Búginde jerdiń tıimsiz paıdalanylyp jatqanyn anyqtaý óte qıyn. Sondyqtan el Prezıdentiniń pikirinde aıtylǵandaı, aýyl sharýashylyǵy jerin paıdalanýdy memlekettik baqylaý zamanaýı tehnologııalar arqyly júrgizilgeni abzal. Shynynda da ǵaryshtyq sýretter menshigine alǵan ulan-ǵaıyr jerin kádege asyrmaı, ne ózine, ne elge paıda ákelmeı otyrǵan jer ıesimen shartty buzýǵa múmkindik berer edi.
Bir kezde egin egip, aýyl turǵyndarynyń saýatsyzdyǵy saldarynan jerdi kepilge qoıyp, nesıe alý mysaly az emes. El ishindegi jer daýy kóbine osyndaı zań aıasynda jumys istemegendikten, máseleniń oń-terisin áriden oılastyrmaǵandyqtan týyndaıdy. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary keńsharlar men ujymsharlar taratylǵan soń óz aldyna sharýashylyq quryp, egin sharýashylyǵymen aınalysýǵa umtylǵandar kóp boldy. Azyn-aýlaq jerge ıe bolǵandar da solar. Biraq kókten tilegeni jerden ónbeı, júzdiń biri ǵana ótpeli kezeńniń ókpek jeline shydap qaldy. Qalǵandary bul taraptan bátýaly nátıje shyǵara almaǵan soń tarap ketti. Árıne olardy kinálaýdan aýlaqpyz. Soltústik óńirde egin sharýashylyǵy táýekeldi is. Egin mol shyqqan jyly bıdaı baǵasy arzan bolyp, qýańshylyq jyldary astyq baǵasy qymbat bolǵanymen – qambaǵa túsken bıdaıy az bolyp sharýashylyǵyn qojyratyp alǵandar kóp. Keıin bankte kepildikte turǵan jerdi ne aýyl turǵyndary, ne burynǵy ıesi paıdalana almaı, aqyr aıaǵynda aramshóp basyp ketti. Bul bir kúrmeýi qıyn jaı bolyp tur.
Aýyl sharýashylyǵy jerlerin tıimdi paıdalaný óte mańyzdy. Pandemııadan keıin eldi azyq-túlikpen qamtamasyz etý máselesi ótkirlene túsýi de múmkin. Sondyqtan ata-babamyz aq naızanyń ushymen, aq bilektiń kúshimen keıingi urpaǵyna mura etip qaldyrǵan Jer-Ananyń yrysyn tolaıym ala bilsekshi. Naǵyz baılyq, el yrysy osynda. Soltústik óńirdiń jeri qunarly ekeni álmısaqtan málim. Tek sol jerdiń paıdasyn túgel kóre almaı otyrǵanymyz óte ókinishti.
– Bos jatqan jerler oblys boıynsha anyqtalǵannan keıin aýdandyq ákimdikter bul taraptaǵy jumysyn sál jetildire tústi, – deıdi oblystyq jerdi paıdalaný men qorǵalýyn baqylaý basqarmasynyń basshysy Erǵalı Shorın. – Áıtse de áli oralymsyzdyqtyń orny oısyrap tur. Paıdalanylmaıtyn jerlerdi memleketke qaıtarý, ony aınalymǵa jiberý jumystaryn áli de shırata túsý qajet.
Bul oraıda Atbasar, Selınograd, Býrabaı aýdandary men Stepnogor qalasynda halyqqa bos jatqan jerlerdi ıgerý boıynsha júrgizilgen túsindirý jumystary birshama oń nátıje bergen. Qazirgi tańda birqatar aýdanda bos jatqan jerlerdi anyqtaý boıynsha qolǵa alynǵan jumys veb-portal arqyly júrgizilýde. Degenmen, jerdiń tıimdi ıgerilýine tekseris júrgizýge jarııalanǵan moratorıı ǵana qolbaılaý bolyp otyr.
Jer qatynastary salasynda aýyl sharýashylyǵy alqaptaryn esepke alý, jerdi halyqqa jeke maqsattaryna paıdalanýǵa berýge erekshe kóńil bólinýde. Bul jaı Memleket basshysynyń da baqylaýynda ekendigin ekpin túsirip aıta ketken lázim. Máselen, oblysta aýyl sharýashylyǵy maqsatynda 11 mıllıonǵa jýyq jer bar ekenin aıttyq. Sonyń ishinde búgingi kúni 10 mıllıon 356 myń gektary ǵana Qoldau.kz portalynda esepke alynypty. Bul neni bildiredi? Bos jatqan, ıgerilmegen jerler áli de bar degen sóz emes pe?
Endi myna bir qısynsyz jaıǵa kóńil aýdaryp kórelik. Osynshama alqap týsyrap bos jatqanda qolyndaǵy azyn-aýlaq mal súmesimen kún kórip otyrǵan jergilikti halyq úshin paıdalanylatyn jaıylymdyq jáne shabyndyq jer joqtyń qasy. Oblystaǵy 617 aýyldyq jerdiń 459-ynda mal jaıýǵa arnalǵan jaıylym joq dese de bolady. Sonda aýyl turǵyndary qaıtyp kún kórmek? Mal ónimderin ótkize almaı, beınetin kórgenimen, zeınetine qoly jetpeı otyrǵan malsaq qaýym qaıtpek? Mundaı keleńsizdik neden týyndap otyr? Barlyq jerde oryn alyp otyrǵan keleńsiz kórinis mynandaı. Aýyldyq aımaqtardaǵy bos jatqan jerlerdi belgili bir adamdar kásip bastamaqshy bolyp alyp, ózderiniń atyna túsirgennen keıin áldebir sebeptermen jumystary júrmeı qalǵan. Endi ol jerde ne shóp shabylmaıdy, ne mal baǵylmaıdy. Eshbir paıdasy joq jer ıelenýshilerdiń menshigindegi jerdi eger birneshe jyl boıy kádege asyra almaı kele jatsa, memlekettiń menshigine nege qaıtaryp almasqa.
Sondaı-aq el Prezıdenti «Jerdi ıgermegeni úshin bazalyq salyqtyq mólsherlemeni onnan jıyrma esege deıin ulǵaıtý kerek dep esepteımin. Sonymen qatar aýyl sharýashylyǵy jerin eki jyldan astam ýaqyt boıy paıdalanbaǵany úshin jerdi alý qajettiligi bar. Sonymen birge jerdi sot arqyly alyp qoıýdyń tıimdi jáne jedel tetikterin qarastyrý mańyzdy. Igerilmeı jatqan jer telimin qaıtaryp alý kezinde isti sozbalamǵa salýdyń túrli amal-aılasy ókinishke oraı oryn alady», degen bolatyn. Shyntýaıtynda tekke jatqan jer, kádege aspaı jatqan baılyq – el ıgiligi emes pe?!
Bul pikir ótken jyly aıtylǵan bolatyn. Endi myna bir derekke kóńil aýdaryńyz. 2019 jyly oblystyq prokýratýra tekserý júrgizgen kezde anyqtaǵan bir jarym mıllıon gektar jerdiń 764,3 myń gektary ǵana qaıtadan paıdalanyla bastady. Onyń ózinde de 603 myń gektary mal jaıylymy esebinde.
Jaıylym aýqymy keńeıse, aýyl turǵyndary mal basyn kóbeıter edi. Onyń arǵy jaǵynda taǵy bir soıyldaı másele bar. Eger aýyl halqy tórt túligin tólinen ósirip, basyn kóbeıtip, ónimin molaıtsa eshkimge qol jaımas edi. Ońynan ońǵarylǵan sharýa azyq-túlik qaýipsizdigine de táp-táýir yqpal etpeı me?
– Zerendi aýdan ortalyǵy bolǵandyqtan mal jaıylymy qashannan bar másele, – deıdi aýyl turǵyny Qanat Áljaparov. – Jol boıynda baǵa almaısyz, demalys aımaqtaryna kirgizbeıdi. Eger shabyndyq jer bolsa, jaıylymnan tarshylyq kórmesek, mal baǵýǵa ábden bolar edi. Qazir turǵyndardyń kópshiligi dúkenderde satylatyn untaq sútti iship júr. Eger ár otbasy birer sıyr ustaýǵa múmkindik alsa, ekologııalyq jaǵynan taza aqqa qaryq bolar edi, sút ónimderi de molaıar edi. Átteń, osy másele sheshimin tappaı tur. Jer-Ananyń ıgiligin uqypty ári tıimdi paıdalansaq, Alashtyń aq dastarqany adal dámnen qaıysyp turar edi.
Aqmola oblysy
