Rýhanııat • 31 Mamyr, 2020

Qosaevtar áýletiniń qasireti

273 ret kórsetildi

Akademık Manash Qozybaevtyń eńbekterinde jappaı qýǵyn-súrgin jyldary Qostanaı oblysynyń ózinde ǵana 7 myńǵa jýyq adam qýdalanyp, olardyń 2 myńnan astamy atý jazasyna kesilgeni aıtylady. Arada ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótse de zulmat zaman jalmaǵan 7 myń qurbannyń búginge deıin jartysyna jýyǵy ushty-kúıli dereksiz, olardyń artynda qalǵan urpaqtary men týys-týǵandarynyń taǵdyry beımálim kúıde qalyp otyr. Talaı áýlettiń shańyraǵyn qulatyp, ortasyna túsirgen qandy saıasattyń qurbany bolǵan Tobyl óńiriniń tulǵaly azamatynyń biri Nurahmet Qosaev edi.

Nurahmet Qosaev 1898 jyly qa­zirgi Meńdiqara aýdanynda dú­nıe­­ge kelgen. 2 synyptyq orys-qazaq mektebin bitirgen soń, 1935 jy­ly Almatydaǵy 6 aılyq partııa mek­tebin támamdaıdy. Qostanaıǵa qaıtyp oralǵan soń, 1936 jyly Meń­di­qarada alǵash qazaq balalary arasynan mehanızator, temir ustasy men esepshiler daıyndaıtyn aýdanaralyq ujymshar mek­te­bin uıymdastyryp, ózi ashqan oqý ornyna basshylyq etedi. Qaı­ratker tulǵa bir jyldan soń «ja­pon tyńshysy» degen jalamen tutqynǵa alynady. Tergeý uzaqqa sozylmaıdy. Nurahmet Qosaev kóp keshikpeı «halyq jaýy» re­tin­­de atý jazasyna kesiledi. Qazaq ba­lasyn oqytyp, tehnıka tilin úı­re­te­min, temirdi qamyrdaı ıleı­tin usta etip shyǵaramyn, za­man­ǵa beıimdeımin degen armanyna tolyq jete almaǵan kúıi asyl azamat ázız basyn ajalǵa baılap, zamannyń qasap dıirmenine juty­lyp kete barady. Artynda ańyrap aıaý­ly jary – Altyny jesir, shıet­teı alty bala jetim qalady.

1

Altyn alǵashqyda Nurahmetti ne úshin alyp ketkenin túsine almaı dal bolady. Bálkim, bireýmen shatas­tyryp alǵan bolar. Keıin ke­shirim surap, úıge qaıtarar de­gen úmiti de joq emes-tin. О́ıt­­keni Nurahmet búkil sanaly ǵu­my­­ryn osy Keńes ókimetiniń órkendep, gúldenýine arnaǵan joq pa?! Aýyl-aýyldy aralap, bala jınap, oqytty. Keıbir jas­tardy óz úıine jatqyzyp, tárbıe­ledi. Ol balalarǵa arnap ózi de ta­laı ret kıim tigip berdi emes pe? Qazaqtyń balasy dalada qal­masyn, oqysyn, toqysyn, ózge­den kem bolmasyn, tehnıka tilin ıgersin dep Meńdiqarada meha­nı­za­torlar daıarlaıtyn mektep ashty. El úshin etigimen sý keshken atpal azamattyń bul isin qyl­mys deýge bola ma?

– Atam ketken soń ájem de kóp turmapty. О́zderiniń 4 bala­sy, atamnyń aǵasynan qalǵan 2 bala bar, solardy asyraımyn dep júrip, qaltasyna bir ýys bıdaı salǵan eken. Sodan «halyq jaýynyń áıeli, qazynaǵa qol saldy» degen aıypqa iligip, tergeý ústinde júregi shydamaı, ne­bá­ri 35-aq jasynda qaıtys bolady. Altyn ájemniń zıraty Meńdiqara aýdanyndaǵy Shıeli degen jerde. Al atam Nurahmet 1957 jyly aqtalǵany bolmasa, qaıda jerlengeni beımálim. Qostanaıǵa ákelip atqanyn ǵana bilemiz. О́zge habar joq. Zaman túz­elgen shaqta inisi Erejep talaı mu­raǵatty aqtaryp, aǵasy týraly má­limet izdedi. Biraq nátıjesi sha­maly. Anam ákesin ómir boıy joq­tap ótti. Sirá, ol qasiretti umy­­tý múmkin emes shyǵar, – deıdi Nurahmet Qosaevtyń jıen neme­re­si Sálıma Abdýllına.

