Qoǵam • 26 Mamyr, 2020

Ekologııalyq qaýipsizdik kepili - jańa kodeks

27 ret kórsetildi

Qazirgi tańda ekologııalyq qaýipsizdik tutastaı ulttyq qaýipsizdiktiń basty bir bólinbes bólshegi bolyp tabylady. Osy oraıda 1995 jylǵy 30 tamyzda búkilhalyqtyq referendým arqyly qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 31-babynda «Memleket adamnyń ómiri men densaýlyǵyna qolaıly jaǵdaı týǵyzatyn qorshaǵan ortany qorǵaýdy maqsat etedi» dep taıǵa tańba basqandaı aıqyn kórsetilgen.

Bul turǵydan elimizde sońǵy ýaqytta birqatar máseleler qolǵa alynǵanymen, ekologııalyq ahýaldy jaqsartý isinde sheshimin tappaǵan túıinder men problemalar áli de jetkilikti ekeni aıqyn kórinedi.

Aıtalyq ótken 2019 jyldyń orta sheninde Nonews veb-saıtynda Numbeo statıstıkasyna sáıkes qorshaǵan ortanyń lastaný deńgeıine qatysty álem elderiniń reıtıngisi jarııalandy. Osy reıtıngte Qazaqstan álemdegi 109 eldiń ishinde 25-shi oryndy qanaǵat túutypty. Bul derek elimizde tómen ekologııalyq ahýal qalyptasyp otyrǵanyn kórsetedi. Munyń basty sebebi nede? Buǵan deıingi júrgizilgen zertteýler men taldaýlar elimizdegi sharýashylyq júrgizýshi sýbektiler óz qyzmetterin atqarý kezinde ekologııalyq talaptar men zańdylyqtardy oryndaýǵa enjarlyq tanytyp kelgenin dáıekteıdi. Mundaı jaǵymsyz jaıt óz kezeginde atalǵan máseleni retteýdiń tómen deńgeıine ákelip soqtyrǵan.

Sonymen birge qorshaǵan ortanyń lastanýynyń joǵarǵy deńgeıine qazirgi qoldanystaǵy ekologııalyq kodekstiń azýsyzdyǵy men solqyldaqtyǵy da yqpal etkeni aıqyn baıqalady. Ekolog-mamandardyń málimdeýinshe eldiń basty ekologııalyq qujaty tek bir ǵana «ózin-ózi baqylaý» jáne «qaldyq qarjylandyrý» qaǵıdattaryna negizdelip kelipti. Osy jyldar ishinde atalǵan kodekske «ákimshilik kedergilerdi azaıtý maqsatynda» 64 ret túzetý engizilgeni de elimizdegi zııandy qaldyqtar shyǵaratyn iri kásiporyn ıeleriniń aıaqtaryn alshań basýyna qolaıly jaǵdaılar týǵyzypty. Onyń eleýli ári qomaqty bóligi 2015-2018 jyldar aralyǵynda jasalǵan eken.

Budan bes jyl buryn QR Kásipkerlik kodeksi qabyldanǵan kezde de ekologııalyq baqylaý talaptary edáýir tómendetilgen. Sóıtip áleýmettik-ekologııalyq máni men mańyzy joǵary sharalar sýbektige barmaı-aq tek bir ǵana profılaktıkalyq baqylaýlar júrgizýmen aýystyrylǵan. Ári osy ýaqyt aralyǵynda kásipkerlerge salynatyn ákimshilik aıyppuldar men talap aryzdardyń mólsherin edáýir mólsherde tómendetý máselesi qaıta qaralǵan. Buǵan qosa aıyppul tóleýge jatatyn lastaýshy zattar tizilimi de qysqartylǵan. Osylaısha «áı deıtin áje, qoı deıtin qoja» bolmaǵan soń elimizdegi aýany lastaýshy kásiporyn ıeleri ekologııalyq talaptardy belden basýdy ádetterine aınaldyrǵan. Atalǵan kereǵar kórinistiń  elimizdiń jetekshi ındýstrıaldy aımaǵy Aqtóbege qatysty tustary jóninde Aqtóbe oblysy boıynsha Ekologııa departamenti basshysynyń orynbasary Erbolat Qojyqov gazet tilshisine tómendegishe jetkizdi.

– Budan on jyldan astam ýaqyt buryn, ıaǵnı 2008-2009 jyldary tek Aqtóbe oblysy boıynsha qorshaǵan ortany lastaǵany úshin jınalǵan tólemder somasynyń kólemi shamamen jıyrma mıllıard teńgege jaqyndap qalatyn-dy. Áıtse de ótken 2019 jyly oblystyq bıýdjetke túsetin aıyppuldar men tólemder mólsheri eki esege deıin tómendep, nebári  toǵyz mıllıard teńgeni qurady. Muny tabıǵat paıdalanýshylardyń ekologııalyq talaptarǵa nemquraıdy qaraýynyń saldary desek qatelese qoımaspyz.

Árıne mundaı jaǵdaı óńirdegi iri kásiporyndarda qorshaǵan ortaǵa emıssııany azaıtý jáne óndiristi jańǵyrtý jumystary múldem júrgizilmeı júr eken degen maǵynany bildirmeıdi. Osy materıaldy gazet óndirisine ázirleý barysynda onyń oń mysaldaryna da kýá bolǵan edik. Aıtalyq oblystaǵy iri kásiporyndarynyń biri Aqtóbe hrom qosyndylary zaýyty sonaý 2001 jyldyń ózinde kommersııalyq ónimderge arnalǵan shıkizat óndirýdiń tyń, teńdesi joq tehnologııasyn engizgen edi.

Osylaısha monohromıt tunbasyn shlamdy toǵandarǵa ornalastyrýdy tórt ese azaıtýǵa jol ashyldy. Sonymen birge altyvalenttik ýly hrom quramy alty esege deıin tómendetildi. Ári atmosferadlyq aýaǵa kanserogendi qosylystar men kalsıı hromdary shyǵarylýyn boldyrmaýdyń taptyrmas múmkindigi jasaldy. Arada úsh jyl ótken soń irgeli kásiporyn ISO14001 talaptaryna sáıkestik sertıfıkatyna qol jetkizdi.

Mundaı máseledegi oń mysaldardy Dóń-taý ken baıytý kombınatyna qatysty aıtýǵa da bolady. Munda artyq jáne qýys jynystardy paıdalanylǵan karerlerge ornalastyrý tehnologııasy engizildi. Onyń kómegimen qorshaǵan ortaǵa teris áserdi edáýir kólemde tómendetýge múmkindik týdy. Sondaı-aq óńirde «Jasyl ekonomıkany» ornyqtyrý jónindegi is-qımyl baǵdarlamasy ekologııalyq ahýaldy saýyqtyrýdyń basty bir joly retinde qarastyrylǵan. Ony óńir jańashyldary ıtalııalyq ınvestorlarmen birlese otyryp júzege asyrýda. Aıtalyq ótken jyly Qarǵaly aýdanynda qýaty 48 megovattyq jel-elektr beketiniń alǵashqy kezeńiniń iske qosylǵany aldyńǵy pikirimizdiń aıǵaǵy.

Áıtse de joǵaryda aıtylǵandaı óńirdegi saýsaqpen sanap alarlyqtaı kásiporyndardyń ekologııalyq normatıvti tolyq júzege asyrý jónindegi qapysyz qadamdary men qımyldary júzdegen iri jáne ortasha kásiporyndar shoǵarynda tym azdyq etetini de aıan. Tutastaı alǵanda búgingi kúni Aqtóbe oblysynyń ekologııalyq jaǵdaıy kúrdeli kúıinde qalyp keledi desek shyndyqtan aýytqı qoımaspyz. О́ıtkeni óńir aýmaǵynda aýany lastaýshy zııandy zattar kólemi jyldan-jylǵa ósip keledi.Bul turǵyda Aqtóbe el óńirleri arasynda tórtinshi orynda turǵany da qol soǵa qoıatyndaı jetistik bolmasa kerek.

Respýblıka Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev ótken 2019 jyldyń 22 mamyry kúni oblysqa kelgen sapary kezinde oryn alyp otyrǵan  ekologııalyq prolblemalarǵa basa nazar aýdarǵany tekten-tek deýge bolmaıdy. Ekologııalyq problemalardy sheshýdegi basty tetikterdiń biri qorshaǵan ortaǵa teris áserin tıgizetin faktorlardy barynsha tómendetý ekeni belgili. О́ńirde istiń dál osy tusy men qyry tórt aıaǵynan teń basa almaı tur deýge bolady. Bul turǵyda sońǵy jyldary Aqtóbe qalasynda zańdy tulǵalar óz qadamdaryn qorshaǵan ortaǵa zııan keltiretin paıdamen ólshep júrgenderi ókinishti-aq.

