Sýretti salǵan Aıdarbek Ǵazızuly, EQ
– Mámbet Quljabaıuly, sizdiń eńbekterińiz Alash tarıhyn, repressııa saldaryn zertteýmen tikeleı baılanysty. Kúni búginge deıin tarıh tasasynda qalǵan kóptegen beımálim derekti taýyp, olardy ǵylymı aınalymǵa engizdińiz. Desek te, qoǵamda qazaq halqynyń basynan ótken náýbet jyldardyń tarıhı saldary áli kúnge deıin óz deńgeıine zerttelgen joq degen pikir bar.
– Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Egemen Qazaqstan» gazetine jaqynda bergen suhbatynda «Álemde túrli úrdister qalyptasýda. Negizgi qaýip-qater alda. Qıyndyqtardy eńserýge árqashanda daıyn bolýymyz kerek», degen oıdy bildirdi. Memleket basshysy tarapynan aıtylǵan bul pikirdiń halqymyzdyń tarıhı tanymyna da qatysy bar. Tarıhı syndarǵa tarıhı jady, salt-dástúri, tili men dili irgeli ulttar ǵana jaýap bere alady. Bul adamzattyń san ǵasyrlyq tájirıbesi kórsetken aqıqat. Biz adamzat qaýymdastyǵynyń ógeı perzenti emespiz. El retinde júrip ótken kópǵasyrlyq tarıhymyz bar. Taǵdyr synyna túspeıtin halyq bolmaıdy. Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama sııaqty syndardyń birazyn bizdiń jurtymyz da basynan ótkerdi. 1917 jylǵy tóńkerispen ere kelip, halqymyzdyń jartysyna jýyǵyn jalmaǵan ashtyq, eki birdeı ulttyq basqarýshy zııalylar býynynan aıyrǵan repressııa, ulttyq sanamyzdy oısyratqan ıdeologııalyq agressııa... Qııanatty kóp kórgen halyqtar martırology jasalar bolsa, qazaq eli osy tiziminiń aldyńǵy qatarynda bolar haq.
– Sońǵy otyz jyl ishinde táýelsiz elge tán tarıhı jady qalyptastyra aldyq pa? О́skeleń, azat urpaq osy ýaqyt aralyǵynda boıyna qandaı qundylyqtardy sińire aldy?
– Halyqtyń belgili bir jaǵdaıda qalyptasqan tarıhı jadynyń ózgere qoıýy qıyn. Tarıhı jady – belgili dárejede konservatıvti element. Baıaý ózgeredi. О́tken ǵasyrda halqymyzdyń tarıhı jadynyń qalyptasýyna keńestik partııalyq ıdeologııanyń yqpaly úlken boldy. Al ony qaýly-qararmen ózgerte salý múmkin emes. Halyqtyń jady kútimdi, maqsatty eńbekti talap etedi. Revolıýsııalyq ózgerister tusynda da ulttyń bastaýshy bóligi joǵarǵy deńgeıden tabyldy. Oǵan jetý úshin oı-pikir bostandyǵy mańyzdy faktor. Alashtyq murany bilý – óz elińdi bilýge degen umtylys. «Birińdi qazaq biriń dos, kórmeseń istiń bári bos» degen Abaı sózin Alash zııalylary sol kúıinde qabyl alǵan joq pa?!.
О́kinishke qaraı, búgingi qoǵamda qaısibir azamattarymyzdyń rýlyq ıdeologııaǵa basymdyq beretini túsiniksiz. 1917 jyldyń sońyna qaraı búkilreseılik quryltaıǵa depýtattardyń saılaý tizimine qarap: «Mynanyń bári arǵyndar ǵoı» degen kúńkil shyqty. Sonda bolshevıkter qazaqtyń «bas ultshyly» ataǵan Myrjaqyp Dýlatuly «Qazaq» gazetinde osy ýaqytqa deıin kitap jazyp, gazet shyǵaryp, abaqty esigin kórip, osynyń bári árbir qazaq úshin dep júrgen joqpyz ba? Álgindeı kúńkildiń shyǵýyna baılanysty quryltaıǵa saılanǵandardan «bir arǵyn» kem bolsyn degen oımen kandıdatýramdy qaıtardym», dep jazdy. Bizdiń qaıratkerlerimiz mine, osyndaı bıikten kóringen. Sol alǵan mejeni joǵaltyp alǵanymyz ba? Bizdiń oqyǵan, mádenıetti jas býynda álgindeı keıin tartatyn rýlyq sana joq dep bilemin. Aldyńǵy qatarly elder rýlyq sanadan arylǵaly qashan. Tóńiregimizge kóz salyp kórsek, taıtalas rý arasynda júrip jatqan joq qoı. Úndiniń uly aqyny R.Tagor «Úndistan ana! Búkil Úndistan seniń uldaryńnyń otany!» dep jar saldy. Osy tusta Elbasynyń el ortalyǵyn soltústikke kóshirý bastamasynyń quptarlyq is bolǵanyna kóz jetkize túsemiz. Ondaǵy maqsat – erkin eldiń ul-qyzdary óz eliniń qaı aımaǵynda da turýyna erikti. El aralap, jer kórýi mańyzdy.
– Elimizdiń ǵana emes, shetelderdiń de arhıvterindegi kóptegen derek zertteldi. Sońǵy zertteýler qazaq tarıhy úshin qandaı mańyzdy málimetterdiń aqıqatyn ashty? Degenmen, áli kúnge deıin otandyq arhıvterdegi jabyq qorlardyń zertteýshiler úshin qoljetimsizdigi qynjyltady. Tipten osy maqsatpen Parlamentke de hattar joldadyńyz emes pe?
– Bul ózi bir kitaptyń bir taraýyna arqaý bolǵan taqyryp. «Tarıh – kúres alańy» degen kitabymda Otan tarıhynyń máselelerine arnalǵan arnaıy taraý bar. Sonda Prezıdent Ákimshiligine, Parlament depýtattaryna, tıisti mınıstrlikterge jazǵan hattarym jarııalanǵan. Qyrǵyzstandyq Alash qanatyn Ábdikárim Sydyqov basqardy. Osy rette qyrǵyzstandyq qujattarmen tanysý úshin Qyrǵyzstannyń Joǵarǵy keńesine de hat joldadym. Nátıjesiz boldy. Birikken memlekettik saıası basqarmasy (OGPÝ), Ishki ister halyq komıssarıaty (NKVD), Memlekettik qaýipsizdik mınıstrligi (MGB), Ulttyq qaýipsizdik komıteti (KNB) arhıv qorlaryna qatysty qujattarmen jumys istedim. Máskeý, Orynbor, Tashkent, ózimizdiń arhıv qorlaryndaǵy (respýblıkalyq, oblystyq) materıaldarmen tanystym. Mine, osy arhıv qorlaryndaǵy qujattarmen tanysa júrip, mynany baıqadym. Qazaq qoǵamyndaǵy basqarýshy saıası elıta eshkimge de jaýlyq ustanymda bolǵan emes.
Iá, ókimetpen úılesimdi ustanymda bolǵan joq. «Nege bolýǵa tıisti?» degenge kelsek, barlyq qoǵamda ult zııalylary men bılik arasynda qoǵamdyq máselelerge baılanysty qaıshylyqty ustanymdar bolýy tabıǵı nárse. Barlyq máselede zııalylar bas shulǵyp, bıliktiń aıtqanyna júrse, onda ol óz mindetin oryndaýdan qalady. Osy ustanymdy qazaq saıası elıtasy da tanytty. Olar qazaqqa óz otanyna ıelik quqyn qaıtarýdy, ultqa óz taǵdyryna qatysty sheshimderdi ózine qabyldaýǵa múmkindik berýdi ǵana talap etti. Uly derjavalyq kúshter túrli demagogııalyq ádisterge baryp, bul tolyq negizdi tabıǵı talapty oryndaýdan jaltardy. Osymen shektelmeı, adamzat qoǵamynda qabyldanǵan zańdyq normalardy aıaqasty etip, óz quqyǵyn suraǵan ulttyq shyǵarmashylyqtaǵy belsendi kúshterin, saıası basshylyǵyn permanentti túrde joıýmen, saıası qýdalaýǵa alýmen, rýhanı turǵydan syndyrýmen aınalysty. Bul qııanat uzaq jáne maqsatty túrde jasaldy. Ulttyń sońǵy ǵasyrlardaǵy óz tarıhynan alatyn sabaǵyna negiz bolatyn faktiler osy.
