Sot isin memlekettik tilde júrgizýdiń mańyzy nede?

Jalpy, memlekettik tildiń damýy­na birinshi kezekte mem­leket­tik qyzmetshilerdiń tıgi­zer kómegi men yqpaly zor. О́ıt­keni, memlekettik saıasatty is júzine asyratyn negizgi býyn osy bolǵandyqtan, qara­pa­­ıym halyq, ásirese jastar she­neý­nikterge qaraıdy, solar­dyń kásibı biliktiligine qa­rap, bı­lik­ti baǵalaıdy, óz bola­sha­ǵy­na qatysty baǵyt-baǵ­daryn, jos­parlaryn túzedi. Son­dyq­tan mem­lekettik qyzmet­shiler mem­­lekettik tilde jetik sóılep, qyz­met kórsetse, qoǵamda da mem­lekettik tilge degen qurmet pen qajettilik arta bermek. Osy oraıda, Elba­sy­myzdyń «Mem­lekettik tildi bil­meıinshe, mem­lekettik organdarda, qyzmet kór­setý salasynda, quqyq qor­ǵaý or­gan­darynda, nemese sot sala­synda jumys isteý múm­kin bolmaıdy» degen sózi de búgin­gi kúnniń jáne keleshektiń naqty us­tanymy bolatyndyǵyn aıqyn­dap turǵanyn aıta ketken jón dep oılaımyn.

Qazirgi kúni respýblıka sottarynda sot tóreligin júzege asyrýshy sýdıalardyń basym bó­ligi qazaq tilin erkin meń­gergen, sot tóre­ligin mem­leket­tik tilde sapa­ly júzege asy­ra alatyn tul­ǵalar, eger de halyq sotqa qazaq tilinde júginetin bolsa neme­se ókiletti organdar tergeýdi mem­le­ket­tik tilde júrgizse, bar­lyq óńirlerde sot isterin qazaq tilinde qaraýǵa qaýqarly sýdıalar jetkilikti.

Elimizdiń sot júıesi Táýel­sizdik jyldarynan beri tereń reformalardy basynan ótkerdi. Búgingi kúnde Joǵarǵy sot tór­aǵasy Jaqyp Asanovtyń basshy­lyǵymen sot tóreligi zaman talabyna saı júrgizilip keledi. Elbasy alǵa qoıǵan mindetterdi oryndaýmen qatar, elimizde sot júıesiniń ózindik zańdyq bazasy qalyptasty. Joǵarǵy sot tóraǵasynyń bastamasy aıasynda sot júıesi odan ári refor­ma­­lanyp, sot bıligine degen jaýap­­kershilik te arta tústi, jańa­shyl reformalar júzege asyrylýda. Ádil sot júıesiniń jumysy álemdik standarttarǵa sáı­kestendirilip, sottyń táýel­sizdigin kepildendiretin quqyq­tyq tetikter engizilip jatyr. Eli­mizde sottan ashyq, sot­tan jarııa birde-bir mekeme joq desem, qatelespeımin. Halyq­tyń sot­qa degen kózqarasy jaq­sar­dy. Za­manmen birge zań­nyń ózgergenin halyq bilip te, kórip te júr. Joǵarǵy sot tara­­pynan sýdıalyqqa úmit­ker­­ler­di irikteý kezinde qazaq tilin meńgergen, is qaraı bile­tin tul­ǵalarǵa ba­sym­dyq bere­tin­digi, sońǵy kezde sýdıa retinde taǵa­ıyn­dalǵan, sot tóraǵa­lyǵyna usy­nylǵan tulǵa­lar ara­synda mem­lekettik tildi meń­gergen tul­ǵalar sanynyń ósip kele jatqan­dyǵy qýantady.

«Qazaqstan Respýblıkasyn­daǵy Til týraly» Zańnyń 13-babyna sáıkes Qazaqstan Res­pýb­lıkasynda sot isi memlekett­ik tilde júrgiziledi, al qajet bol­ǵ­an jaǵdaıda, sot isin júr­gizýde orys tili nemese basqa tilder memlekettik tilmen teń qol­danylady. Desek te, áli de bolsa sottarda is júrgizý kóbinese orys tilinde ótetini ras. Onyń sebebi AIJK-niń 14-babyna sáıkes sot isin júrgizý tili sotqa talap aryz berilgen tilge qaraı sot uıǵarymymen belgilenedi. Bir is boıynsha is júrgizý bastapqy belgilengen sot isin júrgizý tilinde júzege asyrylady. Iаǵnı talap-aryzy qaı tilde berilse, is tek sol tilde júrgiziledi. Al is júrgizý tilin bilmeıtin nemese jóndi bilmeıtin iske qa­ty­sý­shy adamdarǵa sotta aý­dar­­mashynyń qyzmetin tegin paı­dalaný qamtamasyz eti­ledi. Bul rette, árıne, kezde­setin qıyndyqtar da bar. Mysaly, qazaq tilinde jazylǵan aryzǵa tir­kelgen qujattardyń basqa tilde bolýy, is boıynsha jasal­ǵan suranystarǵa is júr­gizý tilinen basqa tilde jaýap be­rilýi. Mundaı kezderde, aryz berýshige basqa tildegi qu­jat­tardyń aýdarmasyn tirkeý usy­nylady, oǵan múmkindigi bol­ma­ǵanda, aýdarmashynyń kóme­gimen qujattardyń aýdarma­lary jasalady. Nemese, sotqa talap-aryzdy orys tilinde berip, alaıda isti sotta qaraý ba­­ry­synda talapkerdiń ózi mem­le­kettik tilde túsinik berýdi qa­laıtyndaryn, al talap-aryzdy basqa qujattar orys tilinde bo­lýyna baılanysty ǵana sol til­de bergenin aıtyp jatatyn jaǵ­daılar da kezdesedi.

Buǵan negizinen memlekettik jáne basqa da mekemelerde kelisim sharttar jasaǵan, qu­jat almasqan kezde áli de bolsa mem­lekettik tilden góri, orys tiliniń basymdyqta qolda­ny­lyp kele jatqany sebep bolyp otyr. Qyzmetker­­ler­diń mem­­lekettik tildi bil­­meýi, burynǵy qalyp­pen júrýge beıimdigi óz­geris engizýge nem­qu­raı­­dy­ly­ǵy da osy qatarda. Qa­laı bol­ǵanda da, sotqa talap­aryz­dar­dy memlekettik tilde berý­ge, sot prosesi barysynda mem­leket­tik tilde túsinik berý múm­kin­digine shekteý jasal­maýy qajet. Til taǵdyry – ult taǵ­dyry, otansúıgishtiktiń, ult­tyq namystyń máselesi.

Sóz basynda memlekettik til­diń damýyna memlekettik qyz­met­shilerdiń yqpaly men qosar úlesi zor deýimizdiń mánisi de osynda jatyr. Sondyqtan sotta isterdi qaraý barysynda da memleket­tik tildiń qoldanysyna qyra­ǵy bolý qajet. Sonyń ishin­de mem­lekettik qyzmetkerler ana tilinde sóılep, ana tilinde saýat­ty jaza bilýge, sóıtip óz­ge ult ókilderine úlgi-ónege kór­setýleri tıisti.

Bizdiń Nur-Sultan qalalyq sot­tarynda memlekettik til má­selesi tolyqtaı sheshimin tap­ty dep senimmen aıtýǵa bolady. Máselen, Nur-Sultan qala­lyq sotynda qujat aınaly­my memlekettik tilde júrgi­ziledi. Atap aıtqanda, ishki uıym­das­tyrýshylyq qujattar – ókim­der, anyqtamalar qazaq tilinde shyǵarylady, jedel keńester men olardyń hattamalary qazaq tilinde júrgiziledi. Aýdandyq sottarǵa, ózge mekemelerge qu­jattar tek memlekettik tilde jol­danady. Basqa da mem­le­ket­tik organdar men uıymdar­dyń, azamattardyń aryz- óti­nish­terine de jazylǵan tiline qara­mas­tan, memlekettik tilde jaýap beriledi. Árbir sot mamany-mem­le­kettik qyzmetshiden memle­ket­tik tildi jetik bilýi talap etiledi.

Osy oraıda, mekemedegi mem­lekettik tildiń úles-salma­ǵynyń qanshalyqty joǵary bolýy birinshi basshyǵa tikeleı baılanysty ekendigi aıtpasa da túsinikti. Bul rette Nur-Sul­tan qalalyq sotynyń tóraǵa­sy Tilektes Bárpibaevtyń memle­ket­tik tildi jetik bilýi, aıryqsha janashyrlyq tanytýy joǵaryda aıtylǵan úderisterdiń júzege asyp, ana tilimizdiń mártebesin asyrýǵa septigin tıgizip otyr­ǵanyn aıtý paryz. О́ıtkeni, bú­gingi kúni memlekettik til má­selesi asa zor qoǵamdyq jáne saıası mańyzǵa ıe bolyp, ardyń isine aınalyp otyr.

Endeshe, toq­san rýly eldiń daýyn toǵyz aýyz sózben túıindegen ata-baba­larymyz­dyń dástúrine saı jú­ıeli sóıleı bilsek, bárimizge de aby­roı. Eń bas­­tysy, tilimizdiń már­te­besi asyp, zaman talabyna saı jan-jaqty damı túsetini anyq.

Oralhan Tursynov,

 Nur-Sultan qalalyq sotynyń sýdıasy