Qazaqstan • 28 Mamyr, 2020

Qyrylmasaq, 40 mıllıon bolar edik

60 ret kórsetildi

Ult bolyp uıysyp, halyq bolyp qalyptasqansha  halqymyz ne bir azap pen ashtyqty basynan keshirdi. Taǵdyr talaıyna atan túıeniń beli qaıysatyn taýqymet jazypty. Sóıtip júrip, aýzyna tistep urpaǵyn ósirdi, ushqan qustyń qanaty talatyn baıtaq dalasyn qorǵady. Eger de zulmatqa ushyrap, zardap shekpegende, búgin biz 40 mıllıon halyq bolǵan bolar edik. Tilimizdiń murtyn balta shappaıtyn, jan-jaǵymyzǵa qarap jaltaqtamaıtyn kúıge jeter edik.

О́tken tarıhqa kóz jibersek: 1911 jylǵy bir qujatta Qazaqstanda 5 mln 408 myń halyq boldy dep jazady. Onyń 3 mln. 639 myńy qazaqtar eken. Osy tusta Qytaı men Mońǵolııada 100 myń qazaq ómir súrgen.

Taǵy sol sııaqty 1916 jylǵy sanaq boıynsha qazirgi Qazaqstan jáne Qyrǵyzstannyń aımaqtarynda 3 994 500 qazaq, Orta Azııada (Samarqand, Kaspıı syrty, Ferǵana oblystarynda) 235 500 qazaq, Astrahan gýbernııasynda 353 700 qazaq, Orynbor, Samara, Tomsk, Tobyl, Enıseıde 95 100 qazaq, Reseı ımperııasynyń jerinde barlyǵy 4 678 800 qazaq ómir súrgen eken. (Marat Muqanov, «Qazaq jeriniń tarıhy» 1994 jyl, Atamura-Qazaqstan baspasy. 74 -bet).

Sol kezde kórshiles ózbek aǵaıyndarymyz da bizben shamalas, áýeli bizden bir taban kem de boldy. Búgin qarańyz, 20 mıllıonnyń ústinde – tili de saý, dini de saý kele jatyr.

Hosh, sonymen qaıtyp taǵy da tarıhqa oralaıyq. Qala irgesinde ornalasqan qýǵyn-súrgin qurbandaryna arnalǵan «ALJIR» murajaı keshenindegi málimetterge kóz jibersek: 1723-28 jyldary bolǵan ataqty «Aqtaban shubyryndy» zamanynda 1,1 mln qazaq qyrylǵan. 1830-40 jyldardaǵy Kenesary Qasymov, Isataı-Mahambet bastaǵan patsha úkimetine qarsy kóterilis kezinde qanshama adam qaza boldy. (Bul týraly málimet joq). 1916 jylǵy ult azattyq kóterilis kezinde 275 myń qazaq jazyqsyz oqqa ushqan. 1931-32 jylǵy ashtyqta  2,3 mln qazaq ashtan ólgen. Uly Otan soǵysyna qatysqan 350 myń qandasymyz otbasyna oralǵan joq. Soǵys  jyldary tyldaǵy  aýyr jaǵdaıdan 150 myń adam kóz jumǵan. 1944-48 jyldary «Soǵys tutqyny» retinde 50 myń qazaqstandyq qýǵynǵa ushyraǵan. Qazaq óńirindegi polıgonnyń saldarynan 23 myń adam zardap shegipti. 1945-1991 jyldary aralyǵynda Sovet armııasynyń sapynda júrgen 25 myń qazaq azamaty shańyraǵyna oralǵan joq. 1978-1988 jyldary Aýǵanstanda áskerı mindetin atqaryp júrgen 1,5 myń qazaq azamaty  taǵy da otbasyna oralmapty... Derekter osylaı, deıdi.  

Osy zulmattardyń kesirinen biz óspeı qaldyq. Demograf-ǵalym Maqash Tátimov marqum eger joǵarydaǵy qyrǵyndy kórmegende búgin 40-50 mıllıon qazaq bolar edik degen boljam jasapty.

Sońǵy jańalyqtar

Eńbekteri elengen jandar

Oqıǵa • Keshe

"Teledáriger" jobasy ashyldy

Qazaqstan • Keshe

Túrkistan jasyl qalaǵa aınalýda

Ońtústik Qazaqstan • Keshe

Uqsas jańalyqtar