Keńestik ıdeologııa, onyń qyzmetinde bolǵan tarıhnama qazaq saıası elıtasyn «separatıster», «býrjýazııalyq ultshyldar», retrogradtar rólinde kórsetip, óz halqyna qarsy qoıýǵa tyrysty. Bul, árıne, keńestik ıdeologııa qoldanǵan saıası tehnologııa bolatyn. Al shyn máninde, bizdiń ótken ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda bilimdi de jigerli, saıası qarsylasýda shynyqqan, kemel, álemdik deńgeıdegi saıası elıtamyz boldy. Ol ulttyń bolashaǵy úshin arpalysty, kúres júrgizdi. Bizdiń sorymyzǵa qaraı, álem tarıhyndaǵy eń bir qatygez rejim ony maqsatty túrde joıdy. Ne úshin desek, uly derjavalyq múddege qurbandyqqa shaldy. Smaǵul Sádýaqasulynyń kezinde (1921 j.) «nege basym ulttardyń proletarıaty qurmaq bolǵan kommýnızm jumaǵyna kishi ulttar qurbandyqqa shalynýy tıis?» dep partııa basshylyǵynyń aldyna qoıǵan kúdigi oryndy bolyp shyqty. A.Baıtursynuly, M.Jumabaev bolshevıkter kúshpen engizgen sosıalızm ıdeıasyn qazaq úshin «jat qonaq» dedi. Sońǵy zertteýler qazaqtar sosıalızm ıdeıasyn óz erkimen qushaq jaıa qarsy aldy degen tujyrymnyń jańsaqtyǵyn kórsetedi. Osydan 90 jyl buryn búkil qazaq dalasyn qamtyǵan halyq kóterilisteri, olardyń izin ala kelgen ashtyq, qyrǵyn alashtyń saıası elıtasy jasaǵan tujyrymynyń negizdi dáleli. Bul eshqandaı da qaýly-qararsyz moıyndaýǵa bolatyn aqıqat.
– Jabyq muraǵat qorlaryn ashý búginmen aıaqtalatyn is emes. Osy oraıda «Memlekettik qupııalar týraly» jáne «Jappaı saıası qýǵyn-súrginder qurbandaryn aqtaý týraly» zańdardyń keshegi tarıh aqtańdaqtaryn aqtaýdaǵy róline toqtalyp ótseńiz.
– Bıyl 1929-1931 jyldary aralyǵynda bolyp ótken halyq kóterilisterine – 90 jyl. Bul taqyrypqa baılanysty sońǵy zertteýler neni kórsetti? Máseleni túsindirý isinde keńestik kezeńde ornyqqan kózqaras jalǵyz týra ustanym bolýdan qaldy. Birinshiden, kóterilisterdiń keńestik bılikke qarsy baǵyttalǵany naqtylandy. Kóterilisshiler «Keńes ókimeti joıylsyn!» degen talap qoıdy. Bul talapty О́zbekstan, Qyrǵyzstandaǵy kóteriliske shyqqan halyq ta ustandy. Ekinshiden, kóteriliske óz erkimen shyqqandardyń arasynda aýqattylardan basqa qarapaıym kedeı-sharýa da, molda-ımam, ıshandar da, keńestik partııa qyzmetkerleri de boldy. Olar qosylyp ortaq múddeni qorǵady. Úshinshiden, kóterilister býrjýazııalyq ultshyldardyń nemese sheteldik agentterdiń uıymdastyrýymen boldy degen tujyrymdardyń negizsiz, shyndyqty burmalaýshylyq turǵydan aıtylǵany anyqtaldy. Tórtinshiden, 1929-1931 jyldar aralyǵyndaǵy kóterilister tek qazaq jerinde ǵana emes, búkil Ortalyq Azııa elderinde bolyp ótti. Olardyń shyǵý sebebi jalpy tabıǵaty ortaq ekeni dáleldendi. Al 1993 jyldyń 14 sáýirde shyqqan «Jappaı saıası qýǵyn-súrginder qurbandaryn aqtaý týraly» zań kóterilisshilerdi tolyq aqtaı almady. El Táýelsizdigin alyp, arada júz jylǵa jýyq ýaqyt ótse de, kóterilisshilerdi aqtaı almaı otyrǵanymyz qynjyltady. Zań boıynsha bul qujattar otyz jyldan keıin qupııalyǵyn joıýy tıis.
