Suhbat • 31 Mamyr, 2020

Mámbet Qoıgeldi: Ulttyń tragedııasy áli óz dárejesinde aıtylǵan joq

367 ret kórsetildi

Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, UǴA akademıgi Mámbet QOIGELDIMEN áńgime

Sýretti salǵan Aıdarbek Ǵazızuly, EQ

– Mámbet Quljabaıuly, sizdiń eńbekterińiz Alash tarıhyn, repressııa saldaryn zertteýmen tikeleı baıla­nys­ty. Kúni búginge deıin tarıh tasasynda qalǵan kóptegen beımálim derekti taýyp, olardy ǵyly­mı aına­lymǵa engizdińiz. Desek te, qoǵam­da qazaq halqynyń basynan ótken náýbet jyldardyń tarıhı saldary áli kúnge deıin óz deńgeıine zerttelgen joq degen pikir bar.

– Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Egemen Qazaqstan» gazetine jaqyn­da bergen suhbatynda «Álemde túrli úrdis­ter qalyptasýda. Negizgi qaýip-qater alda. Qıyndyqtardy eńserýge árqashanda daıyn bolýymyz kerek», degen oıdy bildirdi. Memleket basshysy tarapynan aıtylǵan bul pikirdiń halqymyzdyń tarıhı tanymyna da qatysy bar. Tarıhı syndarǵa tarıhı jady, salt-dástúri, tili men dili irgeli ulttar ǵana jaýap bere alady. Bul adamzattyń san ǵasyrlyq táji­rı­besi kórsetken aqıqat. Biz adamzat qaýym­dastyǵynyń ógeı perzenti emespiz. El retinde júrip ótken kópǵasyrlyq tarıhymyz bar. Taǵdyr synyna túspeıtin halyq bolmaıdy. Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama sııaqty syndardyń birazyn bizdiń jurtymyz da basynan ótkerdi. 1917 jylǵy tóńkerispen ere kelip, halqymyzdyń jartysyna jýy­ǵyn jalmaǵan ashtyq, eki birdeı ult­tyq basqarýshy zııalylar býynynan aıyr­ǵan repressııa, ulttyq sanamyzdy oısy­ratqan ıdeologııalyq agressııa...  Qııa­natty kóp kórgen halyqtar martırology jasalar bolsa, qazaq eli osy tiziminiń aldyńǵy qatarynda bolar haq.

– Sońǵy otyz jyl ishinde táýelsiz elge tán tarıhı jady qalyptastyra aldyq pa? О́skeleń, azat urpaq osy ýaqyt aralyǵynda boıyna qandaı qun­dy­lyqtardy sińire aldy?

– Halyqtyń belgili bir jaǵdaıda qa­lyp­tasqan tarıhı jadynyń ózgere qoıýy qıyn. Tarıhı jady – belgili dáre­jede konservatıvti element. Baıaý ózgere­di. О́tken ǵasyrda halqymyzdyń tarıhı ja­dynyń qalyptasýyna keńestik partııalyq ıdeologııanyń yqpaly úlken boldy. Al ony qaýly-qararmen ózgerte salý múmkin emes. Halyqtyń jady kútimdi, maqsatty eńbekti talap etedi. Revolıýsııalyq ózgerister tusynda da ulttyń bastaýshy bóligi joǵarǵy deńgeıden tabyldy. Oǵan jetý úshin oı-pikir bostandyǵy mańyzdy faktor. Alashtyq murany bilý – óz elińdi bilýge degen umtylys. «Birińdi qazaq biriń dos, kórmeseń istiń bári bos» degen Abaı sózin Alash zııalylary sol kúıinde qabyl alǵan joq pa?!.