Ekologııalyq qarym-qatynastardy tunyǵy laılanbaǵan taza qorshaǵan  ortany lastaǵany úshin tólegen iri kólemdegi aıyppul aqshasymen ólsheýge múldem bolmaıdy der edik. Ashyǵyn ári aqıqatyn aıtqanda taza qorshaǵan orta Ata zańymyzda kórsetilgshendeı – memleketimizdiń basty baılyǵy. Beınelep aıtqanda bul – ult densaýlyǵynyń kepili. Máselen sońǵy kezderi medısına men densaýlyq saqtaý salasyndaǵy qarjylandyrý kólemin kóterý qajettiligi jóninde jıi aıtyla bastady. Durys-aq, rasynda da munyń ózi quptaýǵa da, qoldaýǵa da ábden turarlyq másele.

Sonymen birge bul arada buryn bolmaǵan aýrýlar men dertterdiń túrleri ósýine qandaı faktorlar men qubylystardyń áser etkeni udaıy nazarymyzda tursa budan esh utylmas edik. Iаǵnı, ekolog-ǵalymdar aýrýdyń 30 paıyzy qorshaǵan ortanyń lastanýymen baılanysty bolatynyn málimdep otyrǵan jaǵdaıda joǵaryda aıtylǵan jaıttyń kókeıkestiligi odan ári tereńdeı túspek. Osy arada búgingi kúni respýblıka turǵyndary Parlamentte talqylaý men qabyldaý satysyndaǵy jańa Ekologııalyq kodeksten úlken úmit kútip júrgenin aıtýdyń da reti kelip turǵandaı.

– Munda atmosferalyq aýaǵa jiberilgen zııandy zattar men qaldyqtardy barynsha tómendetý úshin eń ozyq tehnologııany qoldanǵan otandyq jáne sheteldik kompanııalardy ekonomıkalyq turǵydan yntalandyrýdyń tıimdi tutqalary qarastyrylǵan. Sonymen birge Ekologııalyq kodeks jobasynda keshendi ekologııalyq ruqsat ala almaǵan kásiporyndar úshin tólemderdiń edáýir ósýi belgilengen. Sondaı-aq ekologııa salasynda oryn alǵan quqyq buzýshylyqtar úshin ákimshilik jaýapkershilikti qatańdatý máseleleri de keńinen kórinis tapqan. Jańa ekologııalyq kodeks jobasyndaǵy múndaı óreli ózgerister elimizdegi birqatar alpaýyt kásiporyn ıelerine unamaýy da múmkin. Sondyqtan olar mundaı kodekstiń qabyldanýyna múddeli bolmaýy da ǵajap emes. Degenmen jańa ekologııalyq kodeks elimizdegi kúrdeli ekologııalyq problemany retteýge oń yqpalyn tıgize alatynyna senimimiz mol, – deıdi Aqtóbe oblysy boıynsha Ekologııa departamenti basshysynyń orynbasary Erbolat Qojyqov. Búgingi áńgimemizdi túıindeı kele el turǵyndary memleketimizdiń bas ekologııalyq qujaty qabyldanatyn kezdi, ári bul úderistiń barynsha jedeldetilýin asyǵa kútip júrgenin aıtqymyz keledi. Olar buǵan deıin qoldanysta bolǵan kodekste tıisti talaptardyń arqaýy bosań, solǵyn bolǵany elimizdegi ekologııalyq ahýaldyń kúrdelene túsýine áserin tıgizdi dep esepteıdi. Bul baǵyttaǵy turǵyndar tilegi oryndy dep sanaımyz.

Shyn mánisinde mundaı jaǵdaıda elimizdiń ekologııalyq qaýipsizdigine nuqsan kelýi qaýpin joqqa shyǵarý qıyn-aq. Talas joq, jańa ekologııalyq kodeks elimizdegi qorshaǵan ortany lastaıtyn iri kásiporyndardyń jaýapkershiligin kóterýge yqpalyn tıgizip, ekologııalyq mádenıettiń ósýine oń áserin tıgizetin bolsa, el-jurttyń tilegi qabyl bolǵany emes pe?!

Laıym da, solaı bolǵaı!

 

AQTО́BE  

Sońǵy jańalyqtar

NASA Marska qamdandy

Tehnologııa • Búgin, 22:00

Ǵarysh ınjenerleri vırýspen kúresip jatyr

Tehnologııa • Búgin, 20:35

Almaty oblysynda ekpindi jel kútilýde

Ekologııa • Búgin, 18:47

Nur-Sultan qalasynda bazar órtendi

Elorda • Búgin, 18:35

Taraz qalasyna ystyq sý qashan beriledi?

Aımaqtar • Búgin, 15:14

Indetpen kúres jalǵasa beredi

Qoǵam • Búgin, 11:54

Uqsas jańalyqtar