– Repressııa, asharshylyq saldarynyń bútindeı bir ulttyń taǵdyry men bolashaǵyna tıgizgen zardaby óte aýyr boldy. Keńes ókimetiniń qoldan jasaǵan osyndaı qııanatyna qatysty batyl pikirler az aıtylyp júrgen joq. Desek te, keıbir máselelerde áli de jaltaqtap júrgen sekildimiz...
– Biz kóp jaǵdaıda repressııanyń syrtqy kórinisine, sıfrly faktorlaryna toqtalamyz da, sapalyq jaǵyn nazardan tys qaldyramyz. Búginde ózbek aǵaıyndarymyzdyń sany 33 mln-ǵa jetti. Al Qazaqstan halqynyń sany 19 mıllıon bolsa, onyń ishinde qazaqtar 12 mıllıonnan asady. Qazan revolıýsııasyna deıin qazaqtar shamamen bes jarym-alty mıllıon boldy desek, ol kezeńde ózbekterdiń sany qazaqtardyń jartysyna jýyǵyn qurady. Al qazir eki eseden kóp. Qazaq halqy áli on bes mıllıonǵa da jetpeı otyr. Bul neniń kórinisi? Osy tusta fransýz ǵalymynyń «Memlekettiń jaǵymdy jáne jaǵymsyz qyzmetiniń ólshemi halqynyń sanynan kórinedi» degeni eske túsedi. Keńes kezinde san jaǵynan kemidik, al 1959 jylǵy sanaq boıynsha úsh mıllıonǵa da jetpedik. 1931-1933 jyldardaǵy ashtyq tusynda halqymyzdyń jartysyna jýyǵynan aıyryldyq. Bul kompartııanyń, Keńes ókimeti qylmysynyń kórinisi. Alashty da, Alash ıdeıasyn da joıǵan – keńestik ımperııa! Al búginde Keńes Odaǵy da, partııasy da joq. Sonda biz kimniń qylmysyn jasyryp otyrmyz?.. Aqıqat ashyq aıtylýy tıis.
– О́tken jyly «Iа sebıa sovershenno ne prıznaıý vınovnym» degen kitabyńyz jaryqqa shyqqany belgili. Kitapqa ótken ǵasyrdyń 60-80-jyldarynda oryn alǵan oqıǵalarǵa baılanysty materıaldar enipti. Derekter Qazaqstannyń Ishki ister mınıstrligi arhıvinde bola tura, materıaldardyń kórshi Reseı arhıvterinen alynǵanyn qalaı túsinýge bolady?
– Mundaǵy qujattama derekterdiń barlyǵy derlik Máskeýdegi Reseı Federasııasy Ortalyq Arhıvindegi Bas prokýratýranyń qorynan alynǵan. Qujattar sońǵy sosıalıstik kezeńge, 60-80-jyldarǵa tıesili. Bizde saıası repressııalyq sharalar ótken ǵasyrdyń 30-shy jyldarymen aıaqtalady degen pikir bar. Mundaı pikir durys emes. Repressııalyq sharalar keıingi jyldary da jalǵasty. Birde ashyq, birde jabyq, degenmen úzilissiz. Atalǵan kitapta berilgen, máselen, Mahmet Qulmaǵambetovtiń, Hasen Qojahmetovtiń jáne basqa da keńeske qarsylyq kórsetken tulǵalardyń isine baılanysty qujattyq materıaldar Qazaqstan Ishki ister mınıstrliginiń arhıv qorlarynda bar. Biraq olarǵa qol jetkizý múmkin emes. Al Máskeý arhıvterinen alýǵa bolady. Solaı! Aldaǵy ýaqytta bul iste ózgerister bolatyn shyǵar degen úmit bar. Al arhıv máselesimen sońǵy kezde júıeli túrde aınalysyp júrgen zańger, belgili azamat – Sabyr Qasymov. Bul azamat «Qaharmandar» qoǵamdyq qoryn quryp, túrli sebepterge baılanysty Otanymyzdyń bostandyǵy men táýelsizdigi úshin kúresip, osy jolda mert bolǵan tulǵalardy anyqtaý, olardyń izgilikti esimderin qalpyna keltirý, qoǵam jadynda qaldyrý isinde qaıratkerlik tanytyp júr. О́z basym osy azamattyń qolǵa alǵan isi bılik júıesinde túsinistik, qoldaý tapsa eken degen nıettemin. Sol qordyń jumysy nátıjesinde biraz jumys atqarylǵan bolar edi.
