«Ulpan»

El anasy

Qazaq ádebıetiniń klassık jazýshysy Ǵabıt Músi­repov «Ulpan» atty romanynda qazaq áıe­liniń ánsheıin qııaldan týmaǵan, jal­ǵan dáriptelmegen, ómirde naqty pro­to­tıpi bar kórkem beınesin jasady.

Otbasy ınstıtýty, er men áıeldiń arasyndaǵy tabıǵı úılesim buzylýy saldarynan Batys qazir erekshe zardap shegip otyr. Orys topyraǵynda da nekebuzarlyq, ajyrasý, óz kúıeýinen jerinip, óz­ge erdi pir tutý, ashynalyq qu­by­lys qasireti bar ekenin klassık jazýshy Lev Tolstoı «Anna Kare­nı­na» atty qos tomdyq romanynda tereń ashyp kórsetti.

El anasy

Qazaq ádebıetiniń klassık jazýshysy Ǵabıt Músi­repov «Ulpan» atty romanynda qazaq áıe­liniń ánsheıin qııaldan týmaǵan, jal­ǵan dáriptelmegen, ómirde naqty pro­to­tıpi bar kórkem beınesin jasady.

Otbasy ınstıtýty, er men áıeldiń arasyndaǵy tabıǵı úılesim buzylýy saldarynan Batys qazir erekshe zardap shegip otyr. Orys topyraǵynda da nekebuzarlyq, ajyrasý, óz kúıeýinen jerinip, óz­ge erdi pir tutý, ashynalyq qu­by­lys qasireti bar ekenin klassık jazýshy Lev Tolstoı «Anna Kare­nı­na» atty qos tomdyq romanynda tereń ashyp kórsetti.

Ǵabıt Músirepov «Ulpan» atty jı­naqy romanynda aldyna mundaı maq­satty qoıǵan joq. Ulpan erden bezgen, súıispenshiliktiń oty­na kúıip, basqa erdi súıgeni úshin qareket qylǵan, uıabuzar áıel emes. Kerisinshe, «Erdi kebenek ishinde tany» deıtin halyq danalyǵynan týǵan darqan minez, naǵyz erdi ardaqtaý arqyly eldiktiń irgesin bekitken, halqynyń rızyq-bere­kesin qaraqan basynyń baqytynan artyq sanaǵan óte aqyldy, dana, degdar áıel bolýymen baýraıdy. «Altyn bas­ty áıelden baqyr bas­ty erkek artyq», «Baıtal shaýyp báıge almas» dep qaraıtyn elde Ulpan sııaqty qaıratty jannyń bolmysy baǵalana bermeıdi.

Kereı ishinde Sıban rýynyń bas kóterer adamy, bıi Eseneıge Ul­pan qyz qapalaqtaǵan qar astynda ushy­rasady. Eseneı erkekshora kıingen, batyl sóılesken Ulpannyń qyz ekenin baıqamaı qalady. Onyń qyz ekenin Eseneıge dereý aıta qalyp, júregine shoq túsirip jibergen «túrkpen» Músirep: «Ie, qyz!.. «Mine, aıybym!» degende kóz quıryǵymen ózińdi bir sharpyp ótkende neǵyp baıqamadyń?» deıdi. Jazýshy «sharpyp» degen sózdi tekke qoldanyp turǵan joq. Mahabbat oty demde tutanǵanynyń tuspaly. Romannyń dılemmasy men dramasy osy epızodta birden jarq etedi.

Qazaq ádebıetiniń drama janry men kıno ónerine óshpes olja sa­lyp, «Qyz Jibek», «Aqan seri – Aq­toq­ty» syndy shedevr dúnıeler tý­dyr­ǵan Ǵabeńniń qalamy jazýda ábden ush­talǵan, stıli myqty, qý sózge áste joq. Qysqa da nusqa.

Eseneıdiń aǵaıyny «túrkpen» Mú­sirepti elshi qylyp, ózine sóz sal­ǵa­nyn estigende Ulpan jany tosyrqaý, jatsyný­dy sezinedi. Bul jazmysh sózdi estigen sáti jas qyzdyń júregine qanjardaı qadaldy. Ákesi Artyqbaı batyr qa­tar­ly, ózinen kem degende qyryq jas úlken Eseneı, el aǵasy, kósem, patrıarh. «Aǵashqa asylyp ólmeseń qutyla almaısyń. Eseneıden arashalap alyp qalar adam joq. Aıtty – boldy. Ba­syń bolsa ıe ber, tizeń bolsa búge ber». «Ulpan bir túsiniksiz kúlkimen kú­le bas­ta­dy. Jyndanyp ketkendeı aty­nan aýyp, ar jaǵyna qaraı qulap barady».

Ulpannyń jas ómirin qımaıtyn, úl­ken kisige kúıeýge barǵysy joq bal­ǵyn kóńilin jazýshy sheber psı­ho­logııalyq ıirimderimen bere alǵan.

Eseneı Ulpan úshin kemitetin er emes, erdiń eri, («Shirkin-aı, budan qyryq jyl buryn qandaı boldy eken? Buǵan kezdespegende kimge kezdeser edim? Sóz joq, bir jasqa kezdeser edim. Sol jasym Eseneıdiń onnan birine turar ma edi? Kim bilsin...joq, turmas edi!») átteń, jasy ǵana jasyna sáıkes kelmeıdi. Ulpannyń myqtylyǵy sonda, ol ázelde jany qalamasa da Eseneıge kúıeýge tııýdi murat qyldy. Ol eldik murat. Kez kelgen shópjelke qyzdyń qolynan kelmeıtin, tirshilikti dúnıemen ólsheıtin keıbir oıy sholaq, taıaz áıel zatynyń túsine kirmeıtin uly murat. Ulpan jaınaǵan jastyq dáýrenin osy eldik murat jolyna qıdy. Eseneıdiń bedeli men bıligin ol qarańǵylyq qursaǵan elin alǵa jeteleý úshin paıdalandy.

Qazaq baılyǵy jylqysynda. Eseneı – ısi Sıbannyń baı adamy, el qorǵaǵan bas batyry, bıi. Onyń aq degeni alǵys, qara degeni qarǵys.

«Eseneıdiń quryǵy moınyma túse qalsa, ony alyp ketetin kúsh bizdiń az ǵana aýyl kirme Kúrleýitte joq. Qudaı saldy – biz kóndik. Biraq, aǵańnyń esinde bolsyn – Ulpan arzanǵa túspeıtin qyz».

Ol Eseneı ordasynyń báıbishesi bolǵysy keletinin, «Men úlken úıge kiremin de, tórinde otyramyn» dep kesimin alty qarys azýyn aıǵa bilegen bıge óz aýzymen aıtady. Úlken úı – bılik. Eseneıdiń kózi tiri­sinde-aq, Ulpan bes bolys Sıban­nyń qamqor anasyna aınaldy. Sóıtip, onyń qurbandyǵy aqtaldy. Ǵabıt Músirepov osy bir adamdar arasyndaǵy asa kúrdeli qarym-qatynasty dıalog, oqıǵalar arqyly tabıǵı sýretteıdi.

Ulpan damý dárejesi artta qal­ǵan jupyny elge qanatymen sý sepken qarlyǵashtaı áreket qyldy. Monsha, qystyq úı sııaqty sol kezdegi kedeı tirlik, nadandyqtan ezilgen elge jaqsylyqtar nyshandaryn alyp keldi. Áıtpese, qys boıy kıiz úıde otyrǵan qazaq rýlarynyń jas balasy qysqy yzǵardy kótere almaı, ókpesine sýyq tıip, tez shetinep ketetin edi.

Ulpannyń el anasyna aınalǵan tusy Eseneıdiń qalyń jylqysyn qaraýyndaǵy elge bólip beretin, kisi aqysyn jeýdi ar sanaıtyn bekzat adaldyǵy. Bul myrzalyq deýden góri ımandylyq, teńdik belgisi.

Eseneı ólgen soń Ulpan bekzat­tyǵynan aıyrylǵan joq. Átteń, ol qyz emes, ul bolyp týatyn jan. «Ulpan bul kezde qara jamylǵan qaraly áıel. On aýyl Sıbandy Eseneıdiń qazany men qolyna qarap telmirip otyrýdan birjola qutqardy. Qashannan Eseneıdiki bolyp kelgen keń jerdi ár aýylǵa bólip berdi. Munysy jalǵyz bul el emes, jalpy Sibir kazaktary úshin jańa bir úlgi edi. Onyń aty ne ekenin Ulpan ózi bilgen emes. Kedeılik janshyp, dilgirlik soryna belden batyp otyrǵan joq-jitikke jany ashydy da, qoldan kelerin istedi de berdi. Qazir Eseneıdiń maly eki ese azaıdy, onyń esesine el Sıbannyń maly on ese kóbeıdi. Ár úı óz tekesin, óz aıǵyryn maqtasyp otyrady.

El azdap egin salady, shóp shabady. Bala-shaǵa dirdektep qys boıy kıiz úıde otyrmaıdy, jyly, qysqy úıde otyrady. Ásirese, osy qysqy úı úshin el-jurty Ulpanǵa qatty rıza».

Ulpan ózin Eseneıden joǵary qoımaıdy, artyq sezinbeıdi, baılyqty maldanyp, aınalasyna yzǵaryn shashyp, beker óktemdik qylmaıdy. О́ıtkeni, onyń boıynda «Qyryq esekke júk bolatyn» saıqaldyq, kúnshildik, ardan bezý joq. «Jeti jyldan beri malymen bolyp ketken adamnyń ádil bı degen ataǵy kómeski tarta bastap edi. Ulpannyń ataǵymen birge qaıta kóterildi. Ulpan olaı oılaı qoımasa da, Eseneı solaı sezindi.

– Aqnarym, sen meni adam qyla bastadyń, – dedi attanarda.

– Joq, Eseneı, sen kóleńkeń kúndik jerge túsetin báıtereksiń. Men seniń saıańda shyryldaǵan boztorǵaımyn. Meniń qudaıdan birinshi tilegim seniń amandyǵyń! – dedi Ulpan. – Sensiz men kim bolar edim?.. ».

Rasynda solaı. Qazaq áıeldi esh­qashan erden asyrmaıdy. Bul oń kóz­qa­ras, jaýgershilikte el qorǵaǵan erler, mal tabatyn, otbasyn asyraýshy erler, násildi saqtaıtyn erler bolǵan soń týǵan ádiletti ómir zańdylyǵy. N.S.Leskovtyń «Msensk ýeziniń Makbet hanymy» («Ledı Makbet Msenskogo ýezda») atty povesinde mahabbat jolynda ada­syp, kóńildes erkekke bola óz erin óltirgen áıeldiń beınesi som­dalǵan. Ulpan aq júrek, Ulpan adal, Ulpan naǵyz qazaq áıeli. Ol qa­za­qy tanymnan shyǵandap shyq­paı­tyn dáti berik, namysy kúshti áıel.

Memleket basqaratyn adamnyń búkil nyshany, qaıratkerligi, úlken júregi, meıirim shýaǵy, ımandylyǵy Ulpannyń boıynda túgel bar. Oqy­maı qalǵany bóget bolmasa Ulpan tárizdi áıel qazirgi zamanda eń bıikten kóriner edi.

Eseneı

Eseneı – tarıhı tulǵa, ataqty Syrym batyrdyń jıenshary. «Syrymnyń kisesi Eseneı úıiniń bir qara sandyǵynda jetpis jyldaı jatty. Eseneı – aýyr súıekti, balýan deneli adam. Bar ómiri at ústinde ótip kele jatqandyqtan, ústi-basy qol batpaıtyn bileýdeı-bileýdeı bulshyq et, qarny shyqqan emes».

Zamanda bolǵan er Ese­neıdiń ádil­digi á degenmen aıqyn boldy. Jas jigit keıpinde kelgen Ulpan Qarshyǵaly shubaryn panalap qonyp qalǵan úsh aýyl kirme Kúrleýittiń aryzyn qyr shonjaryna jasqanbaı, tik aıtqan ataly sózine dán rıza bolyp tyńdaıdy. Qos uly tiri bolǵanda jigit bolyp óser edi-aý dep balaǵa zárý bı ishteı súısinip, qyzyǵa qaraıdy. Onyń qyz ekenin bilgende kóńili ózgeshe quıqyljıdy. О́zin ólimnen qutqarǵan Artyqbaı batyrdyń qyzy Ulpan. Nyshan tabyldy, júrek bulqyndy, endi ómir órbıdi. Avtor tirshilikti, qus jolyndaǵy, jer betindegi máńgilik tartylysty, aınalysty túısik, ıbamen beredi.

«Eseneı qazir dindar adam bolǵanymen bir kezde asa adýyn, ozbyr bı bolatyn. Orys shekarasyn panalaı otyratyn Nuraly degen momyn eldiń barlyq jerin tartyp alyp, dalańqy jaılaýǵa aıdap tastaǵany bar-dy. Momyn el qarǵap-silep ketken eken – keler jyly Eseneıdiń eki uly qara sheshekten bir kúnde, bir sáttiń ishinde birge ólip ketti».

Ǵabıt Músirepovpen eldes, jerles, zamany bir kórnekti jazýshy – Sábıt Muqanov. Sábeńniń «Halyq murasy» atty kitabynda: «Bizdiń elde «bes myń jylqy bolypty» degen Eseneı sabany alty aıǵyrdyń terisinen tiktirip, atyn «Taı júzgen» qoıǵan eken. Sol sabany ysqa qoıǵanda, aýyz jaǵy qýrap ketip, buǵan ashýlanǵan Eseneı ys salǵan adamnyń úıirge túsip turǵan aıǵyryn soıǵyzyp, terisin sabanyń qurǵaǵan aýzyna jamatqan» – delingen.

Bılik ıesi bolý – zorlyqshyldyq. Sábeń men Ǵabeń aıtqan osy eki epızod Eseneıdi aqtap turǵan joq. Onyń qatygez, momyndy renjitken ozbyrlyǵyn tanytady. Qazaq uǵymynda kıeli mal bolady. Bir eldiń kúnkóris jerin tartyp alý, úıirge túser ata maldy rásýa qylý – kúnáhar zorlyq. Onyń qarǵysy bolady. Biraq sol kezdegi qazaq dástúrli qoǵamynda bul úırenshikti qalyp bolǵan. Bul qatigez minez alamandyq, abadandyq sanalǵan. Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» atty roman-epopeıasyndaǵy rý arasy túgili, rý ishindegi sumdyq tartys, aǵaıyn arazdyǵy qashannan qazaq áleýmetinde bolyp keledi. О́ıtkeni, ol óktemdik aıdan túsken joq, tegis adamzat qoǵamyna tán teńsizdik ıdeologııasy, zorlyq-zombylyq.

Eseneı beınesi romannyń óne boıy birtindep ashyla beredi. Qartaıǵan sátinde jolyqqan Ulpan – onyń baq qusy, ári qorǵaýshy perishtesi.

Romanda Eseneıdiń inisi Emen­aly obrazy jan-jaqty ashylǵan. Ulpan adýyn saryqaryn báıbishe, jalǵyz qaınysynyń áıeli, abysyny Aıtolqyndy á degennen ornyna qoıyp, múıizdep alady. Onyń úlken úıdi ózi bılep-tóstep qalǵanyn biledi. Qazaq saltynda jap-jas Ulpannyń eresek Aıtolqynnan joly úlken bolyp sanalady. Muny ol bılik, baılyq úshin istemeıdi. Ulpannyń statýsy – el anasyna aınalý: «Ulpan Sıbannyń eń úlken áıeli, el báıbishesi!».

«Jabaǵy suraıdy, qyl suraıdy, sút suraıdy, un suraıdy, kıiz su­raıdy, shaı suraıdy, bórikke tystyq, kóılekke túıme suraıdy, jaılaýǵa kóshetin kólik suraıdy...

Ulpan eshkimniń qolyn bos qaı­tarmaı bere berdi. Myrza kelin atanǵysy kelip bergen joq, áldenege ishteı narazy, áldenege ishteı namystanyp úlestirdi.

Qandaı ádemi qyz-kelinshekter qaıyrshydaı jalańash, qaıyr­shy­daı suranshaq. Shesheleri ádeıi ertip ákeletin balalar óńkeı mes qaryn, shı borbaı, iriń kóz... bu­larǵa ómir tileý, baqyt tileý mazaqtaý sııaqty seziledi».

Kedeılik, jigersizdik, joqtyq shegine jetken zardabyn Ǵabıt Músirepov «Etnografııalyq áńgi­me» atty shynaıy sýretteýlerge toly áńgimesinde ashyp kórsetti, satıralyq obraz jasady. «Ulpan» atty romanyndaǵy kedeılik basqasha sıpatta. Elge jańarý kerek. Zaman lebi solaı soǵady. Ulpan sony túsinip, Eseneıdiń bes myń jylqysynyń jartysyn qol astyndaǵy elge bólip beredi. Týǵan jurtynyń ál-aýqatyn kóterýge ol janyn salady. Artynan turmysy túzelgen, toǵaıǵan el Eseneıden eshteńe dámetpeıtin bolyp keneldi. Bul Ulpandaı dana áıeldiń arqasy ekenin Ǵabeń súısinip sýretteıdi.

«Bul aranyń qazaǵyna egin saldyrdy, shóp shaptyrdy, qystaý salǵyzdy. Bul eldi qazir jartylaı otyryqshy deı alamyz», – deıdi jazýshy ulyq orystyń aýzymen.

Ulpannyń qaıratkerligi kisi aqysyn jemeý sııaqty ımanı uǵymda tipti jarqyrap kórindi.

«– Eseneı-aý, myna qarasha aýyldy sen neǵyp kórmeı júrsiń? О́zińe uıat qoı! – dedi.

– Osy qyryq úı malshy-jalshylardyń qyryq jyldan bergi jalaqylary seniń moınyńda kete beripti... obal ǵoı, – dedi.

– Aınalaıyn Ulpanjan, sony maǵan endigári aıtpaıtyndaı bolyp, óziń tyndyrshy, ekeýmizge eki aıǵyrdyń úıiri jylqy qaldyrsań boldy. Meniń endigi baılyǵym jalǵyz sen... asyrarsyń birdeńe qylyp...».

Erli-zaıypty eki adamnyń arasyndaǵy osy dıalogtan aıqyn, elge tutqa Eseneı men onyń súıip alǵan qosaǵy Ulpannyń jany taza jan ekendigi. «Erkeksiń ǵoı sen, erkeksiń, Eseneıjan!» deıdi ol áıeline, bıligin ǵana emes, óziniń Eseneı atyn qosa qıyp.

«Qatyn qaırattansa qazan qaı­natady» dep túsingen qazaq qoǵa­­myn­daǵy sterotıpti Ǵa­bıt Músire­pov buzyp otyr. Súıis­pen­shi­­lik hıssa-dastandarynda dárip­­te­letin qyz-kelinshekti áleýmettik bıik­ke kóterdi. О́ıtkeni, Ulpan atame­ke­niniń elge syıly, aıaýly adamy.

«Jas áıel Ulpan asqan aqyldy adam edi. О́z aıtaryn áýeli Eseneıge aıtqyzyp alyp, óz baılamyn áýeli Eseneıge baılatyp alyp júr. Eseneı de «myna qatyn bylaı dep edi» dep Ulpannyń atyn shyǵara sóıleıdi».

Jazýshy Eseneı men Ulpan ekeýiniń arasyndaǵy shynaıy jarasymdy dál beıneleıdi. Ol tipti óz atasy «túrkpen» Músirep pen ájesi Shynardyń alǵash shańyraq kótergen kezin beıneleıtin tustar­ynda mol. Ulpan Shynarǵa erkin­dikti ýaǵyzdaıdy, biraq ol laǵyp ketý emes.

Ulpan áıel baqytyn sezine alǵan joq. Ol basqa bir qudiretti sezindi. «Erte toqyraǵan analyq» deıdi avtor, bir qyz týǵan Ulpan, sol jaryǵynan erte aıyrylyp, merziminen buryn ajal tapty. Qara nıetti adamdardyń kóre almaǵan, qyzǵanshaq kesiri tıgen shyǵar, romanda bul saryn, súıikti qyzy Bijikenniń qaza bolýynyń syry ashyq aıtylmaıdy, astyrtyn beriledi.

Ulpannyń aınalasy

Emenaly eskilikti turmysqa ábden úırengen, kertartpa. «Ata-babamyz kıiz úıde týǵan, sonda ólgen» dep ol qasaryp jalǵyz oty­rady. Ulpan ony elmen birge kóshi­redi. Soǵan aqyly jetedi. Ese­neıdiń inisi bolǵan soń ol basyn­da áıeli Aıtolqyn ekeýi «ana jalań but kelgen toqal» dep buı­ryǵyna shamdanatyn Ulpandy jek kórdi, biraq bedeli, mártebesi zoraıa tús­ken jeńgesiniń adamshylyǵyn, el qamyn oılaǵan danalyǵyn moı­yndaýǵa májbúr: «Senemin, Ulpan, senemin. Sen bir áýlıedeı adal adamsyń ǵoı. Biraq, men Eseneıdiń malyn talap jatyr degen ataqqa qalmaımyn. Bir laǵyńdy almaımyn. О́zim de sotqar edim, balalarym menen uzap qaıdan barsyn».

Bul kisilik, jón bilgendik emes pe! Emenaly jaman adam bolsa, eń áýeli Esenaly ólgen soń artynda qalǵan úıir-úıir malǵa talas qylar edi. Ol tipti, Ulpan úsh uldyń enshisi dep bólip bergen tıesili maldy almaı qoıady. Onysy beker boldy, Eseneıden qalǵan tuıaq Bijikendi aman saqtaı almaǵan kúshik kúıeý, qaıyrsyz Torsannyń ıgiligine aınaldy. Emenaly Abaı óleńderinde shenegen maldan basqada isi joq sasyq baı emes. Imany túzý.

Emenalyny yqtyrǵan Ulpan tik aıtqan shyndyq. Ulpan qandaı batyr, iri sóıleıdi! «Sıban seni Eseneıdiń aldynda aıypty sanaıdy. Aıypty ekeniń ótirik pe? Tyjyrynbaı tura tur! Sen Eseneıdiń ólimine de ortaqsyń! Eseneıge eń sońǵy tıgen qara shoq­par seniki bolatyn, sodan keıin Eseneı bir kún tósekten tura aldy ma? Tura alǵan joq! Endi sen sol Eseneıdiń qatyny Ul­pan­ǵa ámeńger bolyp Eseneıdiń tósegine jatqyń keletin kórinedi. Esiń bar bolsa, endi Eseneıdiń tósegine eshkim jaqyndamasyn dep aǵańnyń arýaǵyn qorǵaı júrer ediń-aý! Ony oılaýdyń ornyna óziń jatqyń kepti. Ámeńgerlik haıýandyqtyń bir túri emes pe? Uıalsańshy! Eseneıdiń jalǵyz murageri menmin dep daýlasqaly otyr ekensiń. О́zińe keregi mal ma? Qansha kerek ózińe? Kúni erteń úsh balańdy ertip kel de qansha mal kerek bolsa, sonshasyn aıdap júre ber. Maǵan mal keregi joǵyn neǵyp túsinbeı júrsiń? Bıyl Eseneıge as beremin depsiń. Berip kórshi, bir Sıban qatynasar ma eken! Sonda qandaı masqaraǵa ushyraıtynyńdy bilemisiń sen! Eseneıdiń asyn bıyl óz úıi berdi, keler jyly sen ber. Ashpa aýzyńdy, jyqtyr úıińdi! Kósh jaılaýǵa!».

Sóıtip, Emenalyǵa Sıbannyń qalaǵan jerinen qonys bergen Ulpan onyń tońtorys qyrystyǵyn jeńdi. Ulpannyń nebir dilmár sheshenge laıyq ataly sózinde eski qazaq turmysynyń búkil aıqyn belgileri tur: rýlyq, ámeńgerlik, aǵaıyn arazdyq, malǵa talas, jerge talas, as berý, kósh, mal ashýy, moral máselesi. Ataly sózge arsyz toqtamaıdy. Emenaly Ulpannyń aq sózine toqtaıdy.

Emenaly túgili Eseneı ketken soń jesir áıeldi talap alǵysy kelgen bolys-bılerdi aqylymen jeńgen Ulpan.

Romanda etnografııalyq derekter mol. «Balalar baı, kedeı dep alalamaı kósh boıynda ketip bara jatqan barlyq áıelderden báıge alady». Altybaqan, bastańǵy, t.b.

Jazýshy óz atasy Músirepti erekshe súıispenshilikpen sýret­teıdi: sybyzǵyshy, kúıshi, atqumar, ádemi kıimdi unatatyn, seri. Avto­portret sııaqty.

«Túrkpen» Músirep pen Shynar­dyń aýylyndaǵy saýyq-saırandy sýretteıtin tustarynda jazýshy qazaq minezin, úlkenderden yǵysyp, jastardyń býlyǵyp turatyn sátin sheber sýretteıdi. «Otaý úılerde jas kelinshekterge bir teńdik tıip qalady. О́z úıleriniń tórine shyǵa almaıtyn jas kelinder tórge shyǵady. Erkektermen birdeı qurmetteledi. Qyz kúninde bar ónerleri, kelin bolyp túsken soń qumyǵyp qalatyn ónerleri osyndaıda buzyp-jaryp shyǵa keledi».

Romandaǵy Torsan Tilemisov beınesi jańa nızammen birge qazaqtyń turmysynda kóp ózgeris bolǵanyn ashady. «El bıledi bir sympys» dep Abaı osyndaı tıpti jyrlaıdy. Zar zaman aqyndary: Shortanbaı, Dýlat («Qazaqtan shyqqan kápir») bulardyń obrazyn óleńmen tańbalap ketti.

Bular áýeli oryssha oqyp keledi, tilmásh, aýylnaı, bolys bolady. Sosyn qara halyqty aq patsha úkimetimen qosyla qanaýdyń, baıýdyń jolyna túsedi.

Torsan Tilemisov I.A.Goncha­rovtyń «Oblomov» atty romanyn­daǵy Andreı Shtols obrazyn eske salardaı. Pysyq. Ákesi Tile­mistiń Eseneıde ketken kegi bar. «Budan on jeti jyl buryn Eseneı Tilemistiń ákesine shoshqa baqtyń dep dúre soqtyrǵan edi». Musyl­manshylyqty el aǵasy basqasha qalaı qorǵaıdy?! Sony biler-bilmes, biraq Eseneıge óshtiktiń ýytyn osy kúıeý bala Torsan alady. Ol Eseneıdiń shańyraǵyn ortasyna túsirip, otyn sóndirip tyndy.

«Talpaq tanaý» atty keremet áńgimesinde Ǵabeń qazaq je­ri­ne shoshqa ákelingen sátin tragı­komedııaǵa aınaldyryp, satıra, ıýmormen kórkem sýretteıdi. Sondyqtan, Eseneıdiń bir momyn qazaqqa shoshqa baqtyń dep dúre soqtyrǵany qorlyq-zorlyq emes, ashynýdan týǵan áreket dep jazýshy aqtap turǵany aıqyn.

Kereı-Ýaq týys el. Qudalyq sóı­les­ken Shaıǵóz-Ýaq rýynyń kisilerin tyń­dap, Ulpan Eseneıden týǵan jal­ǵyz qyzy Bijikendi Torsanǵa qosýǵa qı­dy. Torsandy qyzynyń teńi dep bildi.

Torsan tektilik tanyta almady, aqyry qyzy kenet qaıtys bolǵan Ul­pannyń soryna Eseneıden qalǵan qara shańyraqty mal-múlkimen, jerimen qosa ıemdenip, Jáýke degen uıatsyz áıeli ekeýi bul áýlettiń túbine jetti.

Jáýke turmysta az kezdespeıtin shaıpaý áıel. Aqyly ózinen aspaıtyn nashar, áıtpese, Jáýke de Kúrleýittiń qyzy. Ulpandy apalap syılap tursa, baılyq ıesi Ulpan ekenin bilse, bundaı soraqy sumdyqty jasamas edi. Ulpan ana óz úıin ózinen qyzǵanyp, quzǵynsha tartyp alǵan Torsan men Jáýkeniń teksizdigin, jalǵyz qyzy Bijikenniń beımezgil ajaly salǵan kúıikti kótere almaı mert bolady.

Romannyń basy men aıaǵynda kezdesetin bir jańyltpash sóılem arqyly Ǵabıt Músirepov «apama jezdem saı», peıili teris Tor­sanǵa dál tabylǵan toǵyshar, dúnıeqońyz, qaty­gez jartysy Jáýkeniń harakterin bildiretindeı:

«Ulpandy kishi balasy Myr­zash­qa aıttyryp qoı­ǵan Tú­len­niń ákesiniń ákesi Tilepbaıdyń she­shesiniń sińlisi Aqbaıpaqtan týǵan Qarabaıdyń Qaıyrkeldisiniń jıeni Igemberdiniń nemere qyzyn alyp otyrǵan Yrym­bektiń Jáýke degen qyzy bar edi. Torsan soǵan úılendi.

Yrymbek Ulpannyń jylqy­syn baǵa júrip, bul kezde baıshi­keshtenip alǵan edi».

Alpamys batyr joqta eldi bılegen Ultan qul, onyń saqaý qatyny Ba­damsha eske túsedi. Bireý­diń basyndaǵy qudaı bergen ba­ǵyn kúndeıtin adamdar jaryq dúnıede az emes. «Bireý ólmeı bireýge kún joq» deý sondaı qara nıet­ti adamdardyń fılosofııasy.

Torsannyń sol elde uzaq jyl baı, ákim bolǵanyn Sábeń kórkem shyǵar­malarynda jazady.

Romanda qazaqtyń áleýmettik ómirine úlken ózgeris ene basta­ǵa­ny Ulpan Eseneıdiń qyryq jyl­qysyn sattyryp, saýda jasa­ǵan Tobyl bazary, orys, tatar saý­dagerleri, jerge qatysty uǵym­dar arqyly ashylady. Qaban men Jetikóldiń arasynda áıelder mo­nas­tyry salynǵanyn jazýshy Tur­lybek bıdiń aýzyna salady: «Sondaǵy eki júz on toǵyz qyz­dyń bári jesir qatyn emes pe? Áıeldi jarylqaǵanyń osy ma?». Bul qazaqy tanymnan bólek selıbat, nekesizdik uǵymy jat musylmandyq uǵym.

