Rýhanııat • 29 Mamyr, 2020

Dala folklorynyń antologııasy

77 ret kórsetildi

Qazaqtyń rýhanııat álemine qomaqty olja qosyldy. M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn júzege asyrý aıasynda «Dala fol­klo­rynyń antologııasy» atty 10 tomdyq basylymnyń alǵashqy 5 tomyn jaryqqa shy­ǵardy.

«Bes tomdyq «Dala folklorynyń an­tolo­gııasyna» engen jaýharlar  qoljazba shy­ǵarmalardan mýzykalyq shyǵarmalarǵa deıingi ártúrli janrdaǵy týyndylardan turady. Jáne olardyń barlyǵy qazaq hal­qynyń dástúrlerin saqtaý, týǵan jerdiń tarı­hyn bilý jáne ótken kezeńdegi uly qaı­ratkerler týraly estelikter sııaqty uly dalanyń basty qundylyqtaryn kórsetýge baǵyt­talǵan», dep atap ótti «Rýhanı jań­­ǵyrý» qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtý­tynyń basqarma tóraǵasy Kemelbek Oıshybaev.

Basqarma tóraǵasy atap ótkendeı, basy­lymnyń alǵashqy bes tomyna ártúrli qol­jazba nusqalarymen jáne aldyńǵy basylymdarmen muqııat tekstologııalyq jáne salys­tyrmaly zertteý nátıjesinde iriktelgen tarıhı epostardyń tańdaýly úlgileri kiripti. Atap aıtar bolsaq, birinshi kitapqa ańyzshy Ab­drahman Bektasovtyń oryndaýyndaǵy «Qulamergen» jáne Júsipbek Shaıhıslamov jazǵan «Dotan batyr», sondaı-aq kóptegen túrki halyq­tary­nyń arasynda keńinen taral­ǵan «Alpamys batyr», «Qambar batyr», «Qoby­landy batyr», «Er Tarǵyn», «Er Saıyn», «Er Edige», «Shora batyr» sekildi ejel­gi epostar endi.

Antologııanyń ekinshi tomy noǵaı dáýi­riniń «Qyrymnyń qyryq batyry» atty áıgili ańyz sıklyna arnalǵan. Bul jınaq ataqty qazaq ańyzshysy Muryn jyraý jazǵan otyz alty ertegiden turady. «Qyryq bir batyrdyń beınesi» týyndysymen ashylǵan sıkl ári qaraı Altyn Orda kezeńindegi tarıhı oqıǵalardy jáne odan keıingi XIV-XVII ǵasyrlarda bólingen túrki memleketteriniń ahýalyn beıneleıdi.

Serııanyń úshinshi tomynda XV ǵasyr­daǵy qazaq memlekettiliginiń ómirge kelýi men jalpy qazaq halqynyń qalyptasýy, sondaı-aq handyqtyń damý prosesinde paıda bolǵan qıyndyqtar, syrtqy jaýlarmen kúresi týraly tarıhı áńgimeler engizilgen. Odan bólek,  XVIII jáne XIX ǵasyrlardaǵy qazaq halqynyń jońǵar jaýlap alýshylarymen, Qoqan jáne Hıýa handyqtarynyń ekspansııasymen, sondaı-aq Reseı ımperııasymen kúresine baılanysty tarıhı oqıǵalardy beıneleıtin áńgimeler kirdi. Onyń ishinde uly handar men batyrlar týraly ańyzdar – Abylaı han, Keńes han, Sátbek batyr, Bógenbaı batyr, Qabanbaı batyr, О́tegen batyr, Oljabaı batyr, Er Jánibek, Raıymbek batyr, Baraq batyr, Aǵybaı batyr, Janqoja batyr týraly dastandar jáne taǵy da basqa barlyǵy 13 shyǵarma enip otyr.