О́kinishke qaraı, búgingi qo­ǵam­da qaısibir azamattarymyzdyń rý­lyq ıdeologııaǵa basymdyq beretini tús­i­niksiz. 1917 jyldyń sońyna qaraı búki­l­re­seı­lik quryltaıǵa depýtattardyń saılaý tizi­mine qarap: «Mynanyń bári ar­ǵyn­dar ǵoı» degen kúńkil shyqty. Son­da bolshevıkter qazaqtyń «bas ult­shy­ly» ataǵan Myrjaqyp Dýlatuly «Qazaq» gazetinde osy ýa­qytqa deıin kitap jazyp, gazet shyǵa­ryp, abaqty esigin kórip, osynyń bári ár­bir qazaq úshin dep júrgen joqpyz ba? Ál­gin­deı kúńkildiń shyǵýyna baıla­nys­ty qu­ryl­taıǵa saılanǵandardan «bir ar­ǵyn» kem bolsyn degen oımen kan­dı­da­týramdy qaıtardym», dep jazdy. Biz­diń qaı­ratkerlerimiz mine, osyndaı bıik­ten kóringen. Sol alǵan mejeni joǵal­typ al­ǵanymyz ba? Bizdiń oqyǵan, máde­nıetti jas býynda álgindeı keıin tarta­tyn rýlyq sana joq dep bilemin. Aldy­ńǵy qatarly elder rýlyq sanadan ar­yl­ǵaly qashan. Tóńiregimizge kóz sal­yp kórsek, taıtalas rý arasynda jú­rip jatqan joq qoı. Úndiniń uly aqy­­ny R.Tagor «Úndistan ana! Búkil Úndi­­stan seniń uldaryńnyń otany!» dep jar sal­dy. Osy tusta Elbasynyń el or­ta­ly­ǵyn soltústikke kóshirý bas­ta­ma­sy­nyń quptar­lyq is bolǵanyna kóz jet­kize túsemiz. Ondaǵy maqsat – erkin eldiń ul-qyz­dary óz eliniń qaı aıma­ǵyn­da da tu­rýy­na erikti. El aralap, jer kórýi ma­ń­yzdy. 

– Elimizdiń ǵana emes, shetelderdiń de arhıvterindegi kóptegen derek­ zertteldi. Sońǵy zertteýler qazaq tarıhy úshin qandaı mańyz­dy máli­metterdiń aqıqatyn ashty? Degen­men, áli kúnge deıin otandyq arhıv­terdegi jabyq qorlardyń zertteýshiler úshin qoljetimsizdigi qynjyltady. Tipten osy maqsatpen Parlamentke de hattar joldadyńyz emes pe?

– Bul ózi bir kitaptyń bir taraýy­na arqaý bolǵan taqyryp. «Tarıh – kúres alańy» degen kitabymda Otan tarı­hynyń máselelerine arnalǵan ar­naıy taraý bar. Sonda Prezıdent Ákim­shili­gine, Parlament depýtattaryna, tıis­ti mı­nıstrlikterge jazǵan hattarym ja­rııa­lanǵan. Qyrǵyzstandyq Alash qana­tyn Ábdikárim Sydyqov basqardy. Osy rette qyrǵyzstandyq qujattarmen tanysý úshin Qyrǵyzstannyń Joǵarǵy keńesine de hat joldadym. Nátıjesiz boldy. Birikken memlekettik saıası basqarmasy (OGPÝ), Ishki ister halyq komıssarıaty (NKVD), Memlekettik qaýipsizdik mınıstrligi (MGB), Ulttyq qaýip­sizdik komıteti (KNB) arhıv qor­laryna qatysty qujattarmen jumys istedim. Máskeý, Orynbor, Tash­kent, ózimizdiń arhıv qorlaryndaǵy (res­pýb­lıkalyq, oblystyq) materıaldarmen tanystym. Mine, osy arhıv qorlaryndaǵy qujattarmen tanysa júrip, mynany baıqadym. Qazaq qoǵamyndaǵy bas­qarýshy saıası elıta eshkimge de jaýlyq ustanymda bolǵan emes.

Iá, ókimetpen úılesimdi ustanymda bolǵan joq. «Nege bolýǵa tıisti?» degenge kelsek, barlyq qoǵamda ult zııa­ly­lary men bılik arasynda qoǵamdyq máselelerge baılanysty qaıshylyqty ustanymdar bolýy tabıǵı nárse. Barlyq máselede zııalylar bas shulǵyp, bılik­tiń aıtqany­na júrse, onda ol óz mindetin oryndaýdan qalady. Osy ustanymdy qazaq saıası elıtasy da tanytty. Olar qazaqqa óz otany­na ıelik qu­qyn qaı­tarýdy, ultqa óz taǵdyryna qa­tysty sheshim­derdi ózine qabyldaýǵa múm­kindik berýdi ǵana talap etti. Uly der­javalyq kúshter túrli demagogııalyq ádis­terge baryp, bul tolyq negizdi tabı­ǵı talapty oryndaýdan jaltardy. Osym­en shektelmeı, adamzat qoǵamynda qabyl­danǵan zańdyq normalardy aıaqasty etip, óz quqyǵyn suraǵan ulttyq shyǵarma­shy­lyqtaǵy belsendi kúshterin, saıası basshylyǵyn permanentti túrde joıýmen, saıası qýdalaýǵa alýmen, rýhanı turǵy­dan syndyrýmen aınalysty. Bul qııa­nat uzaq jáne maqsatty túrde jasaldy. Ulttyń sońǵy ǵasyrlardaǵy óz tarıhynan alatyn sabaǵyna negiz bola­tyn faktiler osy.

Keńestik ıdeologııa, onyń qyzmetinde bolǵan tarıhnama qazaq saıası elıtasyn «separatıster», «býr­jýa­zııa­lyq ultshyldar», retrogradtar rólin­de kórsetip, óz halqyna qarsy qoıýǵa tyrysty. Bul, árıne, keńestik ıdeologııa qoldanǵan saıası tehnologııa bolatyn. Al shyn máninde, bizdiń ótken ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda bilimdi de jigerli, saıası qarsylasýda shynyqqan, kemel, álemdik deńgeıdegi saıası elıtamyz boldy. Ol ulttyń bolashaǵy úshin arpalys­ty, kúres júrgizdi. Bizdiń sorymyzǵa qaraı, álem tarıhyndaǵy eń bir qaty­gez rejim ony maqsatty túrde joıdy. Ne úshin desek, uly derjavalyq múd­dege qurbandyqqa shaldy. Smaǵul Sádýa­qas­ulynyń kezinde (1921 j.) «nege ba­sym ulttardyń proletarıaty qur­maq bolǵan kommýnızm jumaǵyna kishi ult­tar qurbandyqqa shalynýy tıis?» dep partııa basshylyǵynyń aldyna qoı­ǵan kúdigi oryndy bolyp shyq­ty. A.Baı­tur­synuly, M.Jumabaev bol­she­vık­ter kúshpen engizgen sosıalızm ıdeıa­syn qazaq úshin «jat qonaq» dedi. Sońǵy zertteýler qazaqtar sosıalızm ıdeıasyn óz erkimen qushaq jaıa qarsy aldy degen tujyrymnyń jańsaqtyǵyn kórsetedi. Osydan 90 jyl buryn búkil qazaq dalasyn qamtyǵan halyq kóterilisteri, olardyń izin ala kelgen ashtyq, qyrǵyn alashtyń saıası elıtasy jasaǵan tujyrymynyń negizdi dáleli. Bul eshqandaı da qaýly-qararsyz moıyndaýǵa bolatyn aqıqat.

– Jabyq muraǵat qorlaryn ashý búgin­men aıaqtalatyn is emes. Osy oraıda «Memlekettik qupııalar týraly» jáne «Jappaı saıası qýǵyn-súrgin­der qurbandaryn aqtaý týraly» zań­dardyń keshegi tarıh aqtańdaqtaryn aqtaýdaǵy róline toqtalyp ótseńiz.

– Bıyl 1929-1931 jyldary ara­lyǵynda bolyp ótken halyq kóterilis­terine – 90 jyl. Bul taqyrypqa baılanysty sońǵy zertteýler neni kórsetti? Má­seleni túsindirý isinde keńestik ke­zeń­de ornyqqan kózqaras jalǵyz týra us­tanym bolýdan qaldy. Birinshiden, kóterilisterdiń keńestik bılikke qar­sy ba­ǵyttalǵany naqtylandy. Kóteri­lis­shiler «Keńes ókimeti joıylsyn!» degen talap qoıdy. Bul talapty О́zbekstan, Qyrǵyzstandaǵy kóteriliske shyqqan halyq ta ustandy. Ekinshiden, kóteriliske óz erkimen shyqqandardyń arasynda aýqattylardan basqa qarapaıym kedeı-sharýa da, molda-ımam, ıshandar da, keńestik partııa qyzmetkerleri de boldy. Olar qosylyp ortaq múddeni qorǵady. Úshinshiden, kóterilister býrjýazııalyq ultshyldardyń nemese sheteldik agent­ter­diń uıymdastyrýymen boldy degen tujyrymdardyń negizsiz, shyndyqty burmalaýshylyq turǵy­dan aıtylǵany anyqtaldy. Tórtinshi­den, 1929-1931 jyldar aralyǵyn­daǵy kóterilister tek qazaq jerinde ǵana emes, búkil Ortalyq Azııa elderinde bolyp ótti. Olardyń shyǵý sebebi jalpy tabıǵaty ortaq ekeni dáleldendi. Al 1993 jyldyń 14 sáýirde shyqqan «Jappaı saıası qýǵyn-súrginder qurban­daryn aqtaý týraly» zań kóterilis­shilerdi tolyq aqtaı almady. El Táýel­sizdigin alyp, arada júz jylǵa jýyq ýaqyt ótse de, kóterilisshilerdi aqtaı almaı otyr­ǵanymyz qynjyltady. Zań boıyn­sha bul qujattar otyz jyldan keıin qu­pııalyǵyn joıýy tıis.

– Repressııa, asharshylyq sal­darynyń bútindeı bir ulttyń taǵ­dyry men bolashaǵyna tıgizgen zar­daby óte aýyr boldy. Keńes ókimetiniń qoldan jasaǵan osyndaı qııanatyna qatysty batyl pikirler az aıtylyp júrgen joq. Desek te, keıbir máselelerde áli de jaltaqtap júrgen sekildimiz...

– Biz kóp jaǵdaıda repressııanyń syrtqy kórinisine, sıfrly faktorlaryna toqtalamyz da, sapalyq jaǵyn nazardan tys qaldyramyz. Búginde ózbek aǵaıyndarymyzdyń sany 33 mln-ǵa jetti. Al Qazaqstan halqynyń sany 19 mıllıon bolsa, onyń ishinde qazaqtar 12 mıllıonnan asady. Qazan revolıýsııasyna deıin qazaqtar shamamen bes jarym-alty mıllıon boldy desek, ol kezeńde ózbekterdiń sany qazaqtardyń jartysyna jýyǵyn qurady. Al qazir eki eseden kóp. Qazaq halqy áli on bes mıllıonǵa da jetpeı otyr. Bul neniń kórinisi? Osy tusta fransýz ǵalymynyń «Memlekettiń jaǵymdy jáne jaǵymsyz qyzmetiniń ólshemi halqynyń sanynan kórinedi» degeni eske túsedi. Keńes kezinde san jaǵynan kemidik, al 1959 jylǵy sanaq boıynsha úsh mıllıonǵa da jetpedik. 1931-1933 jyldardaǵy ashtyq tusynda halqymyzdyń jartysyna jýyǵynan aıyryldyq. Bul kompartııanyń, Keńes ókimeti qylmysynyń kórinisi. Alashty da, Alash ıdeıasyn da joıǵan – keńestik ımperııa! Al búginde Keńes Odaǵy da, partııasy da joq. Sonda biz kimniń qylmysyn jasyryp otyrmyz?.. Aqıqat ashyq aıtylýy tıis.

