– Talas aǵa, bir qaraǵanda asharshylyq taqyryby keıbireýlerge áldeqashan aıtylyp ta, jazylyp ta qoıǵan másele sekildi kórinetin shyǵar. Degenmen, ult basyna tóngen osynaý orny tolmas náýbettiń parqyn tolyq muratyna jetkize zerttep-zerdeleı aldyq pa?
– Mundaı aýqymdy taqyrypty kemerine jetkizip túbegeıli zerttep-zerdeledik dep aıtý qıyn-aq. Nege deseńiz, áli de anyqtalmaǵan tarıhı derekter, bul úderistiń aınalasynda shuqshııa saralaýdy qajet etetin jaıttar joq emes. Qasiret qurbandarynyń naqty sanyna qatysty, sol sekildi taǵy da basqa máseleler tóńireginde áli tereń izdeniske barý qajet. 1992 jyly Úkimet pen Parlament tarapynan qurylǵan arnaıy komıssııa quramynda ózimiz de boldyq. Jaǵdaıǵa jalpy baǵa berilgenimen, resmı sıpat aldy dep aıta almaımyz. Áli de qoǵam ishinde «Bul ózi ne?» degen saýal týyndap otyr. Bul qazaq halqynyń ǵana qasireti me? Eger asharshylyq qazaqtyń basyna túsken adam aıtsa nanǵysyz qasiret bolsa, biz ony qalaı atap ótýimiz kerek? Atalǵan másele halyqaralyq deńgeıde ekiudaı pikir týǵyzyp otyrǵany taǵy belgili. Iаǵnı bireýler genosıd dese, bireýler genosıd emes deıdi. Endi bireýler «etnosıd» deıdi. Mundaı jaǵdaı búkil Keńes Odaǵynda bolǵan dep jaýyrdy jaba toqıtyndar da kezdesip júr. Aıtaıyn degenim, qazaqty qoıdaı qyrǵan náýbetti ulttyq qasiret retinde, óziń aıtqandaı muratyna jetkizip tanı almaı jatqandaımyz. Árıne tarıhshylar izdene beredi. Sol zertteý jumysyna tutas qoǵam nazar aýdarýy kerek. Olardyń eńbegin baǵalaýymyz qajet. Qoǵam dep otyrǵanym tipti keıbir oqyǵan azamattarymyzdyń ózi asharshylyqtan «4 mıllıon adam qyrylǵan», «5 mıllıon kisi opat bolǵan» dep negizsiz áńgimeler aıtyp júr. Aqparat quraldarynda osylaı málimet berip, halyqty adastyryp otyr. Keıbir súbeli zertteýler laıyqty baǵasyn ala almaı otyrǵany taǵy bar.
– Tarıhty tanýdaǵy basty maqsat ótkenge salaýat aıta otyryp, ulttyq rýhymyzdy janý, qaırattaný, yntymaqqa uıysý, sol arqyly táýelsizdigimizdiń tuǵyryn saqtap qalý. Búgingi urpaq sol jyldardyń yzǵaryn, salmaǵyn bar bolmysymen sezine aldy ma?
– Ashyǵyn aıtý kerek, búgingi urpaq basqa urpaq. Keńestik júıeni túsine almaıtyn urpaq. Keńestik júıede nege mundaı qasiretter oryn aldy degen suraqqa bir aýyz sózben jaýap bergisi keletin urpaq. О́kinishke qaraı, qazaqtyń qasiretti tarıhyna nemese ulttyq sıpattaǵy Jońǵar shapqynshylyǵy sııaqty alapat oqıǵalarǵa ulttyq sana bıigi turǵysynan qaraý qalyptaspaı keledi. Qalyptaspaıtyn sebebi – jańa býyn, jas urpaq batystyq órkenıettiń úlgisimen tárbıelene bastady. Árıne tutas býynǵa min taǵýǵa taǵy bolmas. Ultynyń qasiretti tarıhyn janymen túısingisi keletin zerdeli jastar bar shyǵar, biraq kóp emes.
– Bálkim, urpaq sanasyna tarıhı jady qalyptastyra almaı otyrǵan ózimiz shyǵarmyz?
– О́z tarıhymen tereń tamyrlana almaǵan urpaqtyń bolashaǵynan úlken úmit kútýdiń ózi qıyn nárse. Sondyqtan jas urpaqtyń sana-sezimin batystyq demokratııa úlgisine táýeldi etip qoımaýymyz kerek. Máselege birjaqty qarap, kináni tek memleketke arta berýge taǵy bolmas. Mektep, qoǵam, otbasy tárbıesi de buǵan ózindik áserin tıgize alady. Bir qynjyltatyn másele, mektep oqýlyǵynda asharshylyq taqyrybynyń jekeleı, tereń kórinis tappaýy. Aıtalyq, oqýlyqtarda qýǵyn-súrgin, asharshylyq, Alashorda sekildi taqyryptar bir-birimen mıdaı aralasyp ketken. Mundaı aýqymdy taqyryptardyń árbiri jeke-jeke saltanat qurýy kerek. Jas urpaqtyń sanasyna, bolmysyna sonda ǵana ótken kúnniń salmaǵyn sińire alamyz. Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn tutas el kóleminde atap ótkenimiz sekildi, «Jońǵar shapqynshylyǵyn jeńgen kún» degen sııaqty ulttyq sıpattaǵy oqıǵalardy merekelik deńgeıge deıin kóterip, nasıhattaǵanymyz abzal. Dál sol sekildi asharshylyq qasiretiniń arqamyzǵa salǵan batpan izin keleshek býynnyń júregine jetkize alýymyz úshin týymyz tómen túsirilip, ult bolyp aza tutatyn arnaıy datanyń bolǵany durys. 31 mamyr bar ǵoı deıtin bolsaq, bul kúnniń aıasyna tek qazaq halqynyń ǵana emes, koreı, cheshen, qarashaı sekildi Qazaqstanǵa basqa da halyqtardyń deportasııalanýy, ıaǵnı bári aralasyp ketken. Memleket quraýshy ulttyń óziniń jeke qaıǵy-qasiretin nemese jetistigin atap ótetin jeke qasiret kúni nemese merekesi bolǵany jón. Bizdiń bolashaǵymyzdy jalǵaıtyn urpaq qazaq úshin shyn qýanyp, qazaq úshin shyn jylap kórýi kerek. Sol úshin olarǵa tarıhymyzdy tanytyp, ult patrıoty retinde tárbıeleýge tıispiz. Jasalyp jatqan jumystar da bar. Sol eńbek odan ári júıelene tússe deısiń. Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev qalyptastyratyn jańa demokratııalyq qoǵam osy máseleni negizge alyp, taqyryptyń tamyryna qan júgirtedi degen senimimiz zor.
– Qatarynan eki márte oryn alǵan alapat náýbettiń qazaq halqyna salǵan qasiretti tańbasyn qysqasha baıandap berińizshi.
– Asharshylyqtyń saldarynan qazaqtyń jartysyna jýyǵy, ıaǵnı 49 paıyzy joıylyp ketti. 1921-1922 jyldardaǵy asharshylyqtan halyqtyń 30 paıyzy qyryldy. Eger bul qanquıly qasiret ornamaǵanda, qazaqtyń sany qazir 40 mıllıon bolar edi. Bul meniń tarıhı derekterdi saralap aıtqan jeke paıymym. Budan úlken qandaı qasiret bar? О́tken kúnge zer salsaq, halqymyzdyń geosaıası ornalasý keńistigi úlken ımperııalardyń ortasyna túsip árqashan osyndaı qasiretterge ushyraǵan. Eki mıllıon halyq qyrylý degen ońaı emes. Qazaq asharshylyqtyń saldarynan óziniń rýhanı dástúrlerinen, damý jolynan ajyrady. 1928 jyldan bastap iri baılardy tárkileý bastalǵannan keıin kúshtep ujymdastyrýdyń negizinde zorlap otyryqshylandyrý beleń aldy. «Baı-qulaqtardy joıý» degen saıasat paıda boldy. Aýyl sharýashylyǵy ónimderin jappaı tartyp alý, mal sharýashylyǵyn kúıretý, qýǵyn-súrgin bári qatar júrdi. 1937 jyly shildede «Sosıalıstik menshikti qorǵaý» dep atalǵan qısynsyz zań shyǵyp, qanshama azamat túrmege toǵytyldy. «Aýqatty sharýalardy tap retinde joıý» dep aıdar taǵylǵan bir ǵana naýqanda 200 myń adam jer aýdarylyp, talaıy sottaldy. Osynyń bári qazaqty áleýmettik, saıası, rýhanı turǵydan da janshydy. Eńsesin ezdi. Saıası qasiret deıtinimiz, qazaq óziniń ulttyq memleket bolam degen armanynan qol úzdi. Alashordashylar osy armannyń eń sońǵy umtylýshylary boldy. Bul taqyrypty osyndaı keń aýqymda qarastyrýymyz kerek.
Biz tek qana «qazaq jartysynan aıyrylyp qaldy», «asharshylyq bolmasa bári bulaı bolmaıtyn edi» degen saryndaǵy pikirlermen shektelip qalmaı, osynaý qasiretti jyldar ulttyq tamyrymyzdan ajyratyp, dilimizden jańyldyra jazdaǵanyn túısinsek ıgi. Mine, asharshylyqqa osylaı baǵa berýimiz kerek. Qaımaqtarymyzdy qalqyp aldy, barymyzdy tartyp aldy. Alashordanyń qaıratkerlerin aıtpaǵanda, qanshama ımandy tulǵalarymyz, rýhanı kósemderimiz bolǵan zerdesi tereń zııalylarymyz jazyqsyzdan jan keshti. О́ziniń týǵan balasyn sýǵa laqtyryp, adam etin jeýge deıin barǵan kezder boldy. Qazaqqa tóngen asharshylyq – eshbir adamzattyń basyna tilemeıtin jan túrshigerlik, ǵasyr qasireti dep baǵalaýymyz kerek. Onyń rýhanı saldarlary bertinge deıin aǵa urpaqtyń sanasyndaǵy úreılene eske alatyn eń suryqsyz kóriniske aınaldy. Qazaqty dástúrli joldan taıdyrýdyń eń úlken kórinisi osy asharshylyq.
– Qazaq halqyn qynadaı qyrǵan asharshylyq halyqaralyq qaýymdastyq tarapynan qalaı baǵalanyp otyr? Taqyrypty zerttep júrgen shetel ǵalymdary men bizdiń ǵalymdardyń paıymynda qandaı qaıshylyqtar bar?
– Bul taqyrypty indete zerttedi demesek te, birtalaı sheteldik ǵalymdar qal-qadiriniń jetkeninshe eńbektendi. Olardyń kósh basynda belgili tarıhshy Robert Katlers tur. Ol qazaq halqynyń basyna túsken zobalańdy bizdiń shetelge ketken dıssıdenterdiń, saıası qýǵyndalǵandardyń estelikterin, SRÝ sekildi barlaý oryndarynyń materıaldaryn paıdalana otyryp zerttedi. Odan basqa Nıkola Pıanchıello, Sara Kameron, Robert Kındler, Stıven Ýıtkroft sııaqty tarıhshylar jazyp jatyr. Osy oraıda bir másele týyndaıdy. Qazaqty qynadaı qyrǵan asharshylyqty qalaı baǵalaımyz? Olar qazaqtyń úshten bir bóligi qyryldy dep jazady, jartysy dep aıtpaıdy. Tipti keıbiri tórtten biri deıdi. Iаǵnı qyrylǵan qazaqtyń sany bir mıllıon nemese bir jarym mıllıon dep azaıtyp kórsetedi. Deıturǵanmen sheteldik ǵalymdardy da, bizdi de bir arnada toqaılastyryp, biraýyzdy qylatyn bir másele bar. Ol – «qazaq halqynyń asharshylyq náýbeti genosıd dep ataýǵa turatyn qubylys pa?» degen saýal. Mine, osy másele áli sheshilmeı keledi. Sheteldik qaýymdastyq zertteýshileriniń basym bóliginiń aıtatyny «qazaq jazyqsyz qyrylǵan, biraq Stalın qazaq halqyn ádeıi qyrýdy maqsat etken joq». Bul quptarlyq pikir. Stalınniń maqsaty qazaqtyń malyn, jerin, baılyǵyn paıdalaný boldy. Jáne sol jumystarǵa qazaqty jegip, Qyzyl armııany, Máskeýdi, Lenıngradty qazaqtyń etimen asyraýdy kózdedi. Keıbir ózimizdiń kózi ashyq degen zııalylarymyz shań basqan arhıv derekterine úńilmesten, «kommýnıstik partııanyń basty maqsaty qazaqty jer betinen múlde joıyp jiberý boldy» dep jazyp júr.
Tarıh matematıka sekildi. Jańsaq pikir, jalǵan boljam júrmeıdi. Biz nege genosıd dep baǵa bere almaı otyrmyz? 1948 jyly BUU qabyldaǵan genosıd týraly konvensııada «Genosıd degenimiz – belgili bir halyqty, taıpany qasaqana joıyp jiberý úshin júrgizilgen saıasat» dep jazylǵan. Sıpaty jaǵynan genosıd bolǵanymen halyqaralyq qoǵamdastyqtyń qaǵıdasyna saı kelmeıdi. Sondyqtan bizdiń bılik túptiń túbinde BUU-nyń genosıd týraly qaýlysyna «ádeıi qyrýdy kózdemese de, qate reformalar jasap halyqty joıyp jibere jazdaǵan saıasatty da genosıd dep ataý kerek» degen tolyqtyrý jasatýǵa tıis. Shetel zertteýshileriniń kópshiligi Máskeý arhıvindegi derekterge súıenedi. Sara Kameron, Pıanchıello Qazaqstannyń arhıvine kelip te jumys istedi. Máseleni baǵalaýǵa kelgende bizben de aqyldasqan tustary bar. Degenmen, olar bizdiń aıtqanymyzdy túsine almaıdy. Túsine almaıtyn sebebi qazaqtyń dástúrli qoǵamyn, mal sharýashylyǵy halyqtyń quty-baǵy bolǵanyn, soǵan tikeleı táýeldi bolǵanyn janymen túısine almaıdy. Bizdegi asharshylyq qubylystaryn Ýkraınadaǵy asharshylyqpen salystyryp nemese sol kezeńderde oryn alǵan Nil boıyndaǵy asharshylyqpen shendestirgisi keledi. Bárine túrtki kúshtep ujymdastyrý bolǵanymen, sebepteri san qıly. Máselen, ýkraındar dástúrli mal sharýashylyǵymen aınalysqan joq. Et taǵamdaryna táýeldi bolǵan joq. Al bizdiń Qazaqstanda 70 aýdan boldy. Sol aýdandarda búkil qazaqtyń 83 paıyzy ómir súrdi. Mine, osy aýdandarda qyrylǵan halyq negizinen dástúrli mal sharýashylyǵymen aınalysatyn qazaqtar edi. Sheteldikter tarıhı tragedııanyń sıpatyn ádil tarazylaý úshin eń aldymen qazaqtyń otyryqshy jáne jartylaı kóshpeli sharýashylyǵyn zerttep, ulttyq ereksheligin tanýy kerek.
– Sózińizden túıgenimiz, olar qazaqtyń ulttyq bolmysyn sezinip, tragedııasyn óne boıynan ótkize almaǵan bolyp tur ǵoı. Jalpy, bul taqyrypty nysanaǵa alýdaǵy sheteldik ǵalymdardyń maqsaty ne?
– Iá, dál solaı! Men olardyń keıbirimen júzdestim de. Olar qazaqqa jany ashyǵannan keıin, osy halyq jer betinen joıylyp kete jazdapty ǵoı dep zertteýmen aınalysyp júrgen joq. Bul ispen shuǵyldanýynyń ártúrli sebebi bar. Pıanchıello Italııada zertteıtin taqyryp qalmaǵannan keıin bizdiń tarıhpen aınalysyp júr. Kameron da Amerıkanyń sholaq tarıhy túgesilgen soń bizge bet burdy. Halqynyń tarıhy 95 paıyzǵa zerttelip qoıǵan japondyq Tomohıkonyń nıeti de sol. Ekinshi sebebi olar halyqaralyq qoǵamdastyq eleń ete qalatyn ótkir taqyryptardy taýyp, halyqaralyq ǵylymı mekemelerden qomaqty granttar utyp alady. Bul degenińiz óte úlken aqsha. Qazaqtyń qasiretine júregi aýyryp, qazaqtyń tarıhyn júıelep bereıik, kómekteseıik dep júrgender joqtyń qasy. Osyny eskerýimiz kerek. Bizdiń tarıhymyzǵa júregi aýyryp, shynaıy zertteı alatyn tek ózimizdiń tarıhshylar ǵana. Bizde sheteldikterge berilmeıtin qupııa qujattar kóp. Olar oǵan kirmeı bizdiń shynaıy tarıhymyzdy jaza almaıdy. Sózdiń túıini: qazaqtyń tarıhy qazaqqa ǵana kerek.
– Asharshylyq taqyryby qaýzalǵanda, ásirese mal basyn saqtap qalý jaıy sóz bolǵanda qazaq qaıratkerlerinde alaýyzdyq boldy degen pikirler aıtylyp qalady. Bul qanshalyqty qısyndy?
– 1929 jyldyń sońyna deıin Qazaqstanda Goloshekınge qarsy shyǵatyn adam qalǵan joq. Rysqulov pen Nurmaqovty, Sádýaqasov pen Qojanovty bılikten alastatty. Qarsylyq kórsetken Jandosov sekildilerdiń qyzmetin tómendetti. Qazaq ólkelik komıtetinde Quramysov deıtin aǵamyz boldy. Olardyń bárin kinálaýǵa bolmas. О́ıtkeni sharasyz edi. Stalındik totalıtarlyq basqarýdyń kúsheıe bastaǵan kezinde qazaq zııalylary ishten tyndy. Oraz Isaevtyń 1932 jyly jazǵan mal sharýashylyǵy týraly haty, Turar Rysqulovtyń haty, «Beseýdiń haty» bárin zerdelep qarasańyz, túbinde mal sharýashylyǵynyń máselesi qaýzalady. Bárine ortaq úndestik bar. 1932 jyly 17 qyrkúıekte qabyldanǵan qaýly Goloshekınniń qyzmetinen ketýine sebep bolady dep oılaǵan qazaq zııalylary qatty qatelesti. Biraq Stalın Goloshekındi 1932 jyldyń sońyna deıin qyzmetinde qaldyrdy. Osydan keıin qaıratkerlerimiz bul taqyrypty ashyq túrde jaza bastady. Turardyń ekinshi haty, «Altaýdyń haty» buǵan anyq dálel. Iаǵnı qazaq zııalylary Stalınge jazbalar túsirgende aýyzbirligi boldy. Olar, menińshe Turarmen aqyldasa jumys jasady. О́ıtkeni ol zamanda Kremlde bir adamyń otyrmasa, Stalınge hat jazý basyńdy ashyqtan-ashyq qaterge tigýmen para-par bolatyn. Sondyqtan qazaq zııalylary alaýyz boldy dep aıtýǵa bolmas. Odan góri Goloshekınniń qol astyndaǵy Halyqtyq baqylaýda, Úkimet basynda otyrǵan qazaq azamattary shyn máninde aýyzbirlikten emes, totalıtarlyq bılikten jasqanyp, halyqty oılaıtyn shamalary bolǵan joq dep aıtqanymyz durys. О́ıtkeni osy kezde Alashordanyń qyryqtan astam basshysy sottalyp ketken edi. Talaılar «ultshyl» dep aıyptalyp jatty. Qylyshynan qan tamǵan zamanda qarsy shyǵý bylaı tursyn, óz basyńdy saqtap qalý muńǵa aınaldy.
– Ásirese náýbetten qyrylǵandardyń sanyna qatysty máselede birizdilik joq. Muny anyqtaýda naqty qandaı derekterge júginesizder? 1997 jyly jaryq kórgen «Qazaqtyń qasireti» atty kitabyńyzda demografııalyq taldaý jasaǵanyńyzdy bilemiz.
– Joǵarydaǵy aıtqan máselege qaıta soǵýǵa týra kelip tur. Bizdegi asharshylyqty zerttegen sheteldik ǵalymdardyń túgeli derlik negizgi derek retinde sanaq materıaldaryn alady. Olar paıdalanatyn negizgi sanaq materıaly 1939 jylǵy sanaq qorytyndysy. Mundaǵy san edáýir ósirip kórsetilgen. 1937 jylǵy sanaq nátıjesin Stalın jaı ǵana jaýyp tastaǵan joq, arhıvke jibergen. Men bul qujatpen Máskeýge arnaıy baryp tanystym. Munda jaǵdaı birshama shynaıy kórsetilgen. Sheteldik zertteýshiler sanaqqa súıenip, asharshylyqty aıqyndaıtyn janama derekterge júginbeıdi. Máselen, asharshylyq qarsańynda qazaq halqynyń sany qansha boldy degendi bilý úshin Úkimet janynan qurylǵan otyryqshylandyrý komıteti komıssııasynyń málimetteri bar. Ol derekte otyryqshylanýǵa tıisti qazaq sharýashylyqtarynyń sany 700 myń bolatyn. Bul 4 mıllıon 800 myń adam degen sóz. Sondaı-aq bárimiz biletin «Altaýdyń hatynda»: «Qazaqstan Úkimetiniń málimeti boıynsha, 800 myń qazaq sharýashylyǵynyń 450 myńy ǵana qaldy» dep kórsetiledi. Bul men joǵaryda aıtqandaı 5 mıllıonǵa jýyq qazaqtyń teń jartysyna jýyǵy qyryldy degen sóz. Sonymen birge muraǵatta sol kezdegi sanaq basqarmasyn basqarǵan Muhtar Samatovtyń Máskeýge, Mırzoıanǵa jazǵan hatynda qazaq halqynyń sany qansha adamǵa kemigeni naqty kórsetilgen. Osyndaı janama materıaldardy salystyryp qaraý kerek. Aıtylǵandardan basqa ár jyldyń birinshi maýsymynda mal sanaǵy ótkizilgen. Ol sanaqta mal basyna ǵana emes, adamdarǵa da sanaq júrgizilgen. Bul derekte de 1931-1933 jyldary qazaqtyń sany 3 mıllıon 379 myń adamǵa kemigeni kórsetiledi. Onyń bári ólgender emes.
1 mıllıonnyń aınalasy jan saýǵalap kórshi respýblıkalarǵa qonys aýdarǵandardy quraıdy. Jańaǵy 3 mıllıon 379 myńnan bosqyndardyń sanyn shyǵaryp tastasańyz, taǵy da biz aıtqandaı 2 mıllıon adamnyń opat bolǵanyn kóremiz. Kóńilge keletin bir nárse bizdiń keıbir aqyn-jazýshylarymyz osyndaı shynaıy derekterge súıenbeı, óz betinshe ton pishetini. Jaraıdy, solar aıtqandaı-aq bolsyn delik. Sonda arhıvtegi materıaldardy qaıtemiz?! Biz zerdeleı almasaq, keler urpaq zertteıdi ǵoı. Tarıhqa qııanat jasap, qarabet bolamyz ba? Bir máselege túbegeıli paıym aıtý úshin eń bolmaǵanda sol taqyrypta jazylǵan 10 kitapty túgesip, aılap-jyldap arhıvte otyrýyń kerek qoı. Bul hıkaıa emes – tarıh. Bir ulttyń tarıhy.
– Tarıh naqtylyqty súıedi desek te, kez kelgen iri oqıǵa býyn almasqannan keıin halyqtyń júregine sóz qudireti arqyly meılinshe tez jol tabady. Suraǵym kelgeni, kórkem ádebıet, kınoındýstrııa siz aıtqan qasirettiń kartınasyn ashyp kórsete aldy ma?
– Asharshylyq taqyrybyn bizdiń rejısserlerimiz birneshe tarıhı derekti fılmderge arqaý etti. Olardyń arasynda Halıla Omarov, Erkin Raqyshev sekildi birqatar kıno maıtalmandarynyń sátti shyqqan týyndylaryn ataýǵa bolady. Nege ekeni belgisiz, bul kınolar qaıtalap kórsetilmeı shań basqan arhıvterge toǵytyldy. Tipti atap ótip otyrǵan 31 mamyrda da kórsetilmeıtin boldy. Bul da bolsa joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, asharshylyqtyń rýhanı saldaryna, tereń tamyryna memlekettik deńgeıde boılaı almaı otyrǵanymyzdy kórsetedi. Biz shynyn aıtqanda, bul qasiretke júregimiz aýyryp, mán berip otyrǵan joqpyz. Smaǵul Elýbaıdyń «Aq boz úı» romany osy taqyrypty eń bir kórnekti kórsetken shyǵarma. Biraq kórkem ádebıette asharshylyq taqyryby qalaı kórinis tabýy qajet degen zańdy suraq týyndaıdy. Máselen, asharshylyqqa ushyraýymyzǵa tikeleı kináli Stalınniń tulǵasy, Goloshekınniń beınesi ashylýy kerek. Olardyń sol kezdegi qazaq basshylarymen araqatynasy, OGPÝ-dy basqarǵan Danılevskıı, Karýskıı, Vallenberg, Alshanskıı sekildi tarıhı tulǵalardyń, ózimizdiń halyqtyq komıtette laýazymdy mansapta bolǵan asharshylyqqa kináli jandardyń bet-beınesi boıamasyz kórinis tabýǵa tıis. Eń bastysy, munyń bári shynaıy qujattyq negizde, arhıvtik negizde bolǵany lázim. Osy turǵydan kelgende mundaı tolymdy shyǵarma dúnıege kelgen joq. Bálkim, bolashaqta jazyla jatar.
Áńgimelesken
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»
