaı Stambaevtyń oryndaýyndaǵy «Maıda qońyr» kúıinegi sóılemniń notalyq tańbalanýy (kúıdi notaǵa  túsirgen M. Ábýǵazy):

 

 22

Kúıdegi áýendik, dybystyq jaǵyndaǵy jáne bir kezdesetin jaǵyndaǵy, dombyranyń orta býynnan keıingi, kishi saǵaǵa deıingi «e/a – mı/lıa» dybysynan bastalyp, astyńǵy ishektegi «d-e-f - re-mı-fa» dybystar arqyly  aıtylatyn sóılemde anyq kórinedi.

Júnisbaı Stambaevtyń oryndaýyndaǵy Abaıdyń «Maıda qońyr» kúıindegi sóılemniń notalyq tańbalanýy:

 333

 

Qýanyshbaıdyń oryndaýyndaǵy «Abaıdyń aqtolqyny» atty kúıdegi sóılemniń notalyq tańbalanýy:

444

 

Bul eki kúıde ózderińiz kórip otyrǵandaryńyzdaı, mýzykalyq dybystardyń almasýyna baılanysty oryndalý kezinde yrǵaqtyq (rıtm) jaǵynan azdap aıyrmashylyq bolǵanymen, eki kúı aıtar mazmuny jaǵynan bir-birine jaqyn. Eki kúıde de sabyrly oı, ótkenge ókinish aıtyp otyrǵan sezimder, shertpe kúılerge tán eki ishekti kezek terip jáne oń qoldaǵy tegeýrindi shertip alý ádisi arqyly anyq kórinip tur.

Qurmetti oqyrman! «Abaıdyń aqtolqyny» atty kúıdiń, óz zamanynda el bıleı júrip sońyna osyndaı mol mura qaldyrǵan kúıshi Tergeýsiz Bálekeıuly arqyly balasy Qýanyshbaıǵa kóship, odan bizge jetkendigin áńgimemiz barysynda aıttyq.  Endi osy Tergeýsiz Bálekeıuly jaıynda qysqasha toqtala keteıik.

Tergeýsiz Bálekeıuly 1886 jyly QHR ShÝAR Ile qazaq avtonomııaly oblysy Tekes aýdanynyń Qaraǵanty degen jerinde dúnıege kelgen. Tergeýsiz dúnıege kelgennen keıin kóp uzamaı rýly el, О́r Tekesten Qorǵastyń Sarybulaq aýylyna qonys tebedi. Ákesi Bálekeı azdap dombyrashy, ári órimshi kisi bolǵan. Tergeýsiz qyzaı ishinde Meńis – Tileýberdi – Janǵabyl – Torǵaı – Kórpesh rýynan taraǵan. Tergeýsiz dombyrany alǵash 7 jasynda  naǵashysy dombyrashy ári aqyn Nurybekten úırenedi. 13 jasqa kelgende halyq kúıleriniń basyn qaıryp tartqan. Aqylyna talanty saı Tergeýsizdi, eldiń ıgi-jaqsylary jastaıynan el basqarý isine baýlıdy. Ol 1928  jyldan 1933 jylǵa deıin záńgi (mansap aty: júz tútindi basqarady ), 1933 jyldan 1947 jylǵa deıin aqalaqshy (mansap aty: myń tútindi basqarady) bolyp halyqtyń saıası ómirine belsene aralasady. О́zi basqarǵan Bessarbulaq, Aqsý, Besaǵash, Noǵaıty, Oımanbulaq qatarly jerlerdegi halyq arasyndaǵy qaıshylyqtarǵa ádil tórelik etip otyrǵan.

Tergeýsiz 1947 jyldyń aıaǵynda óz aýyly Sarybulaqta baqılyq bolǵan. Tergeýsizdiń artynda «Núsipaqynǵa arnaý», «О́reli ker», «Erýlik keńes», «Keńes», «Býrylshanyń kúıi», «Teris qaqpaı I, II», «Arnaý», «О́r Tekes», «Arman-aı», «Kókqamyr», «Jyljyp ótken dúnıe», «Qos tóbe» qatarly artynda 20-dan astam kúı qaldy. Tergeýsizdiń kúıleri jaıynda budan buryn Shalqar ulttyq radıosynan, belgili kúıshi, radıo-jýrnalıst Sársenǵalı Júzbaıdyń «Kúı shashý» baǵdarlamasy arqyly qazaq elindegi óner súıer, kúı súıer aǵaıynǵa nasıhatyn jasaǵan bolatynbyz.

Abaıdyń kúıleri shekaranyń arǵy jaǵyndaǵy elge qalaı barýy múmkin degen suraqqa da ózimizshe jaýap izdep kórelik. 

