Orny úńireıgen úrmeli únder

Akademık A.Jubanov keńestik qalyptasý kezeńinde el ishinde taralǵan qobyz, dombyra, sybyzǵy, daýylpaz mýzykalyq aspaptaryn biriktirip, 1934 jyly Qazaqstan Ortalyq atqarý komıteti atyndaǵy orkestrdi uıymdastyrǵany málim. 1944 jyly bul orkestrge Qurman­ǵazynyń esimi berildi. Qazaq orkestri qazaqtyń ulttyq mýzykalyq aspap­tarynyń ataýlary az bolýyna baılanysty 50-shi jyldardan bas­tap batystyń – lıtavra, býben, fleıta, kishi baraban, treýgolnık, ksılofon tárizdi aspaptarymen tolyqtyryldy, sondaı-aq baıan da engizildi. Osylaısha ataýy qazaqtyki bolǵanmen, zaty ár eldiń aralas-quralas aspaptarynan quralǵan orkestr paıda boldy. Iá, Qurmanǵazy atyndaǵy orkestr áýelgide osylaı qanattandy.

Bolat Sarybaev Altyn Orda zamanynan jáne Qazaq handyǵy dáýirinen bergi ýaqyttarda túrli sebepterge baılanysty joǵaldyǵa sanalǵan, paıdalanylýdan qalǵan sherter, úsh ishekti dombyra, jetigen, buǵyshaq, uran, kerneı, úskirik, saz syrnaı, shańqobyz, shyń, shyńdaýyl, dańǵyra, dýdyǵa, kepshik, dabyl, syldyrmaq, dańǵyra, qońyraý, adyrna, kireýish, aýyz syrnaı, shińkildek, saqpan, tuıaq tas, jelbýaz, narqobyz tárizdi qazaqtyń mýzykalyq aspaptaryn zerttep qaıtadan jańǵyrtty. Ǵalymnyń osy ǵylymı eńbeginiń arqasynda bul kúnderdegi orkestrler men ansamblderde sherter men jetigen, asataıaq pen shańqobyz aspaptary, sazsyrnaı qosylyp, orkestr únin qazaqylandyrdy, keńestik, eýropalyq toptandyrý, birlestirý úlgisindegi ashy, jat úndestikten ultymyzdyń ózine ǵana tán qońyr úndiligin alyp keldi. Naqtylaı aıtqanda, qazaqtyń Táýelsizdik rýhyna tán úndestikke aınaldyrdy. Osy oraıda Nurǵısa Tilendıev Bolat Sarybaev jańǵyrtqan sherter men jetigen aspaptaryn, sondaı-aq, sazsyrnaı men messyrnaı, tuıaqtas, shańqobyz aspaptaryn «Otyrar sazy» orkestrin uıymdastyrý jolynda paıdalanyp, iske jaratqanyn aıta ketkenimiz abzal.

Áıtkenmen qazaq orkestrleri men ansamblderinde sybyzǵydan basqa úrlep oınalatyn mýzykalyq aspaptardyń orny osy kúnderge deıin úńireıip bos tur. Mysaly, kerneı, ýrra, qos saz, múıiz syrnaı aspaptarynyń únderi. Osy atal­ǵan mýzykalyq aspaptardyń bári de ózbek, qyrǵyz, túrikmen, ázer­baıjan ulttyq orkestrlerinde bar. Jáne mýzykalyq shyǵarmalar oryn­daǵanda úrlep oınalatyn aspaptar únderi birinshi kezekte estilip turady. Men qazaq orkestrlerin synaýdan aýlaqpyn. Ásirese, Qurmanǵazy atyndaǵy akademııalyq halyq aspaptar orkestri – halqymyzdyń júreginiń lúpili, tabıǵatynyń kórki, Táý­el­sizdigimizdi mýzyka únimen uran­daıtyn rýhy bıik deńgeıge kó­terilgen, álemge tanylǵan uly or­kestr. Meniń janaıqaıym B.Sary­baev áldeqashan jazyp dá­lel­dep ketken uran men kerneı as­pap­ta­­rynyń búgingi tańǵa deıin qolǵa alynbaýy, áli kúnge deıin orkestr­lerde bolmaýy.

Kerneı-syrnaı tarttyryp,

Dańǵyra dabyl qaqtyryp,

Baryp tústi Alpamys,

Qarakózaıym úıine, – dep «Al­pamys batyr» eposynda jyr­­lan­ǵandaı, kerneı aspabyn orkes­tr­lerimizge qossaq, babalar amanatyn oryndaǵanymyz bolady. Osy baǵytta keıingi jyldary «Turan» jáne «HasSaq» etno-folklorlyq ansamblderi boı kór­setip, biraz mýzykalyq as­pap­tardy jańǵyrtý ústinde ekeni qýan­tady. Degenmen, bul azdyq etedi. Ásirese kerneı, uran, múıiz syrnaı, qos saz mýzykalyq aspaptaryn orkestrlerimizge qosý kezek kúttirmeıtin ıgilikti sharalar bolmaq. Ol úshin kásibı mamandar, mýzyka aspaptaryn zertteýshiler, kompozıtorlar, dırıjerler, mýzy­kalyq oqý oryndarynyń ustaz­dary men shákirtteri bas qo­syp, osymen tikeleı aınalysýlary, damytýlary qajet dep bilemin.

Jarqyn

ShÁKÁRIM,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri