Abaıtaný – HHI ǵasyr kóginde

M.Áýezovtiń «Abaıdyń batysynan shyǵysy basym» degen oı-tanymy áde­bı­et polısaılary men fılosoftar tara­py­nan qatty synǵa alynyp, qýdalaýǵa ushy­rady. Bul másele, shyndyǵyn aıtsaq, M.Áýezovtiń Abaı murasynyń rýhanı nár alǵan qazyna kózderi Abaıdyń «Sáýleń bolsa keýdeńde» degen óleńinen órilip baryp aıtylǵan pikir ekenine kózimiz jetedi. Abaıtaný tarıhynyń M.Áýezovten keıingi úshinshi kezeńdegi abaıtanýshy­lar tarapynan qaıta kóterilip, qıyn­dyq­pen qolǵa alynsa da, olarǵa erkin jol berilmeı qysymda ustalyp keldi. Alaı­da bári-bir «ólermendikpen» zertteý jumystary júrgizile berdi. Endi ǵana fılosoftar tarapynan akademık Ǵ.Esi­movtiń Abaı murasynyń shyǵysqa qatynasyna oń kózben qaraǵan oı-pikir­leri alǵash ret belgi bere bastady. «Abaı – shyǵys aqyny, shyǵys mádenıetiniń qaıratkeri, naqtyraq aıtsaq mu­sylman shyǵysynyń asa kórnekti oıshyl­darynyń biri. Onyń kózqarasyn dinı fılosofııa jaǵynan izdeý kerek» degen salıqaly ǵylymı oı-tanymdar alǵash ret kórinis bere bastaýy – Abaı shyǵysyna tars jabylǵan esiktiń aıqara ashylýyna senimmen kelip otyr. Abaıdyń dúnıe­tanymyna ǵylymı turǵydan tereń­dep dendeı enbeı maqsatqa jetý qıyn. Ol úshin Abaıdyń shyǵysqa qatysy jaıly aqyn kitaphanasynyń kólemi men jaǵ­da­ıy­n anyqtap almaı iske kirisý – dalaǵa la­ǵýmen birdeı bolyp shyǵady. Abaı oı-tanymynyń bul bolmysyn saralap bil­mek úshin eki túrli tásildi ustaný qajet.

Aldymen Abaı óz shyǵarmalarynda az da bolsa, naqtyly túrde atap otyratyn de­rek maǵlumattar siltemesi. Mysaly, Ǵula­mahı Daýanı, Babyrnama, Qutaıba, t.b.

Odan keıin Abaı oı-tanymynyń keı­bir ıini keletin shyǵystyń aqyndary men ǵulamalarynyń shyǵarmalarymen sabaqtasyp, iliktesip keletin týyndy­lar­dy qanshalyqty qıyn bolsa da, saryla izdený arqyly tapsa bolady. Mysa­ly men Abaıǵa tikeleı qatysy bar Júsip Balasaǵunıdiń «Qutadǵý bilik», Nar­sha­hı­diń «Buhara tarıhy» men ál Farabı, Qa­rabaǵı, ıbn Sına, Jýrjanı, t.b. derek kóz­derine súıene otyryp tapqanym bar.

Ǵ.Esimov «...Islam fılosofııasyna úńilmeı Abaıdyń kózqarastaryn taldaý óte qıyn sharýa», dep óte durys pikir qozǵap otyr. Bul úshin Abaıdyń aqyndyq kitaphanasyn ekinshi tásilmen izdep tabý­ǵa múmkindik týady. Bularsyz bosqa la­ǵyp aıtar pikirimizdi naqtyly taldaýǵa bara almaısyń. Kóptegen abaıtanýshy osy máseleni jete túsine almaı, Abaıdy álem alyptarymen orynsyz salystyryp áýre­lenip júr.

Sýfızmniń bilgiri atanǵan ǵalym E.Bertels «Sýfıstik ádebıetti zert­te­me­ıin­she shyǵystyń orta ǵasyrdaǵy ómi­rin túsiný múmkin emes. Onyń klassıkteri shyǵys ádebıetine HIH ǵasyr basyna deıin yqpal jasap keledi», dep jazýynda eleýli shyndyq jatyr. Muny, tipti, Abaı men Shákárim týyndylarynan da anyq ańǵaramyz. Sondyqtan sýfızmdi tanyp bilýdi Iаsaýıden bastamaǵy kerek. Bul áreket bastalyp ta ketti. Men Qazaq-túrik halyqaralyq ýnıversıtetinde bar­lyq fakýltetke rektordyń tapsyr­ýy boıynsha Iаsaýıdiń ómiri men shyǵarmalarynan tuńǵysh ret tanystyrý maqsatynda sholý dáristerin ótkize júrip, «Qazaq ádebıe­tindegi sopylyq tanym» (Almaty, «GIS-print» baspasy, Almaty, 2012, 182 bet) degen kitabymdy jarııaladym. Ásirese Iаsaýıdiń fılosofııasy týraly izdengish ǵalym D.Kenjetaı «Iаsaýı dúnıetanymy» degen doktorlyq dıssertasııasyn qorǵasa, birneshe jas ǵalym osy taqyryppen aınalysyp, zertteý nysanasyn molyqtyryp izdenip jatýy – rýhanı ósýimizdiń nyshany dep qaraımyz.

Abaıdyń tolyq adam ilimi men jantaný ilimin erekshe ári jan-jaqty tereń zertteý isine tikeleı kirý qajettiligi týyp otyr. Ol ilim qazaq jeriniń týyndysy bolý ústine búkil túrik halyqtarynyń kele­shekte qabyldanar moraldik kodek­s­­iniń irgetasyna aınalýymen birge kúlli álem halyqtarynyń «Kemel adam» qa­lyp­tastyrýynda «Tolyq adam» ilimine teń túser ózindik ilimi bolmaýy sebepti de, bar kúshti osy máseleni sheshýge salyp, tezirek zertteý nysanasyna qoıýǵa min­det­timiz.

6

Qazaq eli oıshyl, hakim ulyn ǵasyrdan astam ýaqyt ishinde qalaı tanyp bilý jolyn, ǵylymı turǵydan taldap, kóp máseleniń bar bolmysyn óz deńgeıinde sheshý mindeti tur. Osy mindetti júzege asyra alsaq, Abaıdy tanýdyń uzaq jolynda, ǵylymı zertteýlerde jiberilgen san túrli kemshilikterimiz ben qol jetken jetistikterimiz kóz aldymyzǵa keledi. Jalpy, Abaıtaný tarıhy fılologııa, tarıh fakýltetterinde arnaıy kýrs, arnaıy semınar sabaqtary retinde oqytylýy jón. О́ıtkeni bul sala stýdentterge Abaıtanýdan tereń maǵlumat berýmen birge Abaı murasynyń rýhanı, tarıhı bolmysynan keń, jańasha tanymdar berýimen erekshelenedi. Ol úshin «Abaıtaný tarıhy» oqýlyǵy men hrestomatııasyna, baǵdarlamasy men arnaıy bıblıografııalyq kórsetkishti qosa jazyp berýi – qajettilik.

Al barlyq ýnıversıtet pen ped­­ın­stıtýtta jáne orta mektep pen arnaý­ly oqý oryndarynyń barlyǵynda «Abaı: Tolyq adam ilimi» degen arnaý­ly ortaq oqýlyq pen hrestomatııasy, baǵdarlamasy men bıblıografııasy qosa qamtamasyz etilýi rýhanı qajettilikke aınalyp otyr. О́ıtkeni bul ilim jas urpaqqa jetilgen, kemeldengen minez-qulyqty qalyptastyryp, syrttan enip jatqan jat qylyqtardan saqtaıtyn, «qytaı qorǵany» bolatynyn nazarda ustaý – ádiletti jol bolmaq.

7

Abaıtanýdyń ǵasyrlyq merziminde keńes bıligi ornasymen turpaıy sosıo­lo­gııalyq tanymǵa tańylǵan ádebıet­shiler men fılosoftar uly aqyn mu­ra­syn teristeýge deıin baryp, turpaıy sosıo­logııalyq, komporatavıstik, for­ma­lıstik tanym sheńberinen shyǵa almady. Olar ádebıettiń partııalyq, tap­tyq ustanymyna súıene otyryp ult­tyq muraǵa aınalǵan aqyn týyndylaryn ǵylymı turǵydan tanyp-bilýge kedergi jasap keldi. M.Áýezovtiń búkil álem tanyp, moıyndaǵan ári asa joǵary baǵalaǵan «Abaı joly» roman-epopeıa­­­syn qatań synǵa alyp, baıshyldyq-feodaldyq eskilikti dáriptedi dep, Abaıdyń aqyndyq dástúrin teristeýge deıin barǵan saıası ıdeologııalyq turǵydaǵy shabýyldar jasalyp jatty. Abaı murasynyń, ásirese rýhanı nár alǵan Abaı shyǵarmalarynyń shyǵystyq qazyna kózderin tanyp bilýge tyıym salýmen qatar, halyqtyń rýhanı tiregi bolǵan sopylyq negizdegi Iаsaýı murasyn teris tanytyp, ony ǵylymı turǵydan tanyp-bilý áreketine ólerdeı qarsylyq jasap, mura retinde teristeýmen keledi.

Tarıhqa azyraq kóz jibersek, Reseı patshalyǵy Qazaq jeri men Ortalyq Azııa halyqtaryn jaýlap alǵan soń, aldymen, halyqtyń rýhanı álemine qol salyp, mıssıonerlik saıasatyn astyrtyn túrde júrgize bastady. Iаsaýı jolyna óshige tıisti. Tipti Túrkistan qalasyn basyp alǵan soń, Iаsaýı kesenesin joıyp jiberý, talqandaý nıetinde boldy. О́ıtkeni Iаsaýıge degen túrik halyqtarynyń rýhanı yqylasynan shoshyna tústi.

Artynsha keńes bıligi ornap, jalpy din ataýlyny teristep, ateıstik nasıhatty kúsheıtti. Keńestik ıdeologter da Iаsaýıdiń sopylyq jolynan din men halyqtyń ádet-ǵuryp, salt-dástúrin úılestire bilgen baǵytyna seskene qa­ra­dy. Iаsaýı kesenesine aǵylyp zııarat etýshilerden qutylý úshin Iаsaýı kesenesin astyq qambasyna aınaldyryp jiberdi. Aqyry keseneni ateıstik mýzeıge aýystyryp, Iаsaýı murasyn meılinshe kertartpa mıstıkalyq álem retinde baǵalap, jas urpaqty adastyryp jatty. Iаsaýı kitaby basylymnan qalyp, murasy nası­hattalmaı jer baýyrlap qalǵan kún­der­di de bastan ótkizdik.

Endi Táýelsiz zamanda shetelden bizge qaraı aǵylǵan, musylmannyń rýhanı álemin búldirýge jiberilgen jat aǵymdar quddy general Chernıaev sekildi Iаsaýı kesenesin jaryp jiberýdi armandap júr. Bular az degendeı, ıslam atyn jamylǵan kóptegen jat aǵym da Iаsaýı jolyna qarsylasyp jaýlyq áreketterin toqtatar emes. Bári Iаsaýıdiń sopylyq jolyna jaýlyq nıet ustanyp, Iаsaýı álemine ıdeıalyq soqqy berýge jabylýda. Oǵan sebep – eger oı-sanasyna Iаsaýıdiń sopylyq tanymymen hal iliminiń adamgershilik, gýmanıstik negizderi sińgen pendelerdi bul joldan, bul tanymnan aıyrmaıynsha, olardy sońynan erte almaıtyndyǵynan, nandyra almaıtyndyǵynan shyǵyp otyrǵan qastandyq áreket dep bilý kerek.

Eger qalyń qaýymdy Iаsaýı jolynan taıdyra alsa, olardy murnyn tesken taılaqtaı qaıda súırese solaı kete beretin eriksiz tobyrǵa aınalaryn bilip otyr. Halyqtyń rýhanı tutastyǵyn buzý, ydyratý úshin ıslam dinin jamylǵan jat aǵymdar óz maqsattaryn júzege asyrýǵa osylaı jan sala kúresýde. Eń ókinishtisi, bul kúresti aqshaǵa satylǵan kosmopolıttengen qazaq ónerpazdary men jazýshy, ǵalymdary bastap júr. Árıne munyń da bir sebebi bolsa kerek, menińshe, Iаsaýı joly hal ilimine súıenip, sopylyq tanymmen halyqtyń ulttyq dástúrin birlikte úılestire kemel adam tulǵasyn qalyptastyrý qýatynda jatqan bolýy múmkin. Osy sebepterdi nazarda ustaı otyryp, Abaı murasymen sopylyq tanym bolmysyndaǵy qarym-qatynasyn ǵylymı turǵydan tanyp bilmeıinshe, Abaı dúnıetanymyn anyq tanyp bile almaımyz. О́ıtkeni Iаsaýı ıslamnyń dinı fılosofııasy bolýy sebepti akademık Ǵ.Esimov Abaı «...kózqarasyn dinı fılosofııa jaǵynan izdeý kerek» dep osy pikirge salmaq salýy – teginnen-tegin bolmasa kerek-ti.

8

HII-HIII ǵasyrda ómir súrgen rýhanı babamyz Iаsaýıde «jan ǵalymy» jáne «tán ǵalymy» degen kúrdeli uǵym bar. Jan ǵalymy dúnıeniń kórinbegen syryn tanyp bilýge, onyń qupııasyn ashýǵa umtylǵan rýhanııattyń ókili. Al, «tán ǵalymy» degeni dúnıeniń kóringen syryn ashyp, tanyp-bilýge umtylǵan zahrı ǵylymynyń ókili. Iаsaýı «jan ǵalymyn» joǵary baǵalap, nápsige búıregi bura beretin tán ǵalymynan bólekteı qaraıtyn pikiri de bar.

Al Abaı jetinshi qara sózinde «dúnıeniń kóringen syry men kórinbegen syryn» tanyp bilýge sheshýshi mán bere qaraıdy. Ol eki qubylysty birlikte alyp, tanyp bilýdi meńzeıdi. Abaı bul oı-tanymynyń 1898 jyldary qazirgi kvanttyq fızıkterden bir ǵasyrdan astam buryn-aq boljap, tolǵanysqa túsip pikir bildirgen.

Biraq eýropalyqtar XVI ǵasyrdan bastap dúnıeniń kóringen syryn ashyp, tanyp bilýge sheshýshi mán berdi de, tán ǵalymdaryn osy jolǵa baǵyttap, taza materıalısttik, ateıstik dúnıetanym jolyn ustanyp ketýi sebepti, adam­dar­dyń minez-qulqy buzylyp rýhanı qasiretke ushyraýda. Olardyń bul rýhanı dertten qutylýy ekitalaı. О́ıt­ke­ni eýropalyqtardyń dúnıetanymy materıalısttik negizde qalyptasyp, turaqty kózqarasqa aınalyp ketti. Qatty qalyptasqan, bir júıege túsip bekip ketken dúnıetanymdaǵy materıalıstik modeldi sanadan syryp tastaý – qıynnyń qıyny. Ári olardy bul teris tanymnan alyp shyǵarlyq eýropalyqtarda «tolyq adam» ilimi tárizdi rýhanı qubylystyń izi de joq. Osy sebepti de bizder Abaıdyń «tolyq adam» iliminiń bolmysyn jan-jaqty tereńdete zerttep meńgerip alýǵa, onda qol jetken jetistikti qoǵam ıgiligine aınaldyrýǵa bar kúsh qýatymyzdy jumsaý – qoǵamnyń qajettiligine aınalyp otyrǵanyn túsinetin ýaqyt jetti dep bilemiz.

