Rýhanııat • 29 Mamyr, 2020

Qobda beti qazaqtary: 90 jyl burynǵy fotosýret

3425 ret kórsetildi

Myna fotosýret osydan dál 90 jyl buryn Mońǵol eliniń batys shebi qazaqtar shoǵyr qonystanǵan Qyzylqaıyń (Ulan-qus) ólkesinde túsirilgen eken. Avtory beımálim. Sýrette bes áıel tur. Jádigerdiń  artqy fonyna «Na pamıat Tashınke Kasymovoı ot Shıretovoı» degen jazý oımyshtalyp, «1930 jyly 24 jeltoqsan» kúni syıǵa berilgeni tańbalanypty.  

123

Joǵarydaǵy jazýdy tápsirlesek: estelik fotony qabyldaýshy Shıretova degenimiz – 1930 jyldary Keńestik bolshevıkterdiń joldamasymen Mońǵol eliniń qaýipsizdigi úshin qyzmet atqarýǵa Qobda aımaǵyna kelgen túbi kerekýlik chekıst Kenjebek Qoshanovtyń áıeli. Shıretovanyń ulty – altaı.

Bul foto qalaı tabyldy? Buny kezdeısoq tapqan adam – túrkolog ǵalym Qarjaýbaı Sartqojauly. Qarjekeńdi tyńdaıyq: «1992 jyldyń kóktemi. Qazaqstannan shyǵyp, Barnaýl arqyly Gorno-Altaı qalasyna keldim. Kún keshkirdi. «Altaı» qonaq úıine kelsem, oryn joq. Qaıterimdi bilmeı, kezekshi kempirdiń qasynda omalyp otyr edim, ol kisi: «Osy kóshemen eki kvartal júrseń, kóldeneń ornalasqan bes qabat surǵylt turǵyn úı tur. Sonyń birinshi podezi 4-qabatynda Shıretova degen sarykidir áıel turady. Sol kisi bólmesin arendaǵa beredi. Baǵasy da qymbat emes. Soǵan baryp túneńiz» dedi. Jap-jaqyn jer eken, júgirip jetip bardym. Kireberiste eki áıel áńgimelesip otyr. Olardan «Shıretova osynda tura ma?» dep surap edim olardyń biri: «Ony qaıtesiz?»  dedi. «Jolaýshymyn qonyp shyqpaqshy edim» dedim.

– Shıretova menmin, - dedi jasy jetpisti eńsergen qartań áıel. Kelistik. Jaıǵasyp bolǵan soń áńgimelespeımin be, óıtkeni bul kisi qazaqsha jaqsy biledi eken. Jas kezinde qazaqtar shoǵyr qonystanǵan Qosaǵash aýdanynda qyzmet atqarypty. Meniń monǵol qazaǵy ekenimdi bilgen soń: «Sen Kenjebek degendi estidiń be?» degeni. Anam marqum «Kenjebek aıdaǵan jyl» deıtin zobalańdy únemi aıtyp otyratyn, sol esime túsip: «Iá, estýim bar» dedim. Sodan Shıretova áńgimeniń tıegin aǵytty: – Ol kisi meniń týǵan jezdem bolady, – dedi.  – Apaıyma úılengen. Ol kisi qaıtys boldy. Nına degen jalǵyz qyzy bar edi, ol osynda turyp jatyr. Jezdemdi 1934 jyly Mońǵolııada tap jaýlary óltirip ketken. Súıegi Qobda qalasynyń shetinde jerlenipti 1960-jyly apaıym ekeýmiz baryp kórdik» depti.

Qarjekeń ań-tań. Qobda beti qazaqtary úshin aty óshpesteı tarıhta qalǵan Kenjebek Rústembekovıch Koshanovtyń  baldyzymen jolyǵam degen oı túsine de kirmegen shyǵar. Sonymen tańerteń turyp, shaı iship attanarǵa taıaǵanda úı ıesi Qarjekeńe myna fotony ustatpaı ma: «Bundaǵy adamdardyń bári monǵolııalyq áıelder. Apamnan qalǵan kóz edi. Endi bunyń maǵan qajeti bolmas, elińe apar» dep amanattaıdy.

Aqyry bul fotony Qarjaýbaı aǵam: «Sen Qobda beti qazaqtarynyń tarıhymen aınalysyp júrsiń ǵoı, má mynany al» dep bizdiń qolǵa ustatty. Sol sátten bastap: «Mundaǵy áıel adamdar kim?» degen suraq tóńireginde izdeý salyp kórdik. Baı-О́lkelik aǵaıyndar fotony ary-beri aınaldyryp qaraǵanymen tap basyp tanı almady.