Osylaısha 1937 jyly ákeden, 1938 jyly shesheden aıyrylǵan shıetteı alty bala tul jetim qalady. Alty balanyń úlkeni, Sálıma apaıdyń anasy – Zylıha Abdýllına ájeı sol kezde tuly­my jelbiregen 12 jasar qyz eken. Ájeı osydan úsh jyl buryn dúnı­e salypty.

– Anam Nurahmet atam men Altyn ájemniń jazyqsyz ket­ke­nin ómir boıy aıtyp ótti. Bul jóninde aıtqanda jylap otyra­tyn. Ata-anadan aıyrylǵan soń ózderi de kórmegendi kóripti. «1937 jyldyń qyrkúıek aıynda oqý­dan kelgen betim. Esik aldynda eki mılısııa tur. Meni ishke jiber­me­di. Úıden sheshem shyǵyp, «Ol bizdiń bala» degen soń ǵana kirgizdi. Bólmeniń qaq ortasynda ákem otyr eken. Úıdiń ishi astan-kesten shashylyp jatyr. Sha­masy mılısııalar bir nárse izdese kerek. Bizdiń jutań úıden ne tap­syn. Jaǵdaıymyz jupyny, tirshi­ligimiz tómen.  «Qoryqpa, qal­qam, qoryqpa! Jaı ánsheıin bilmestik qoı. Men aqpyn. Qara halyqty oqytqannan basqa kinám joq. Kóp bolsa bes kún jatamyn. Eshqaısyń jylamańdar, dep betimizden bir-bir súıip qosh­ta­syp, mılısııanyń jetegine erip ke­te bardy», dep otyratyn anam, – deıdi S.Abdýllına.

Arystaı azamat sol ketkennen qaıtyp oralmaıdy. Sol jo­ly onymen seriktes bolǵan alty birdeı meńdiqaralyq kommýnıs­ke de «japon tyńshysy» degen jazyqsyz jala jabylady. Olar­dyń ishinde Meńdiqara aýdan­dyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy men aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy da bar edi. Áke­si qamaýda jatqanda kish­ken­taı Zylıha sheshesi Altyn­ǵa erip abaqtyǵa talaı ret bar­ǵan. Alaıda kámelet jasqa tol­ma­­ǵan balaǵa túrmege kirýge ruqsat bermeıdi. Anasy ákesine bótel­ke­men sút alyp kiretin. Sondaı kúnderdiń birinde ákesi «Zyqan, oqy, oqy jáne oqy!» dep qaǵazǵa jazyp, ony shıyrshyqtap bos bótelkeniń tyǵynyna jasyryp jiberipti. Sirá, tuńǵyshy, Zy­lıhasy oqysa, jurttan kem bolmas dep oılasa kerek. Sol kezderi aýdan ortalyǵyndaǵy ashyq alańqaıdaǵy grammofonnan kún saıyn «halyq jaýy» atanǵan azamattardyń aty-jóni aıtylatyn. Bir kúni qara grammofonnan Qosaevtyń da famılııasy estiledi. Artynsha balalary oqýdan shettetilip, keıin «Ákesi úshin balasy kúımeıdi» degen uranmen oqýǵa qaıta alynady. Zylıha besinshi, inisi Erejep ekinshi synypta oqıtyn. Jurt qatar­ly mektepke baryp júrdi. Birde oqýshylar kúndelikti shy­ǵa­tyn gazetke úımelesip, daýystap oqı bastaıdy. Onda Meńdiqaradan aıdalyp ketken altaýdyń atý jazasyna kesilgeni jazylǵan eken. Asqar taýy – ákesi týraly qaraly ha­bar­dy estigende qarshadaı Zy­lı­hanyń eki aıaǵynan jan ketip, ıkemge kelmeı, júre almaı qalady. Synyptastary úıine súıep aparypty.