9

Abaı murasyn tanytýdaǵy qýatty quraldyń biri «Abaı» ensıklopedııasy oıshyl, hakim Abaıdyń 150 jyldyq mereıtoıy qarsanynda jaryq kórdi. Biraq shynyn aıtsaq, bul ensıklopedııa asyǵys, jyldam, tez daıarlanýmen birge aqyn murasyn ǵylymı turǵydan óz deńgeıinde tanyta almady, sebebi keńestik totalıtarlyq ıdeologııa onyń órisin taryltty. Ádebıet pen ónerge, ǵylymǵa taptyq, partııalyq prınsıpti orynsyz tyqpalap, qaqpaılaı berýdiń qajet emestigin Qytaı kompartııasynyń jetekshileri óz tájirbıesinen kórip sezinýi sebepti Dyn Shaý Pın: «Ádebıet­pen kórkem óner saıasatqa táýeldi degen sóz budan bylaı aıtylmaýy kerek. О́ıtkeni bul uran ádebıet pen kórkem ónerge qısynsyz kıligýdiń op-ońaı teorııalyq negizi bolyp shyǵa keldi. Bul tektes urandardyń ádebıet pen ónerge paıdasynan zııany kóp ekeni ómirdiń ózi kórsetip bergen joq pa?» dep óte syndarly pikir bildirýi ómir aǵysynan týyndap otyrǵan shyndyq ekenin kórip sezinýdemiz.

Abaı murasynyń shyǵysqa qatysyn jan-jaqty ashyp kórsetýge múmkindik berilmedi. Abaıdyń orys ádebıeti men eýropalyq mádenıetine qatysty oılary shamadan tys madaqtalyp, nazar osy tarapqa molyraq aýdaryldy. Al Abaıdyń dúnıetanymy jaıly máseleler qala, qalama materıalıstik, ateıstik tanym turǵysynan baıandalyp, nasıhattaldy. Keıde, tipti, Abaıtanýǵa qatysy joq kezdeısoq laýazymy joǵary tulǵalar enip ketip, ensıklopedııanyń ǵylymı qundylyǵyn tómendetkeni de ras. Másele – osy kemshilikten arylǵan ensıklopedııany asyqpaı jan-jaqty qarastyryp, aqyn dúnıetanymyn kvanttyq fızıkter ustanyp otyrǵan jańa dúnıetanym negizine súıene otyryp shyǵarýdy qol­ǵa alý qajet. Jańadan qolǵa alynyp, basylymǵa daıarlanatyn «Abaı ensıklopedııasy» óte bıik talǵammen, ásirese aqyn dúnıetanymynyń salalaryn jańasha kózqaraspen tanýdyń ústine burynǵy ensıklopedııada qalyń buqara oqyrmandardyń sanasyna sińi­r­ilgen keńestik ıdeologııanyń sar­qyn­shaq­tarynan aryltyp, tazalaýdy basty maqsat retinde ustaný – ýaqyt pen jańa tanym qajettiligi dep uǵyný jón.

10

Abaıtaný tarıhynda aqyn dúnıe­ta­ny­myna baılanysty asa kúrdeli de qıyn máseleniń biri – qazaq poezııasynda Abaı negizin qalaǵan jantaný ilimi máselesi. Jantaný iliminiń dúnıetaný turǵysynan eki salaǵa bólinetini bar:

Biri, eýropalyq tanymdaǵy jandy adamnyń psıhıkalyq áreketinen týyndaıtyn materıalıstik tanymnan týyndaıtyn jantaný ilimi. Bul ilim boıynsha jan eshqaıdan kelmeıdi. Ol adamnyń ishki psıhıkalyq san túrli áreketi arqyly kórinis beretin zattyq qubylys. Ol adam qaıtys bolǵanda birge joǵalatyn, qaıtyp kelmeıtin nárse. Osy uǵymdy Maǵjan «Jan degen jeke zat joq, jan degen deneniń bir bóligi degen sóz», dep materıalıstik tanymdy meńzeı kórsetip otyr.