– Búginde repressııa qurbandarynyń sanyna qatysty naqty derekter bar ma?
– Derekterdi negizge alatyn bolsaq, bir sandardyń aıtylyp júrgeni ras. Onda qurban bolǵandardyń sany 103 myń, atylǵandar 25 myń dep kórsetiledi. Taqyrypty uzaq jyldar zerttegen maman retinde bul sannyń dál emestigin aıtar edim. О́ıtkeni málimetter áli de saraptaýdy qajet etedi. Ol úshin repressııa, ashtyq taqyrybyndaǵy irgeli zertteýler jolǵa qoıylýy qajet. Bul bútindeı bir halyqtyń qaıǵy-qasireti. Biz osy ýaqytqa deıin salǵyrttyq tanytyp keldik. Ýkraına men Baltyq jaǵalaýy elderinde arnaıy ortalyqtar, ınstıtýttar qurylyp, zertteýler jasaldy. Al bizde repressııa taqyrybynyń belgili bir ǵylymı ınstıtýttyń, ǵylymı toptyń nysanyna aınalǵanyn kórgen emespin. Salada zertteýler jeke entýzıastar tarapynan jasalyp júr. Ulttyń tragedııasy áli óz dárejesinde aıtylǵan joq.
– Repressııa jyldarynda atylǵan, aıdaýǵa ketken qazaqtyń mańdaıaldy tulǵalary belgili bir salalardyń mamandary boldy. Jalpy qýǵyn-súrgin jaǵdaıattaryn jeke salalar boıynsha zertteý jumystary qalaı jolǵa qoıylǵan?
– Repressııanyń aýqymdy taqyryp ekenin joǵaryda da atap óttik. О́tken jyly «Meniń ǵylymdaǵy ómirim. Qazaqstannyń ǵylymı mektepteri. Geologııa» degen kitap jaryqqa shyqty. Osy kitaptyń «Geologııa salasyndaǵy mamandar» taraýyn jazǵan edim. Onda 32-shi jyldarda Máskeýde ınjener-geolog mamandyǵyn alǵan Orazaly Jandosov (Oraz Jandosovtyń baýyry), Mardan Nyǵmetuly Ázirbaev, Merǵalı Qadylbekuly týraly buryn-sońdy kóterilmegen málimetter bar. Olar qazaq geologııasynyń eń alǵashqy býyny edi. Mardan Ázirbaev Altaıdaǵy «Shyńdaǵy toı» ken ornynan volfram jáne molıbden sııaqty sırek kezdesetin qundy metalldardy ashqan. Sol kezde Máskeýdiń tapsyrmasymen bul joba qarjylandyrylǵan. Alǵash 250 myń rýbl, al ónerkásiptik aýqymyn anyqtaý úshin 700 myń rýbl bólinýi tıis eken. Qazaq geology ken ornyn ashqannan keıin ári qaraıǵy tereń burǵylaý jumystary úshin qosymsha qarajat surap, Máskeýge baryp, О́kimet tóraǵasynyń orynbasary T.Rysqulovpen jolyǵady. Degenmen, Geolkom qarjyny Ázirbaevqa emes, basqa geologqa beredi. Artyn ala qısynsyz aıyptaýmen atylyp ketedi.