Antologııanyń tórtinshi tomy qazaq epıkalyq murasynyń quramdas bó­likteriniń biri – romandyq eposqa arnalǵan. Munda «Qozy Kórpesh – Baıan sulý», «Qyz Jibek», «Bozjigit», «Bozaman», «Talaıly qul men Áıim qyz», «Seıpilmálik», «Sherızat-Gúl­shat», «Jaskelen» sııaqty tańdaýly epos­­tar toptastyrylǵan.

«Dala folklorynyń antologııasynyń» besinshi tomy ulttyq dástúrler aıasynda qurylǵan etnostyq janrlardyń biri – dastandarǵa arnalǵan. M.Áýezov atyn­daǵy ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń ǵalymdary dastandardyń batyrlyq, tarıhı jáne dástúrli romandyq epostary sıýjetterinen taqyryptardyń erekshelik­terimen, keıipkerler júıesimen, kórkem mánerlilik quraldarymen, sondaı-aq óz batyrlarynyń ishki álemine eleýli nazar aýda­rýymen erekshelenetinin atap ótti.

Besinshi tomdy daıyndaý barysynda jarııalanym úshin «Aıman-Sholpan», «Naýryzbaı-Hanshaıym», «Syrshy mol­da», «Bolat-Janat», «Qasym jomart», «Qulqanys-Zebershe», sondaı-aq «Darı­ǵa qyz», «Kıik», «Mıǵraj», «Muham­med-Hana­fııa», «Kıssa Abýshahma» novellıs­tıka­lyq das­tan­dary irikteldi.

Al shyǵarmalardy dybystaý bo­ıyn­sha jumysqa qazaqtyń dástúrli mý­zy­ka­­­­sy­nyń úzdik oryndaýshylary, onyń ishinde Qurmanǵazy atyndaǵy ulttyq kon­­ser­va­torııasynyń jáne T.Júrgenov atyn­daǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń oqy­týshylary men stýdentteri, sonymen qatar elimizdiń oryndaýshylyq óner mektep­teriniń alýan túrliligin kórsetetin ártúrli aımaq­tardaǵy oryndaýshylar qatysty.

Instıtýt jumysy munymen aıaqtalǵan joq. Alda josparda turǵan 10 tomdyqtyń qalǵan 5 tomyn ázirleýge qyzý daıyndyq júr­­gizilýde. Bul jóninde  M.Áýezov atyn­­daǵy ádebıet jáne óner ınstıtýty «Qol­jazba jáne tekstologııa» ǵylymı-ınno­vasııa­lyq bóliminiń meńgerýshisi Toq­tar Albekov jan-jaqty toqtalyp ótti.

– Josparǵa sáıkes basylymnyń altynshy tomy «Salttyq folklor»,  jetinshi tomy «Pro­zalyq folklor. Ertegiler»,  segizinshi tom – «Prozalyq folklor. Ańyzdar»,  toǵy­zynshy kitap – «Halyq óleńderi» jáne anto­logııa­ny aıaqtaıtyn onynshy tom halyq aýyz áde­­bıetiniń  tárbıelik baǵyttaǵy dana­lyq oı­dan dán izdegen týyndylarymen toly­ǵady, – dedi ǵalym.  

Kitaptar jalpy sany 10 myń dana taralymmen shyǵarylyp, Qazaqstannyń barlyq ýnıversıtetteri men ki­taphanalaryna tara­tyl­dy. Sondaı-aq qazaq halyq shyǵarma­shylyǵynyń jaýharlary ınstıtýty saıtynda jáne elimizdiń kitaphanalarynda oflaın oqyrmandardyń keń aýqymyna qoljetimdi.  «Dala folklorynyń antologııasy» 10 tomdyq basylymnyń tolyq jınaǵy 2021 jyly shyǵarylady dep kútilýde.

Sońǵy jańalyqtar

Ulttyń batyr ulany

Qazaqstan • Keshe

Ulttyq bolmysty kestelegen...

Rýhanııat • Keshe

Bas qala tarıhy qamtylǵan kórme

Rýhanııat • Keshe

Shekarada shekteý bar

Qazaqstan • Keshe

Uqsas jańalyqtar