«Shynyna qalǵanda Baıdaly on bes desıatına degenniń qansha jer ekenin dál shamalaı almaıtyn adam edi. Tek ólshep berilgendikke qarsy. Ol ólsheýi joq jerge, ólshem-shegi joq, ata qýalaǵan bılikke úırengen adam».

Jazýshy dál osy oıdy qan­daı maqsatpen aıtyp otyr?! Shyntý­aı­tynda, ol Baıdaly bıdi jaqtap otyr. О́lsheýi joq keń dalaǵa ıe bolý búkil qazaqqa tán sana. Ol ishpeı-jemeı kóńildi toq qylatyn keńdik, azattyq. Ǵasyrlar boıy sol keńdikke ábden úırengen, jaý­dan zulymdyq kelmese qudaı óltirmeıdi dep dúnıe tanıtyn taza el. Onyń qaradaı tarylǵanyn qaı qazaqtyń jany qalaıdy. Bul ózi qanmen, tekpen beriletin qasıet.

Romandaǵy kolorıtti obraz – Qojyq qaraqshy. Qasqyr qýyp, kóldegi jylymǵa at-matymen qulap ketken Eseneı sýyq dalada dert jabystyryp oraldy. Aqyry, sol apat onyń túbine jetti. Olar túnde bir jylqyshy qosyna kezdesip, Qojyqtyń qosy ekenin bilgen soń qonbaı ketedi. «Qojyq ury, ataqty sotqar edi. Júz jigit baýkespe ury ustaıdy. Jolaýshy tonaıtyn jolbasarlary da bar. Talaı kedeı aýyldarynyń jylqysyn tal túste tartyp áketip, teńdik bergen emes». Ol Eseneıdiń qas dushpany. Qojyq barymtashylyqty ustanǵan, bu­rynǵy dáýirde ár elde, ár rýda kezdesken qanisher ury. Qazirgishe mafıoza basshysy, «krestnyı otes». Alamandyq adamzatta ózgermeıtini qaıran qaldyratyn qubylys.

Roman keıipkerleri Ǵabeńniń rýlas, atalas týystary shyqqan ortasy. Ǵabeń óz ortasynyń shyndyǵyn jazyp otyr. Psıhologııalyq portret jasaýda derekti tulǵalar bolǵan soń jazýshy qalamyna ońaıǵa soqpasy anyq.

Romandaǵy Shyńǵys tóre, Kene­sa­ry sultan tulǵasyna, onyń ult-azattyq qozǵalysyna jazýshy salqyndyq tanytady, ony bılikqumarlyq dep baǵalaıdy. Tóre tuqymynan kileń ja­ǵym­syz beıne jasaıdy. Qazaqtyń eldi­gin bekitken, basyn qosyp, joń­ǵar­dan teńdik ápergen, Buqar jyraý, Úmbeteı jyraý, Tátiqara jyraý artqy urpaqqa amanat qylyp, umy­tylmas beınesin jyrǵa qosqan er Abylaı hannyń tuqymy Kenesaryny Maǵjan súıip jyrǵa qosqan, qazaqtyń talaı aqyndary dáriptegen. Sovettik dáýirde ómir súrgen jazýshy bul rette ıdeologııanyń áserin bastan keshken joq pa, sol isine artynan ózi ókingen joq pa? – degen kúrdeli saýal týyndaıdy.

Ǵabeń dinı bilimi jetik ǵulama Naýan haziretti Aqan serige qarsy qylyp sýrettegenmen, ómirde bul eki tulǵa bir-birine qarsy bolmaǵan desedi. Shyǵarmashylyqta rýhanı qaı­shy­lyqtar júrmese, jazýshy qoǵam­dy óz yrqymen baǵalamasa, onda tirshiliktiń jumbaǵy ońaı, qıturqysy joq, bir kletkaly ınfýzorııa sııaqty arzan bolar edi.

Elimiz táýelsizdik alǵan soń qazaq baspasózinde Sábıt, Ǵabıt, Ǵabıden sııaqty iri jazýshylardy synap, olar sovettik sosıalıstik ádebıetti jasady, kúni ótti, endi olardyń bizge keregi joq dep jar salyp júrgenderdiki teris, ábestik, uıat qylyq. «О́li arystannan tiri tyshqan artyq» degen shala es uǵym ádebıet pen ónerge múl­dem júrmeıdi. Muny aıtyp júrgen top negizinen prozaǵa úmitti. Bulaı jer órtep at shyǵarýdyń qajeti qan­sha? Ádebıet keń álem. Myqty bolsań jerde qalmaısyń.

Aıgúl KEMELBAEVA,
jazýshy.