Ekinshisi, Abaıdyń jıyrma jetinshi qara sózinde «Já, sen bul aqylǵa qaıdan ıe boldyń? Árıne qaıdan kelse de, jan degen nárse keldi de, sonan soń ıe boldyń», degen oı tolǵanysynda jan syrttan, túp ıe tarapynan kelgenin meńzep otyr. Al Shákárim bolsa:

Janymyz kúnnen kelgen nurdan,

Tánimiz topyraq pen sýdan,

degen oı tanymyn ortaǵa tastaıdy. Jandy tanyp bilý, ǵaryshtan keletin, ıaǵnı jannyń tylsym qubylys bolýy sebepti, ol jantaný ilimine jatady.

Abaı men Shákárimniń zertteý nysanasyna alyp otyrǵany da osy ǵarysh, ıaǵnı túp-Ieden kelgen jandy tanyp bilý ilimine jatpaq.

Shákárim:

«Jannyń bastan baryn baıqamapty

 Psıholog ǵylymyn ashqan adam»,

dep, batys ǵalymdaryn adasqanyna syn kózimen qarap synaýy jaı nárse emes. Daryndy aqyn Maǵjan Jumabaıuly «Paıǵambar» degen óleńi bizden bir ǵasyr buryn jazylsa da, aqyn dúnıetanymynyń arqaýy Abaı oı-tanymymen sabaqtas jatqan qubylys ekenine kózimiz jete túsedi. Eýropalyqtar Abaı aıtqan dúnıeniń kóringen syryn tanyp-bilip, materıaldyq ıgilikke jetýdi maqsat etýden, ǵylym tabysyn ımansyzdyq jolǵa túsirip, otarlaǵan elderdi qyryp joıyp, tilin, dinin, dilin, salt-sanasyn aıaqasty etýden tartynbaı adamshylyq jolynan shyqty. Maǵjan tereń mán bere aıtatyn:

Bilgen emes ıman degen ne nárse,

Bolǵan emes jumysy onyń

janmenen,

degen óleń tezıstik maǵynada qol­da­nys­qa túsken «ıman, jan» degen sóz­de­riniń maǵynasyn batys elderiniń tanyp bilýi múmkin emes. О́ıtkeni «ıman» uǵymy túp-Ieniń barlyǵyna nanýdy alǵa qoısa, olar oǵan nana almaı ateıstik jolǵa tústi. «Jan» sózin de osy maǵynada uǵyn­dy.

Abaıdyń túp-Ieni tanyp bilýge aıryqsha izdeniske túsken áreketi «Laı sýǵa maı bitpeı qoı ótkenge» (1895 jyl) degen óleńinde:

О́zgeni aqyl, oıǵa qondyrady,

Bile almaı bir táńirini boldyrady.

Aqyldyń jetpegeni arman emes,

Qumarsyz qur múlgýge toıa almaımyn,

dep túp ıeni tanyp bilýge umtylady. Biraq túp-Ieni tanyp bilýge adam aqyly jetpesin bilse de, «Sonda da ony oılamaı tura almaımyn» dep alda da izdene beretinin meńzeıdi.

Abaı túp-Ieden kelgen jannyń bolmysyn tanyp bilýge umtylý áreketi ony jantaný ilimine alyp keledi.

Bular – adamzat balasynyń aldyna qoıylyp otyrǵan uly máseleler. Muny tek qana kvanttyq fızıkterdiń «Ǵalamdy Sana bıleıdi» degen jańa dúnıetanymymen sabaqtasyp jatqan múlde sony tyń tanymǵa qadam bastyq.

Abaı, Shákárim, Maǵjan syndy daraboz aqyndar dúnıetanymynyń endi dúnıe bastaýynda turǵan «Sana bıligi» arqyly tanyp-bilýge kúsh salý – abaıtaný salasyndaǵy ǵylymı zertteý, izdenisterimizdiń ózegine aınalar ýaqyt jetti dep bilemiz.

Mekemtas MYRZAHMETULY,

professor