– Osy oqıǵadan soń mektepte pıoner jınalysy bolady. Sheshem barmaı qalǵan. Sóıtse inisi Erejep úıge jylap kelipti. Bizdi halyq jaýynyń balalary dep atap meni pıonerden, Erejepti oktıabrıattan shyǵarǵan eken. Ertesi kúni mektepke bar­ǵa­nymda klasymda oqıtyn bala­lar­dyń «Halyq jaýynyń qyzy!» dep jabylyp jaǵamdy jyrtyp, moınymdaǵy qyzyl gals­t­ýgymdy julyp alǵany áli kúnge deıin kóz aldymda dep kemseńdep otyratyn sheshem marqum, – dep Sáýle apaı aýyr kúrsindi.

– Ol kezde sheshemniń ózinen keıingi inisi Erejep 10 jasta eken. Kish­kene eresekteý bolǵan soń, ony ózimen birge qara jumys isteýge alyp qalyp, qalǵan eki týǵan inisi men eki aǵaıynyn áıteýir ash bolmaıdy ǵoı, onyń ústine oqıdy dep Borovoıdyń balalar úıine tapsyrady. Onda da Qosaev emes, aty-jónin ózgertip, basqa famılııamen ótkizedi. Qadyr degen inisin Nıkolaı dep ózgertipti. Sóıtip Qarabalyqta qazaqsha balalar úıi ashylyp, ol kisiler soǵan aýystyrylǵan. Sheshem keıin menen keıingi baýyrymdy kóterip, meni jetektep alyp, inilerin izdep Qarabalyqqa bardy. Sonda anama erip barǵanym emis-emis esimde qalypty. Sheshemniń eki inisi de óte jaqsy oqyǵan. Mektepti medalmen bitiripti. Ekeýin de Lenıng­radqa jiberdi. Bireýi ıns­tı­týtta, ekinshisi tehnıkýmda oqy­dy. Ol kisiler Reseıge barǵan soń, erkindeý júrdi ǵoı endi. Sodan atama suraý salyp, izdene bastaıdy. 1954 jyly aqtaldy. Áke­me qatysty derekterdi izdep júrgende Qadyr aǵam kóptegen kedergige kezdeskenin aıtyp otyratyn. Tipti Qostanaıǵa kelip, arhıvti qaramaq bolǵanda, Keńes so­tynyń úkimine kúmán keltirdiń dep bir-eki kúnge qamap tastapty.

Zobalań jyldary ata-anasynan aıyrylǵan sábıler kórgen quqaıdy sózben aıtyp jetkizý múmkin emes. Alaıda «ornynda bar ońalar» degen, jazyqsyz atylyp ketken qaıratkerdiń ar­tyn­­da qalǵan balalarynyń ár­qaı­­sysy búginde úlken bir áýlet­tiń batagóıi bolyp otyr. Nurahmet Qo­saev­tyń uldarynyń biri – ke­zin­de balalar úıine Nıko­laı bolyp kirgen Qadyr Qosaı bú­gin­de búkil elge belgili qazaq kıno óneriniń ardageri. Sultan Qo­jy­qov­­tyń «Qyz Jibek» fıl­mi­niń dybys rejısseri.

Qazir Meńdiqara aýdanynda bir kóshe Nurahmet Qosaev atymen atalady. Kezinde qaıratker tulǵa irgesin turǵyzǵan Meńdiqaradaǵy aýdanaralyq tehnıkalyq mektep búginde kásiptik-tehnıkalyq kolledji dep atalady. Nurahmet Qosaev­qa bilim oshaǵynyń qa­byr­ǵa­syna mármárdan eskertkish taqta ornatylǵan. Jaqsynyń aty ólmeıdi, búginde oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıynyń qorynda qysqa ǵumyryn el ıgiligi men joq-jitik­tiń muńyn muńdap, kedeı-kep­shikti kógertý jolyna sarp etken aıaýly azamattyń fotosýreti, tapan­shasy, qujattary saqtaýly tur.

 

Qostanaı oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Uqsas jańalyqtar