Merǵalı Qadylbekuly – Ashysaıdaǵy polımetall kombınatynda qorǵasyn ken oryndaryn ashqan alǵashqy qazaq geology. Búginde sol mańda Mirǵalym degen saı bar. Ol Merǵalıdiń ashqan rýdnıgi bolýy ábden múmkin. Merǵalı Qadylbekuly Orazaly Jandosovpen birge Tekeli kombınatynda «halyq jaýy» retinde sotqa tartylyp atyldy. Búginde Qazaqstannyń ınjenerlik qalyptasý úrdisin zertteýge múmkindik beretin mańyzdy qujattar jabyq qorlarda saqtalǵan. Bul suraqtyń jaýabyna ázirge keń kólemde jaýap bere almaımyz. Qujattar Ishki ister mınıstrliginiń jabyq arhıvinde jatyr. Alǵashqy geologtardyń ómirin zertteý jumystary Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń qoldaýymen júzege asty. Onda da jalpy repressııa emes, jekelegen mamandyqtardy zertteý baǵytynda jasaldy. Materıaldar Reseı arhıvinen alyndy. Qazaq ofıserleriniń repressııa qurbany bolǵany jaıyndaǵy derekter de tolyq ashylmaǵan.
Al memlekettik qaıratkerlerimizdiń qanshamasy atylyp ketti. Stalındik júıege qarsy S.Sádýaqasov, J.Sultanbekov, Y.Mustambaev bastaǵan toptyń «goloshekındik rejimge» qarsy kúresi, Goloshekındi qaıtarý áreketi arnaıy tapsyryspen zertteýge laıyq másele emes pe?! Repressııa qurbandarynyń qatarynda dárigerler de boldy. Bul baǵytta zertteýler jasalǵanymen de, tolyqqandy kitap basylyp shyqpaǵan bolatyn. Osy oraıda jeke izdenýshi dáriger-ǵalym Álıhan Dosahanovtyń «Alashtyń alǵashy dárigerleri» kitaby baspaǵa daıyn ekenin aıta ketkim keledi. Onda avtor Reseı, Tashkentte bilim alǵan elý shaqty dárigerdiń eńbekterin Alashordaǵa qatysty málimetterdi arqaý etken.
– Repressııa aqıqatyn ashý jolynda búginde qandaı jumystar qolǵa alynýda? Tarıhtyń aqıqat paraqtarynyń ashylýy jabyq arhıv isimen ǵana baılanysty ma?
– Kúni búginge deıin birqatar basylym jaryqqa shyqty. Prezıdent qoryndaǵy materıaldar negizinde Alash qozǵalysyna arnalǵan bes kitaptan turatyn qujattar jınaǵy eki tilde shyqty. Tursyn Jurtbaıdyń Alash qozǵalysyna arnalǵan úsh tomdyq qujattar jınaǵy jaryq kórdi. Alaıda Alash qozǵalysyna qatysty qujattardyń akademııalyq basylymy áli jaryq kórgen joq. Bul bizdiń eldigimizge syn másele. Oǵan tarıhshylardyń kásibı deńgeıi jetetin edi. «Mádenı mura», «Tarıh tolqynynda» baǵdarlamasy aıasynda da osyǵan qatysty máseleler kóterilgen bolatyn. Degenmen, repressııanyń saldaryn qoǵam túsinigine óner arqyly, ádebıet arqyly jetkizý tetikteri kemshin. Ol úshin qarapaıym jurtshylyqqa túsinikti tilde kitaptar shyǵarýy kerek. Bul baǵytta T.Jurtbaı men D.Dosjannyń eńbekterinen basqa qoljetimdi dúnıeler az. Qujattamalyq fılmdermen qatar kórkem týyndylar, teatr spektaklderi kórsetilýi tıis. Germanııanyń Gannover qalasyna barǵan saparymda gıtlerlik genosıdti eske salatyn «stelany» kórdim. Onda qurban bolǵandardyń tizimi Ortalyq teatr mańyndaǵy mármár tasqa qashalǵan eken. Bul sol halyqtyń jadynyń bir kórinisi der edim. Keıde nege artqa qaraılaı beremiz degen pikirler aıtylyp qalyp jatady. Táni de, jany da saý urpaq qalyptastyrý úshin ótken tarıh qorytyndylanýy qajet. О́ıtkeni tarıhı jady memlekettik mańyzdy másele. Irgeli tarıhı, tolyqqandy jady bar qoǵam – bolashaǵy jarqyn qoǵam.
Áńgimelesken
Elvıra SERIKQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
