Ekonomıka • 22 Mamyr, 2020

Qala qalys qalmaýy tıis

16 retkórsetildi

Ekonomıkamyzdy órge tartyp turǵan – iri kásiporyndar. Elimizde 438 myń tir­kelgen zańdy tulǵa bar, onyń shamamen 25 myńy – ónerkásip, 54 myńy – qurylys salasynda. О́nerkásip salasynyń úlesi ishki jalpy ónimniń 34,1%-y quraıdy. Karantın jaǵdaıynda olardyń kópshiligi jumysyn toqtatýǵa, nemese shekteý jaǵ­daıynda jumys isteýge májbúr. Osy oraıda umytylǵan tájirıbe eske túsedi, ol kásip­oryndar men mekemelerdiń qosalqy aýyl sharýashylyǵymen aınalysýy.

Sonaý sekseninshi jyldardyń aıaǵynda respýblıkada 982 qosalqy sharýashylyq jumys istedi. Olar 4,8 myń tonnadan et jáne sút, 1 mıllıon 44 myń jumyrtqa óndirgen. Bul faktiler qosalqy aýyl sharýashy­lyǵynyń kórsetkishteri aýyl­daǵy kásibı sharýashylyqtardan kem bol­maǵandyǵyn kórsetedi.

Qazirgi karantın men onan keıingi pos­tepıdemııa jaǵdaıynda jumystary toqtap turǵan óndiris pen ártúrli mekemelerge osy umytylǵan tájirıbeni nege jandandyrmasqa. Ol úshin ár qala ákimdigi kórshi oblystarmen kelisip, bos jatqan jerlerdi 10-15 jylǵa azyq-túlik óndirýge jalǵa berýdi sheshý tıis. Mekemeniń qoly bos adamdary bul sharýamen qýana aınalysary sózsiz. Tipti birneshe faktorlar, tórt qabyrǵanyń ishinde qamalyp otyra bermeı «bostandyqqa» shyǵý, taza taǵam óndirý, ony paıdalaný jáne tegin fıtnestiń ózi jetkilikti.

Endigi bir kóleńkede qalyp júrgen múm­kindik – bul qala aýmaǵynda ornalasqan saıa­baqtar, baý-baqsha seriktestikteri. Elimizdegi úsh megapolıs pen basqa da qalalarda mun­daı spýtnıkter jetkilikti. Sondyqtan úlken eldi mekenderde úı sharýashylyǵy, qosalqy sharýashylyq, baý-baqshany damytýdy qolǵa alý kerek. Ǵalymdardyń aıtýyna qaraǵanda, alty sotyq jerde 350 kılo kartop jáne basqa da kókónis, 250 kılo alma men almurt, 340 kılo jemis-jıdek, jalpy kólemi bir tonna bolatyn, eshqandaı hımııalyq qospasy joq ónim shyǵarýǵa bolady eken. Jalpy, Qazaqstan bo­ıynsha aýyldaǵy qosalqy sharýashylyqtarda barlyq kókónisterdiń 56,8% shyǵarylaty­nyn, olardyń memleket sheńberinde baǵa­nyń turaqtanýyna kóp áseri bar ekendigin eskersek, bul salanyń azyq-túlik qaýipsizdigin saqtaýdaǵy róli aıtpasa da túsinikti.

Qolda bardyń qadiri joq. Saıajaıda jumys isteý óte paıdaly. Mysaly, Nıderland ǵalymdary óz baqshasynda jumys isteıtin 60 jastan asqan adamdardyń qaladaǵy úıinde qamalǵan qurdastaryna qaraǵanda densaýlyǵy jaqsy bolatyndyǵyn dáleldegen. Taza aýada tek jarty saǵat qımyldaǵannyń ózi aǵzanyń energetıkalyq resýrsyn saqtaıtyn kortızol atty stress gormonyn eki ese azaıtatyn kórinedi, balalardyń allergııamen aýrýy da báseńdeıdi.

Japondyqtar Qıyr Shyǵystaǵy saıajaılarda bir jeti jumys istep, densaýlyǵyn jaqsartýǵa 2000 AQSh dollaryn tóleıdi eken. Al Túrkııa, Koreıa jáne basqa elderdiń bizde jumys isteıtin adamdary qazaqstandyqtardyń múmkindikterine qyzǵanyshpen qaraıdy, óıtkeni olar óz elderinde, qala syrtynda bizdegideı múmkindikti tek tústerinde kóredi.

Elimizdegi baý-baqsha seriktestikteriniń sany qansha eken dep ınternetti sharladym, biraq qajetti derek tappadym. Tek Almaty qalasy boıynsha Naýryzbaı aýdanynda 113 baý-baqsha seriktestiginde – 10572 jer telimi, ondaǵy 8555 úıde – 5774 adam turatynyn bil­dim. Iаǵnı jekemenshiktegi jer teliminiń jartysy men úılerdiń tórtten biri bos degen sóz. Bul azyq-túlik taýarlaryn shyǵarýdyń úlken múmkindigi. Biraq ákimdikter tarapynan ondaǵy óndiriletin ónimdi satyp alý, saqtaýǵa kómek joq, kommýnıkasııa ár adamnyń moınynda. Elimizde ornalasqan keıbir saıajaı massıv­teri tipti aýdan ortalyǵynan da úlken bolyp keledi, onda qysta da adamdar turady. Biraq ol jerde mektep, balabaqsha, emhanalar, halyqqa qyzmet kórsetetin basqa da mekemeler joq.

Jalpy saıajaılardy paıdalaný týraly Reseı memleketi sońǵy 25 jylda eki ret zań shyǵarǵan eken, al Qazaqstanda ondaı arnaıy zań da joq.

Bir sózben aıtqanda, megapolıster men basqa qalalarda úı sharýashylyǵyn damytyp, organıkalyq taza ónim óndirip, halyqty jumyspen qamtý máselesi mańyzdy ekenin túsinetin mezgil jetken sııaqty.

Qazir karantın kezinde turǵyndarǵa qala­dan shyǵýǵa ruqsat berile bastaǵanymen, júrip-turýda áli de shekteýler bar. Basqa da kóptegen máseleler, atap aıtqanda kóshet, tuqym, zalalsyzdandyrý taýarlaryn satýdy uıym­dastyrý, saıajaıdaǵy adamdardy tamaq­pen qamtý, egde kisilerge dárigerlik kómek sııaq­ty jumystar áli sheshimin tapqan joq.

Kóktemniń ár kúni – jylǵa azyq, sondyqtan el ekonomıkasy men ıgiligine jumys isteıtin osy bir salaǵa úkimet tarapynan, ásirese ákimdikterdiń tarapynan nazar aýdarylǵany durys bolady.

 

 

 

Sońǵy jańalyqtar

Jigittiń jaqsysy

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar