«Júrdiń be sen tamashalap, kóshesinde Abaıdyń...»

Árıne el qonǵan jaqqa baq ta aýady, sondyqtan Asan qaıǵy babamyz Esil men Nura ózenderin kórgende: «Jary menen saıy teń, jarlysy menen baıy teń bolatyn jer eken», «Alty kúnde at semirtip minetin jer eken» dep ba­ǵa bergen qutty jerge elordamyz qanat jaıǵan soń, etek-je­ńimizdi jınaǵan el retinde buǵan usaq-túıek dep qaraýǵa bolmas. Eli­mizdiń astanasyn ardaqtap aıa­laýdy, muntaz qalany maq­tanysh tutýdy – osyndaǵy árbir ǵımarattyń tasy men kirpishine deıin qolymen ustaǵan Elbasynyń ózinen úırengenimiz abzal.

Alaıda sol iske tikeleı ja­ýapty, quzyrly mekemelerdiń qala kelbetine, ıaǵnı eklektıkaǵa jol bermeı, ǵımarattardy bir­yńǵaı úılesimdi mánerde salý­daǵy, sa­nıtarlyq tazalyq pen tártipti saqtaýdaǵy salǵyrt­tyǵyna memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ta kóńil bólip, eskertý ja­saǵanyn bile­miz. Sondyqtan da bolar, ánge qosýdyń ornyna ázirge nazaryń qalanyń eskerýsiz qalǵan bó­ligine aýyp, keleńsiz kórinister kes-kestep, kóshelerdiń aty men zaty oıyńdy bóle beredi.

Shy­nyn aıtqanda, Esildiń oń jaǵa­laýynda ońynan bastalǵan qu­rylys jumystary áli de jal­ǵasyp jatyr. Abattandyrý qar­qyny da báseńdemeýge tıis-tin, alaıda shahar sharýashylyǵynyń sheti shashyrańqyrap, oramdary men kóshelerindegi tártip bosań­qyrap bara jatqandaı kórinedi. Basy jaqsy bastalǵan kósheler­diń sońy, aýdandardaǵy ishki jol­dardyń jıeginde óz betinshe ós­ken aǵashtar men ásemdikke egil­gen butalardyń qaraýsyz qalýy, jekelegen fırmalar men kásip­oryndardyń, jeke úılerdiń ár qıly qorshaý-sharbaqtary, aýla qorǵan­dary­nyń qıqy-jı­qylyǵy, burysh­tarda úıilgen qoqystar – bári de jaýapsyz­dyq­tyń, nem­quraı­dylyqtyń, qyr­syzdyqtyń aıǵaǵy bolsa kerek.

Sózimiz dáleldi bolýy úshin ondaı jerlerdiń fotosyn qosa be­rýge týra keledi. Muny kez kelgen qala turǵyny da rastaı alady. Sondyqtan qala basshylyǵy muny synaý nemese aıaqtan shalý dep emes, osyǵan deıin talaı már­­te tógilgen mańdaı ter men qy­­rýar qarjyǵa, uıymdastyrý sha­ralaryna jergilikti turǵyn­dardyń janashyrlyǵy, azamat­tyq kóz­qarasy, aq-adal nıeti dep qabyldaǵanyn qalar edik.

Jalpy, tártip, tazalyq, ásem­dik, qalanyń tek ortalyq kóshele­­riniń kórki­men, úlken dańǵyl­darynyń boıymen ólshenbese kerek. Onyń ústine dál qazirgi kezde oń jaǵa­laý­­dyń jaı-kúıi jyl mezgilin kútse, erip ketetin qalyń qar da emes. Elordadaǵy tıisti aýdan­dardyń ákimderi arnaıy keste jasap, qala kúni qarsańynda ǵana emes, aýyq-aýyq óz aýmaǵyndaǵy kóshelerdi jaıaý aralap tursa, onyń paıdasyn ózderi de, tur­ǵyndar da kórer edi. Menshik tú­ri­ne qaramastan, qojaıyn­daryna zań­ǵa sáıkes eskertý jasalsa, sanı­tarlyq talaptan ózge qala­nyń arhıtektýralyq keli­sim-kel­­betin saqtaý talaptaryn kú­sheıtý arqyly qadaǵalaýdy qol­ǵa alsa, aıyppulsyz-aq kóp máse­le óz sheshimin tabatyny sózsiz. Eń bastysy, olarǵa yqpal etýdiń mehanızmi iske qosylǵany abzal.

Búginde búkil elimizde kókeı­kesti másele bolyp turǵan sanıtar­­­lyq-epıdemııalyq jaǵdaıdy jaqsartý úshin tabıǵatty qorǵaý polısııasyn, basqa da tıisti meke­melerdi jumyldyryp, ortaq isti atqarýǵa volonterlerdi tartyp, taza­lyqty retke keltirýge tolyq múmkindik bar dep oılaımyz.

Sonymen birge qala tir­shili­gine baılanysty qoǵam­dyq pikir týdyryp kele jatqan, eldiń sa­na­syna áser etetin birqatar ma­ńyzdy máseleni ortaǵa salsaq deı­miz. Bizde burynnan kele jat­qan jaqsy dástúr bar, ol – ult­tyń árdaıym jadynda tura­tyn, elge, qoǵamǵa eńbek sińirgen tarıhı tulǵalardy ulyqtap, olar­dyń esimderin kóshelerge, dań­ǵyldarǵa, mekemelerge berý isi. Elor­da onomastıkasyndaǵy erek­she pozıtıvti úrdisti aıta ket­ken jón. Ol – kóshe ataýlaryna qa­zaq eliniń tutastyǵyn tanyta­tyn tórt taraptyń da toponımı­ka­syn (taý-tas, ózen-sý, jaı­laý-qys­taý, qala-kent, aýyl-aı­maq t.b. ataýlary) jańǵyrtyp qaı­ta ataý. Bul kóptiń kóńilinen shyq­­­ty dep oılaımyz. Sondaı-aq ta­rı­hy­myzda danalyǵymen, me­ıi­­rim­diligimen, sulýlyǵymen áıgi­li ardaqty analarymyzdyń, eli­mizdiń maqtanyshyna aınalǵan arý qyzdarynyń esimderi de tuń­ǵysh ret astana kóshelerine beril­geni halyq quptaǵan ónegeli qadam boldy.

Jalpy, basqa sala­lar­daǵydaı onomastıka másele­sinde de Nur-Sultan qalasyn elimizdiń oblys­tary, al oblys­tardy aýdandar, aýdan­dardy aýyl­dar úlgi tutýy zań­dylyq bolýǵa tıis. Bul baǵytta kóp­tegen taǵylymdy sharalar at­­qa­rylyp ta keledi. Biraq synǵa ushy­­rap jatatyn tustary da bar­shylyq.

Ashyǵyn aıtsaq, elimizdiń asta­­nasyndaǵy kóshelerge ataý berýde jiberilgen qatelikter: 1) Elor­da onomastıkasynyń 30-50 jylǵa arnalǵan tujyrymdamasy jasalmady. 2) Qalanyń bas jospary men keńestik-bolshevıktik ataýlardan qutylýdyń sınhronızasııasy qatar júrmedi. 3) О́kinishke qaraı, sýbektıvti jaǵdaı, ıakı «tanystary men tanıtyndaryn tyqpalaý» kórinis berdi.

Osynyń saldarynan jekelegen iri tarıhı tulǵalardyń atyn­daǵy kósheler sholaq, kelte bolyp shyqty. Nemese bir kóshe ataýyn birneshe ret aýystyrý oryn aldy (Táýelsizdik, A.Baı­tur­synuly, Á.Bókeıhan, R.Qosh­qar­baev t.b.). Ulttyń Táýelsizdigi úshin aıanbaı kúresip, sol jolda qurban bolǵan HH ǵasyr basyn­daǵy qaırat­kerlerdiń atyndaǵy kósheler Saryarqa, Baıqońyr, Almaty aýdandarynyń shetinde qalyp qoıǵanyn, batpaqqa batyp turǵanyn aıtýdyń ózi uıat. Ýra-ýramen esimderi berildi, ýra-ýramen umytyldy da qaldy. Áıteýir bir top zııaly A.Baıtursyn­uly­nyń atyn sol batpaqtan beri qa­raı alyp shyqty. Biraq myna ór­kenıetti zamanda osyndaı shala­lyqqa ózge jurt kúlmeı me? Al mundaı kemshilikti boldyrmaý­dyń joly joq emes, bar.