Sóıtip júrgende 1930-shy jyldary Mońǵolııa qazaqtaryna jańa mızam saıasatyn nasıhattaýǵa barǵan KIM ókili óskemendik qazaq Shárip О́tepovtyń kúndeligin kórip qaldyq. Osyndaǵy jazbada 1930 jyly Qyzylqaıyńda Máskeýdiń arnaıy tapsyrmasymen kelgen komıntern ókili Abaı Qasymov jáne ózi Shárip О́tepov, mońǵolııalyq alǵashqy kommýnıst Túrkistan Baıjúnisuly úsheýi fotoǵa túskeni jaıly aıtypty. Demek myna fotoda sol kezde túsirildi degen sóz.

Sýrettegi adamdarǵa keletin bolsaq, ortada turǵan Tashınke Mirqasymqyzy-Abaevna. Iаǵnı, Qobda beti qazaqtaryna kommýnızm ıdeıasyn taratý úshin arnaıy kelgen komıntern ókili A.Qasymovtyń jubaıy. Qalǵandary alǵash Qobda betinde alǵash ret Aqbalshyq degen jerde qurylǵan Qyzyl otaý músheleri: (oń jaqtan) Kúmis Beldemsheqyzy, Álıpa Súgirqyzy, Tuqı Nurmyhatqyzy, Kúlán Serikbaıqyzy. Buǵan eshqandaı kúmán joq. О́ıtkeni, osy bes áıel birigip fotoǵa túskeni jaıly Sh.О́tepovtyń kúndeliginde anyq aıtylǵan.  

Búginde bulardyń bári ómirde joq. Tashınke Abaevna 1948 jyly Semeı oblysy Besqaraǵaı aýylynda qaıtys bolsa, qalǵan apalarmyz óz kezegimen baqıdyń besiginde terbelip jatyr.

Bul foto Gorno-Altaıǵa qalaı baryp júr degenge toqtalsaq: oǵan joǵarydaǵy «Na pamıat Tashınke Kasymovoı ot Shıretovoı» degen jazýdy dálelge tarta otyryp, aıtapǵymyz: atalmysh jádigerdi Abaı Qasymovtyń jubaıy Tashınke qurbysy Shıretovaǵa estelik retinde bergen. Shıretova kúıeýi Kenjekbek Qobda betinde ólgen soń Gorno-Altaı qalasyna baryp, tórkin jurtyn panalap osy qalada turaqtap qalǵan.

Al qalǵan apalardy bir-birlep tanystyrsaq: oń jaqta shette turǵan Kúmis Beldemsheqyzy. Aqbalshyqtan alǵash shyqqan jańa zaman jarshylarynyń biri. Tulba sumyn bastyǵy turyp atý jazasyna buıyrylǵan Túrkistan Baıjúnisulynyń jubaıy. Bul áıel Abaı men Tashınke Qobda betine kelgende balasy shetinegen soń, týǵan qyzy Ońalhandy olarǵa bala qylyp bergen adam. Bul oqıǵa týraly «Egemen Qazaqstan» gazetiniń ótken 16 sáýir kúngi sanynda jarııalanǵan «Qyryq jyldan keıin tabylǵan qyz» atty jazbada tolyq baıandalǵan.

Oń jaqtan ekinshi áıel – Álıpa Súgirqyzy.  Bul apamyz 1983 jyly Baı-О́lke aımaǵynyń Nogonnor aýylynda qaıtys bolypty.

Úshinshi adam – Tuqı Nurmyhatqyzy alǵashqy Qyzyl otaýdyń meńgerýshisi bolǵan tarıhı tulǵa, sonymen qatar qazaqtan shyqqan tuńǵysh general Jaısanyptyń anasy esebindegi adam.

Tórtinshi áıeli – Kúlán Serikbaıqyzy. Qobda betinde alǵash qurylǵan partııa uıasynyń bastyǵy bolǵan Ospan Kitapbaıulynyń zaıyby. Kúıeýi Ospan 1938 jyly ustalyp, atylǵan.

Eger de, taratyp-tarqatyp aıtar bolsaq, bul áıelderdiń taǵdyry óz aldyna úlken tarıh.

 

Sońǵy jańalyqtar

Nashaqorlarǵa qarsy kúres toqtamaıdy

Aımaqtar • Búgin, 18:14

"Bek Eır" AQ-na ekinshi sot isi qozǵaldy

Qazaqstan • Búgin, 16:37

WhatsApp-ta jańa fýnksııalar paıda bolady

Tehnologııa • Búgin, 16:20

Jumys sapasy udaıy baqylaýda bolady

Aımaqtar • Búgin, 16:17

Almaty mańynda jer silkindi

Aımaqtar • Búgin, 16:10

Shıkizattyq emes eksport tómendedi

Aımaqtar • Búgin, 15:46

Bıyl Qurban aıt qalaı ótedi?

Qazaqstan • Búgin, 10:17

COVID-19: Jerleý qalaı júrip jatyr?

Qazaqstan • Búgin, 09:39

Toıdy ysyra turǵan jón

Qoǵam • Búgin, 08:39

Shekteýler otandastarymyzǵa oı salsa...

Medısına • Búgin, 08:36

Basty qundylyq – adam ómiri

Qoǵam • Búgin, 08:23

Uqsas jańalyqtar