– О́tken jyly «Iа sebıa sovershenno ne prıznaıý vınovnym» degen kitabyńyz jaryqqa shyqqany bel­gili. Kitapqa ótken ǵasyrdyń 60-80-jyl­­darynda oryn alǵan oqıǵa­lar­ǵa baılanysty materıaldar enipti. Derek­ter Qazaqstannyń Ishki ister mı­nıstr­ligi arhıvinde bola tura, mate­rıal­dardyń kórshi Reseı arhıvterinen alyn­ǵan­yn qalaı túsinýge bolady?

– Mundaǵy qujattama derekterdiń barlyǵy derlik Máskeýdegi Reseı Federasııasy Ortalyq Arhıvindegi Bas prokýratýranyń qorynan alynǵan. Qujattar sońǵy sosıalıstik kezeńge, 60-80-jyldarǵa tıesili. Bizde saıası repressııalyq sharalar ótken ǵasyrdyń 30-shy jyldarymen aıaqtalady degen pikir bar. Mundaı pikir durys emes. Rep­ress­ııa­lyq sharalar keıingi jyldary da jalǵasty. Birde ashyq, birde jabyq, dege­nmen úzilissiz. Atalǵan kitapta beril­gen, máselen, Mahmet Qulma­ǵam­betovtiń, Hasen Qojahmetovtiń jáne basqa da keńeske qarsy­lyq kórsetken tulǵalardyń  isine baıla­nysty qujattyq materıaldar Qazaq­stan Ishki ister mınıstrliginiń arhıv qor­larynda bar. Biraq olarǵa qol jetkizý múm­­kin emes. Al Máskeý arhıvterinen alý­ǵa bolady. Solaı! Aldaǵy ýaqytta bul iste óz­gerister bolatyn shyǵar degen úmit bar. Al arhıv máselesimen sońǵy kezde júıeli túrde aınalysyp júrgen zańger, belgili azamat – Sabyr Qasymov. Bul azamat «Qaharmandar» qoǵamdyq qoryn quryp, túrli sebepterge baılanysty Ota­ny­myzdyń bostandyǵy men táýel­siz­digi úshin kúresip, osy jolda mert bol­ǵan tulǵalardy anyqtaý, olardyń izgilikti esimd­erin qalpyna keltirý, qoǵam jadyn­da qaldyrý isinde qaıratkerlik tany­typ júr. О́z basym osy azamattyń qolǵa al­ǵan isi bılik júıesinde túsinistik, qoldaý tapsa eken degen nıettemin. Sol qordyń jumysy nátıjesinde biraz jumys atqarylǵan bolar edi.

– Búginde repressııa qurbandary­nyń sa­ny­na qatysty naqty derekter bar ma?

– Derekterdi negizge alatyn bolsaq, bir sandardyń aıtylyp júrgeni ras. Onda qurban bolǵandardyń sany 103 myń, atylǵandar 25 myń dep kórsetiledi. Taqyrypty uzaq jyldar zerttegen maman retinde bul sannyń dál emestigin aıtar edim. О́ıtkeni málimetter áli de saraptaýdy qajet etedi. Ol úshin rep­ressııa, ashtyq taqyrybyndaǵy irgeli zertteýler jolǵa qoıylýy qajet. Bul bútindeı bir halyqtyń qaıǵy-qasireti. Biz osy ýaqytqa deıin salǵyrttyq tanytyp keldik. Ýkraına men Baltyq jaǵalaýy elderinde arnaıy ortalyqtar, ınstıtýttar qurylyp, zertteýler jasaldy. Al bizde repressııa taqyryby­nyń belgili bir ǵylymı ınstıtýttyń, ǵylymı toptyń nysanyna aınalǵanyn kórgen emespin. Salada zertteýler jeke entýzıastar tarapynan jasalyp júr. Ulttyń tragedııasy áli óz dárejesinde aıtylǵan joq.

– Repressııa jyldarynda atylǵan, aıdaýǵa ketken qazaqtyń mańdaıaldy tulǵalary belgili bir salalardyń mamandary boldy. Jalpy qýǵyn-súrgin jaǵdaıattaryn jeke salalar boıynsha zertteý jumystary qalaı jolǵa qoıylǵan?

– Repressııanyń aýqymdy taqyryp ekenin joǵaryda da atap óttik. О́tken jyly «Meniń  ǵylymdaǵy ómirim. Qazaq­­stannyń ǵylymı mektepteri. Geolo­gııa» degen kitap jaryqqa shyqty. Osy kitaptyń «Geologııa salasyndaǵy mamandar» taraýyn jazǵan edim. Onda 32-shi jyldarda Máskeýde ınjener-geolog mamandyǵyn alǵan Orazaly Jandosov (Oraz Jandosovtyń baýyry), Mardan Nyǵmetuly Ázirbaev, Merǵalı Qadylbekuly týraly buryn-sońdy kóterilmegen málimetter bar. Olar qazaq geologııasynyń eń alǵashqy býyny edi. Mardan Ázirbaev Altaıdaǵy «Shyńdaǵy toı» ken ornynan  volfram jáne molıbden sııaqty sırek kezdesetin qundy metalldardy ashqan. Sol kezde Máskeýdiń tapsyrmasymen bul joba qarjylandyrylǵan. Alǵash 250 myń rýbl, al ónerkásiptik aýqymyn anyqtaý úshin 700 myń rýbl bólinýi tıis eken. Qazaq geology ken ornyn ashqannan keıin ári qaraıǵy tereń burǵylaý jumystary úshin qosymsha qarajat surap, Máskeýge baryp, О́kimet tóraǵasynyń orynbasary T.Rysqulovpen jolyǵady. Degenmen, Geolkom  qarjyny Ázirbaevqa emes, basqa geologqa beredi. Artyn ala qısynsyz aıyptaýmen atylyp ketedi.

Merǵalı Qadylbekuly – Ashysaıdaǵy polımetall kombınatynda qorǵasyn ken oryndaryn ashqan alǵashqy qazaq geology. Búginde sol mańda Mirǵalym degen saı bar. Ol Merǵalıdiń ashqan rýdnıgi bolýy ábden múmkin. Merǵalı Qadylbekuly Orazaly Jandosovpen birge Tekeli kombınatynda «halyq jaýy» retinde sotqa tartylyp atyldy. Búginde Qazaqstannyń ınjenerlik qalyptasý úrdisin zertteýge múmkindik beretin mańyzdy qujattar jabyq qorlarda saqtalǵan. Bul suraqtyń jaýabyna ázirge keń kólemde jaýap bere almaımyz. Qujattar Ishki ister mınıstrliginiń jabyq arhıvinde jatyr. Alǵashqy geologtardyń ómirin zertteý jumystary Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń qoldaýymen júzege asty. Onda da jalpy repressııa emes, jekelegen mamandyqtardy zertteý baǵytynda jasaldy. Materıaldar Reseı arhıvinen alyndy. Qazaq ofıserleriniń repressııa qurbany bolǵany jaıyndaǵy derekter de tolyq ashylmaǵan.

Al memlekettik qaıratkerlerimizdiń qanshamasy atylyp ketti. Stalındik jú­ıege qarsy S.Sádýaqasov, J.Sultan­bekov, Y.Mustambaev bastaǵan toptyń «goloshekındik rejimge» qarsy kúresi, Goloshekındi qaıtarý áreketi arnaıy tapsyryspen zertteýge laıyq másele emes pe?! Repressııa qurbandarynyń qatarynda dári­gerler de boldy. Bul baǵytta zertteý­ler jasalǵanymen de, tolyqqandy kitap basylyp shyqpaǵan bolatyn. Osy oraı­da jeke izdenýshi dáriger-ǵalym Álı­han Dosa­hanovtyń «Alashtyń alǵashy dári­ger­leri» kitaby baspaǵa daıyn ekenin aıta ketkim keledi. Onda avtor Reseı, Tash­kent­te bilim alǵan elý shaqty dár­i­ger­diń  eńbekterin Alash­or­daǵa qatysty málimetterdi arqaý etken.