Ol úshin ákimdiktegi arnaýly komıssııa talqysynyń aldynda ǵa­lym­dardyń, bedeldi de bilikti tul­ǵalardyń pikirin tyń­daý, sodan durys qorytyndy shy­ǵarý, taraptardyń ýájine qu­laq­ asý, ıaǵnı baıypty sheshimdi negizdep alý. Ol úshin joǵaryda aıt­qan qate­likti de kún tártibine shyǵa­ryp, talqylaý – eldiktiń jóni. Áıtpese, belgili bir kisiniń atyn bergende, qalanyń Bas jos­pary­nyń japsaryn eskermeı, áı­teýir bir kóshege tańa salý nemese bas­­qa da qısynsyz jaǵdaılar qaı­talana bermek.

Mysaly, ulttyq bı óneriniń negizin salýshylardyń biri, osy salanyń qaıtalanbas úlgi­le­rin­ taýyp zerttegen, son­daı-aq, G.Talpaqova, Q.Qara­ba­­lı­na,­ B.Baıjumanova syndy ta­lant­­ty bıshilerdi tárbıelegen Qa­zaq­stannyń Halyq ártisi Shara Jıenqulovanyń esimin qalanyń óndiristik kásiporyndary men tehnı­kalyq qoımalary ornalas­qan aımaqtaǵy kóshege berý qan­shalyqty mańyzdy?

Nemese bu­rynǵy bazar ma­ńyndaǵy Qazaq kóshesine ult kıno óneriniń ne­gizin salýshy, halyq ártisi, akter, rejısser Sháken Aı­manov­tyń atyn bergennen ne uttyq? Sóz oraıy kelgende aıtarymyz: Abaı men Jambyldyń beınesin somdaǵan, alǵash ret Qazaq kınematografıster odaǵyn uıymdas­tyrǵan tulǵaǵa elordada eskert­kish ornatylsa, artyq bolmas edi.

Al «Artem» bazarynyń artynda qazaq ádebıetiniń klassıgi, M.Áýezovpen birge «Abaı» jýrnalyn shyǵarysqan tulǵa, dramatýrg Júsipbek Aımaýytuly kó­shesiniń jaǵdaıyn kórseńiz, kóńilińiz qulazıdy. Memlekettik tilde tuńǵysh psıhologııa oqýly­ǵyn jazǵan, Ý.Shekspır, A.Pýsh­kın, G.Mopassan, A.Dıýma, A.Che­hov­ syndy álem klassıkterin qa­zaq­sha sóıletken, «Aqbilekteı» aq-aıdyn romandy dúnıege ákelgen qalamgerge búgingi ur­paǵy­nyń «qurmeti» osy bolsa, je­tisken ekenbiz.

Sondaı-aq tarıhymyzda bi­rin­shi ret Qazaq ulttyq halyq orkes­trin qurǵan, «Mýzyka álip­pesin» jazǵan kompozıtorymyz Ahmet Jubanovtyń kóshesiniń de jadaýlyǵy ja­nyńyzdy jabyr­qatady. Senbe­seńiz, kóshe boıyn aralap kórińiz. Biz fotosyn salyp otyrmyz. Árıne elordada ár kezeńde elge qasıet-minezimen qyz­met qylǵan, qandaı júıede de týǵan halqyna adaldyǵyn tanyt­qan azamat­tar­dyń esimindegi kó­sheler az emes.

Mysaly, qalanyń «Shubar» atty shaǵyn aýdanynda uzyndyǵy 500 metrden aspaıtyn kóshege memleket jáne qoǵam qaıratkeri Nur­tas Ońdasynovtyń aty beri­lipti. Sonda qalaı, ekinshi dúnıe­júzilik soǵys jyldary Abaıdyń 95 jáne 100 jyldyǵyn uıymdas­tyrǵan, tipti Almatydaǵy aqyn eskert­kishin tuńǵysh qazaq músin­shisi H.Naýryzbaevqa jasatqan, Opera jáne balet teatry men Ǵy­lym akademııasyn ashýǵa belsene atsalysqan, «Arabsha-qazaq­sha», «Parsysha-qazaqsha» sózdik­ter daıarlaǵan tulǵaǵa budan laıyqty kóshe tabylmaǵany ma? Ult máde­nıetin, salt-dástúrin, ana tilin ór­kendetý jolynda eren úlgi kórsetken, otandyq mýzeı isiniń negizin qalaýshylardyń biri, Alash arystaryn aqtaýda naqty isimen este qalǵan О́zbekáli Jánibekov syndy memleket jáne qoǵam qaırat­kerine berilgen kósheniń basy men aıaǵy basqasha atalatyny endi eshbir qalypqa syımaıdy.

Kezinde elordamyz­dyń qazy­ǵyn qaǵyp, Esildiń ja­ǵa­laýy men jazyǵyna el qon­dyrǵan, astanamyzdy abattandyryp, álemge tanytqan Elbasy ono­mastıka men toponımıka máse­lesin bir emes, birneshe már­te sóz etip, eskertti. Dál osy iste as­tana tájirıbesi búkil elge úlgi bolsyn degen nıetin de jetkizdi. Onomastıka salasynda mem­lekettik ıdeologııanyń or­nyǵýy úshin árbir qadamymyz memleket­shildik talabyna jaýap berip, eldik múddemizge sáıkes bolýǵa tıis.

Sonymen birge «Máńgilik el» muratyn salalandyrǵan Elba­synyń «Rýhanı jańǵyrý», «Uly dalanyń jeti qyry» syndy baǵ­darlamalyq maqalalary zııaly, ǵylymı ortaǵa, ásirese zań­ger­lerge eleýli mindet júk­tep otyr. Sonyń ishinde jalpy­halyqtyq dárejedegi, adam­zat­tyq, qoǵamdyq mańyzy bar tarıhı oqıǵalardyń, iri qaı­rat­kerlerdiń, ǵylym, mádenıet, óner tulǵalarynyń atyn urpaq esin­de qaldyrý sharalarynyń ǵylymı negizdelgen, ólshem-sharty (krıterıı) tolyq aıqyn­dalǵan zańdyq júıesi jasal­maıyn­sha, atalǵan salada bu­ryn­ǵy qate­likter qaıtalana bere­tini anyq. Al mundaı iste kóne súr­leýmen, eski jolmen jú­rýge bolmaıtynyn ómirdiń ózi dálel­dep otyr. Bul, árıne ońaı ári tez júzege asatyn sharýa emes. Táýel­siz el qundylyqtaryn qa­dir tutý máde­nıetin qalyptas­tyrý úshin azamat­tyq sananyń ósip-jetilýi shart.

Bul – ár otbasydan, ár aýyldan, ár mekemeden, ár qaladan bastaý alatyn qarapaıym tárbıe, otanshyldyq sezim. Sondyqtan turǵan úıińniń, kósheńniń, týyp-ósken aýylyń­nyń, qalańnyń, óńi­riń­niń problemalaryn aıqyndaýǵa belsene at­salysý – halyq únine qulaq asa­tyn memleket qurýǵa úles qosý degen sóz. Bizdińshe, ha­­­lyq­­­tyń úni – jalań talap etý nemese qur aıǵaı emes, keregi – tyǵy­­ryq­tan shyǵatyn jol izdeý, usynys engizý, boıkúıezdik ataýlymen kú­resý, kóptiń kókeıine qonatyn memlekettik kózqarasty bildirý, elge kerekti dúnıeni ekshep aıtý, elekten ótkizip jazý.

«Ýájge túıe de shógedi» deıdi halyq dana­lyǵy. Al halyqtyń muńyn anyq aıtyp, naqty jaza bilgen qalamgerlerdiń, zııaly qaýym ókilderiniń áli kúnge halyq aýzynda júrýi tegin emes.

Kórnekti jazýshy Ǵabıt Músi­repovtiń: «Eń aýyr maıdan – na­dandyqpen kúresý maıdany, əri uzaq, əri yzasy kóp» degen sózinde tereń maǵyna jatyr. Qaı kezde de pendeshilikten alys bolǵan ǵy­lym, mádenıet, óner, jalpy shyǵar­mashyl qaýym ókilderine úlken senim bolǵan, qazir de sondaı. О́ıtkeni olar halyqtyń sózin ornymen, der kezinde aıta bildi, buqaraǵa da syıly boldy, bılikke de sózi jetetin. Zııaly qaýym eldiń telisi men tentegin tyıa al­dy, kópti ortaq iske ju­myl­dyra bil­di, eldik ózekti – salt-dástúrdi, ádet-ǵurypty qyz­­ǵyshtaı qorydy.

Sondyqtan elimizdiń qalalary men aýdandarynda, kentteri men aýyldarynda olardyń atyn ıemdengen kósheler men dańǵyldar, mekemeler men oryndar búgingi jáne keler urpaqqa árqashan oı salyp turary sózsiz.

Darhan MYŃBAI,

Parlament Májilisiniń depýtaty