HIH ǵasyr men HH ǵasyrdyń bas kezinde Shyńjań qazaqtarynyń bilimi men aǵartý isi, óneri men áleýmettik-saıası jaqtarynda qyzmet etken qaıratkerlerdiń barlyǵy derlik qazaq dalasyndaǵy ult zııalylarymen tyǵyz qarym-qatynasta bolǵany barshańyzǵa málim. Mysaly, sonaý 1920 jyldary Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatov jáne Raıymjan Marsekovtardyń Tarbaǵataıdyń Baqty shekarasynan ótip, Jaıyrdaǵy elge barýy, sondaı-aq Ileniń arǵy jaq boıynda týyp ósken áıgili aqyn, kompozıtor Tańjaryq Joldyuly da HH ǵasyrdyń basynda Jetisý jerinde bolyp, qazaq dalasyndaǵy ulttyq ıdeıamen sýsyndap eline qaıtyp barǵan soń, ondaǵy qazaq rýhanııatyna ólsheýsiz eńbek etýi, qazaq án óneriniń klassıgi Áset Naımanbaıulynyń arǵy bettegi (Shyńjań jerindegi) qazaqtyń arasyna baryp, qazaq dalasyndaǵy án-kúı óneriniń ol jaqqa keńinen nasıhattalýyna úlken jol ashýy jáne Áset aqynnyń osy «Abaıdyń aqtolqyny» atty kúıdi jetkizgen Qýanyshbaıdyń ákesi Tergeýsiz kúıshimen, Meshpet aqynmen Ileniń boıynda ıgi isterdiń basynda dámdes-tuzdas bolýy qatarly mádenı-rýhanı sabaqtastyqtyń bolǵany tarıhı derekterde bar.  Abaı murasynyń Shyńjań jerindegi aǵaıynǵa taralýyna sebep bolǵan shyǵar dep topshylaıtyn qundy málimetterdiń biri, jastaıynan Abaı men ákesi Shákárimnen tálim-tárbıe  alǵan Qunanbaı urpaqtarynyń ishinen Zııat Shákárimulynyń qýǵyn-súrgin jyldary, ıaǵnı 1931-1935 jyldar aralyǵynda Shyńjańdaǵy qazaqtar arasyna baryp mádenı, oqý-aǵartý isimen shuǵyldanyp, ol jaqtaǵy qazaq jastaryn ǵylym men bilimge úndeý maqsatyna «Shal men balanyń aıtysy» jáne «Qaragóz», «Shuǵa»,  «Qalqaman men Mamyr», «Jalbyr»  t.b. pesalardy sahnaǵa shyǵaryp, Abaı men Shákárim shyǵarmalaryn halyq arasyna keńinen nasıhattaýy týraly derek. Mine, osyndaı tarıhı-rýhanı tutastyqty negiz etken ult zııalylarynyń jankeshti óneriniń arqasynda Abaı muralary eki jaqtaǵy qazaqqa keńinen taralǵan bolýy múmkin degen oı týady. 

Uly oıshyl, danyshpan Abaıdyń mýzykalyq murasy týraly qazaqtyń mýzykataný ǵylymynyń negizin salǵan akademık Ahmet Jubanovtan bastap, B.G. Erzakovıch, A.V. Zataevıch t.b. ónertanýshy ǵalymdar asa qundy ǵylymı pikirlerin berdi. Qazaq mýzykasyn shynaıy janashyrlyqpen zerttegen B.G. Erzakovıchtiń ózi Abaıdyń án-kúı murasyn tolyǵyraq jınap, zertteý úshin áli de ekspedısııalar uıymdastyrý kerektigin basa aıtqan. Buǵan deıin jaryq kórgen Abaıdyń kúılerin jetkizgen kúıshilerdiń aýyl arasynda, bir-eki áýenniń basyn qosyp kúı tarttyq dep júrgen jaı adamdar emes ekeni anyq. Mysaly, Abaıdyń «Maıda qońyr» kúıin jetkizgen Júnisbaı Stambaev sonaý Han Abylaı zamanyndaǵy Baıjigit muralaryn derlik bizge jetkizgen Talasbek Ásemqulov sııaqty dáýlesker kúıshiniń júregine kúı darytqan, M. Maǵaýın t.b. óner zertteýshilerimiz ben tarıhshylarymyzdyń nazaryna ilikken zańǵar kúıshi bolǵandyǵyn barsha jurt biledi. Sol sııaqty Abaıdyń «Maı túni», «Tory jorǵa» kúılerin Ǵ. Sarmýrzınniń oryndaýynda jazyp alyp, zerttep-zerdelep jetkizgen Ý. Bekenov te qazaqtyń kúı ónerine bir kisideı tórelik aıtqan kúıshi-zertteýshi ekeni bárimizge aıan. Bul kúıler de sol arnaıy el ishinen izdeý-jınaý jumystary kezinde tabylǵan oljalar. Abaıdyń zamanynda úsh ishekti dombyra ustaǵany týraly aqynnyń kózin kórgen kónekózderdiń tálimin alǵan shejire aqsaqal Shákir Ábenovtyń de aıtqan derekteri bar ekeni barshaǵa belgili. Al Qýanyshbaı Tergeýsizuly arqyly bizdiń qolymyzǵa túsken «Abaıdyń aqtolqyny» degen atpen jetken bul kúıdi myń oılanyp, san tolǵana otyryp, zerdesi bıik óner zertteýshilerimen qazaq rýhanııatynyń janashyrlarynyń nazaryna ilinip, óz baǵasyn alsa eken, múmkin bolashaq jastardyń Abaı kúılerin tııanaqty den qoıa zertteýine osy dúnıelerdiń az da bolsa septigi tıer degen úmitpen usynyp otyrmyz. Kúlli adamzat bas ıgen uly aqynnyń ushan-teńiz rýhanı álemi, qazaqtaı halqy barda áli jalǵasty zerttele beretini sózsiz. 

 

Ardabı Máýletuly,

QR Ulttyq mýzeıiniń «Halyq qazynasy» ǴZI aǵa ǵylymı qyzmetkeri,

ónertaný PhD doktory

 

 

Sońǵy jańalyqtar

Abaı murasy Bishkekte talqylandy

Rýhanııat • Búgin, 20:36

«Adal bilim» jobalyq keńsesi quryldy

Qazaqstan • Búgin, 19:47

Baspanaly bolý múmkindikteri aıtyldy

Aımaqtar • Búgin, 18:15

Alakól jaǵalaýy abattandyrylyp jatyr 

Aımaqtar • Búgin, 17:44

ForteBank: Bir dollar – 388 teńge

Qazaqstan • Búgin, 15:35

Uqsas jańalyqtar