– Repressııa aqıqatyn ashý jolynda búginde qandaı jumystar qolǵa alynýda? Tarıhtyń aqıqat paraq­tarynyń ashylýy jabyq arhıv isimen ǵana baılanysty ma?

– Kúni búginge deıin birqatar basylym jaryqqa shyqty. Prezıdent qoryn­daǵy materıaldar negizinde Alash qoz­­ǵa­lysyna arnalǵan bes kitaptan tu­ra­tyn qujattar jınaǵy eki tilde shyq­ty. Tursyn Jurtbaıdyń Alash qozǵalysyna arnalǵan úsh tomdyq qujattar jınaǵy jaryq kórdi. Alaıda Alash qozǵalysyna qatysty qujattardyń akademııalyq basylymy áli jaryq kórgen joq. Bul bizdiń eldigimizge syn másele. Oǵan tarıh­shy­­lar­­dyń kásibı deńgeıi jetetin edi. «Mádenı mura», «Tarıh tolqynynda» baǵ­dar­lamasy aıasynda da osyǵan qatysty más­eleler kóterilgen bolatyn. Degenmen, repres­sııanyń saldaryn qoǵam túsinigine óner arqyly, ádebıet arqyly jetkizý tetikteri kemshin. Ol úshin qara­paıym jurtshylyqqa túsinikti tilde kitap­tar shyǵarýy kerek. Bul baǵyt­ta T.Jurt­baı men D.Dosjannyń eńbekteri­nen basqa qoljetimdi dúnıeler az. Qujat­­tamalyq fılmdermen qatar kór­kem týyn­dylar, teatr spektaklderi kór­­setilýi tıis. Germanııanyń Gannover qala­sy­­na barǵan saparymda gıtlerlik genosıdti eske salatyn «stelany» kórdim. Onda qurban bolǵandardyń tizimi Orta­lyq teatr mańyndaǵy mármár tasqa qashal­ǵan eken. Bul sol halyqtyń jady­nyń bir kórinisi der edim. Keıde nege artqa qaraı­laı beremiz degen pikirler aıty­lyp qalyp jatady. Táni de, jany da saý urp­aq qalyp­­tastyrý úshin ótken tarıh qorytyn­dy­­lanýy qajet. О́ıtkeni tarıhı jady mem­le­kettik mańyzdy másele. Irgeli tarıhı, tolyqqandy jady bar qoǵam – bolashaǵy jarqyn qoǵam.

 

Áńgimelesken

Elvıra SERIKQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

 

Sońǵy jańalyqtar

COVID-19: Arıo bala qalaı qorǵandy?

Rýhanııat • Búgin, 22:59

Eńbekteri elengen jandar

Oqıǵa • Búgin, 21:47

Nur-Sultanda 23 alypsatar ustaldy

Aımaqtar • Búgin, 20:10

Mańǵystaýǵa dári-dármek jetkiziledi

Aımaqtar • Búgin, 19:08

"Teledáriger" jobasy ashyldy

Qazaqstan • Búgin, 18:35

Jurttyń jigerin janyǵan úndeý

Parlament • Búgin, 16:57

Túrkistan jasyl qalaǵa aınalýda

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 16:53

Qazaqstan CORSIA múshesi boldy

Qazaqstan • Búgin, 16:43

Mobıldik toptar jumysy júıeli

Aımaqtar • Búgin, 15:27

Qaıyrymdylyǵyńnyń saýabyn bersin...

Aımaqtar • Búgin, 14:23

UBT-da 126 ball jınaǵan túlek

Aımaqtar • Búgin, 13:59

Júıeli jumystar qolǵa alynýy kerek

Parlament • Búgin, 13:45

Akademık Edil Erǵojın ómirden ótti

Qazaqstan • Búgin, 12:30

Amandyq Batalovtyń jaǵdaıy aýyr ma?

Aımaqtar • Búgin, 12:25

Elbasy Altaıǵa at basyn burǵan sát

Aımaqtar • Búgin, 10:48

Uqsas jańalyqtar