Aımaqtar • 29 Mamyr, 2020

Qaraǵandy: Tarıh taǵylymyna taǵzym

108 ret kórsetildi

Keshegi keńestiń qanquıly zamanyndaǵy tarıhtyń qatparyna úńilsek, mynadaı jantúrshigerlik derekter aldymyzdan shyǵady:  1921-1954 jyldar aralyǵynda KSRO-da «kontrrevolıýsııalyq» nemese «antısovettik» degen jalamen 3 mıllıon 777 myń adam sottalyp, olardyń 642 myńy atý jazasyna kesilgen eken. Al Qazaqstandy jeke alyp qarasaq, qýǵyn-súrginge 103 myńǵa jýyq adam ushyrap, onyń 25 myńnan astamy atý jazasyna kesilipti. Olardyń basym bóligi ǵalymdar, mádenıet, saıasat jáne qoǵam qaıratkerleri syndy zııaly qaýym ókilderi edi. Iаǵnı, jappaı saıası qýǵyn-súrgin jyldary qazaq zııalylary men memleket qaıratkerleriniń «qaımaǵy» sylyp alynyp, jazyqsyz jazaǵa ushyrady. Olardyń ishinde Qaraǵandy oblysynan shyqqan Álıhan Bókeıhanov, Sáken Seıfýllın, Nyǵmet Nurmaqov, Janaıdar Sádýaqasov, Abdolla Asylbekov syndy qazaq halqynyń aıaýly uldary da bar edi...

Taıaýda, kenshiler astanasynda Qaraǵandy oblysynyń Qazaqstan halqy Assambleıasy «Tarıhtan taǵylym – ótkenge taǵzym» – «Pamıat vo ımıa býdýshego» atty halyqaralyq mádenı joba aıasynda saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúnine arnalǵan onlaın rejiminde dóńgelek ústel otyrysyn uıymdastyrdy.

Taǵylymdy is-sharaǵa qoǵam qaıratkerleri, ǵalymdar men jazýshylar at salysyp, ótken tarıh qasiretinin sabaq alý qajettiligi týraly qashyqtan áńgimeledi.

Onlaın-otyrysta Qaraǵandy oblystyq ishki saıasat basqarmasynyń basshysy Erlan Qusaıyn bul kúnniń Qazaqstan halqy úshin erekshe mańyzǵa ıe ekendigine toqtaldy.

– Qaraǵandy oblysy deportasııalanǵandardy qabyldady. Munda qýǵyn-súrginge ushyraǵandar jazasyn ótegen arnaıy lagerler bolǵan. Totalıtarızm qylmystary kóptegen otbasylardy oırandady. Bul qaıǵyly oqıǵany jadymyzdan shyǵarmaı, ol týraly jas urpaq bilip júrsin desek jáne mundaı oqıǵalar tarıhta qaıtalanbaýy úshin qolymyzdan kelgenniń bárin jasaý – bizdiń qasıetti boryshymyz, – dedi ol.

Onlaın-jıyn barysynda Qaraǵandy oblysynyń QHA ǵylymı-saraptamalyq tobynyń múshesi, Qaraǵandydaǵy Bolashaq akademııasynyń birinshi prorektory Gúlnar Rysmaǵambetova Qazaqstanda 1997 jyl «Jalpyulttyq kelisim jáne saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý jyly» bolyp jarııalanǵanyn eske saldy.

«Osy jyly elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev «31 mamyr – Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni» dep belgileý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. 2011 jyldan bastap ol «Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúni» dep ataldy», dep atap ótti ol.

Sondaı-aq, Gúlnar Rysmaǵambetova belgili ǵalym, Májilis depýtaty Nurlan Dýlatbekovtiń basshylyǵymen Bolashaq akademııasynyń biraz jyldardan beri saıası qýǵyn-súrgin faktilerin zertteýmen aınalysyp kele jatqanyn, osy baǵytta atqarylǵan ister jaıyn habardar etti.

– «Tarıhtan taǵylym – ótkenge taǵzym» jobasy aıasynda ǵylymı-zertteý sıpatyndaǵy úsh tilde 40-tan astam kitap jaryq kórdi, – dedi ol.

 Al QHA ǵylymı-saraptamalyq keńesiniń múshesi, «Azamattyq álem» halyqaralyq koalısııasynyń prezıdenti Qazbek Qazkenov atalǵan jobanyń  Qazaqstandaǵy ıdeologııalyq jumys pen jańa dúnıetanymnyń bir bóligi ekendigine basa mán berdi.

– Radıkaldy ıdeologııanyń zamany ótti, biraq biz tarıhtyń ashy sabaǵynan durys qorytyndy jasap, onyń zardaptaryn umytpaýymyz kerek. Jalpy, Qazaqstan halqy Assambleıasy tarıhı jadyny jańǵyrtýǵa jáne damytýǵa zor úles qosyp keledi, – dep atap ótti ol.

Onlaın rejiminde ótken dóńgelek ústel otyrysynda E.Bóketov atyndaǵy QarMÝ janyndaǵy «Tulǵataný» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń dırektory Nursahan Beısenbekova saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandary týraly derekti fılm men telebaǵdarlamalar túsirýdi usyndy. Budan bólek, ǵalym memleket jáne qoǵam qaıratkeri Nyǵmet Nurmaqov týraly mazmundy zertteý eńbekteriniń joqtyǵyn alǵa tartyp, aldaǵy ýaqytta bul olqylyqtyń ornyn toltyrý kerektigin aıtty. Nursahan Beısenbekova bıyl týǵanyna 125 jyl tolǵan memleket qaıratkeriniń ortalyǵyn Qaraǵandydaǵy «Dostyq úıi» janynan ashsa degen usynys-tilek aıtty.

Sondaı-aq, qashyqtan ótken jıynda qýǵyn-súrginge ushyraǵan qaıratker Ilııas Ahmetovtiń urpaǵy, «Alashorda» partııasynyń múshesi, jazýshy Farabı Ahmetov, Qaraǵandy oblystyq memlekettik muraǵatynyń bólim meńgerýshisi Olga Berkýn, «Lıtýanıka» etnomádenı birlestiginiń jetekshisi Vıtalıı Tvarıonas, «Vaınah» cheshen-ıngýsh birlestigi aqsaqaldar keńesiniń tóraǵasy Sýlım Isakıev jáne basqalar sóz sóılep, keshegi qıly zamanda jer aýyp kelgen talaı ult pen ulys balasynyń qazaq halqynyń baýyrmaldyǵynyń arqasynda búgingi kúnge aman-esen jetip, ósip-órkendep otyrǵanynan áńgime qozǵady.

Zulmat jyldary KSRO-nyń túpkir-túpkirinen Qazaqstanǵa saıası tutqyndar men halyq jaýynyń týystary májbúrli túrde qonys aýdarylǵan edi. Pil saýyrly Saryarqa úlken túzetý lagerine aınaldy. Máselen, bir ǵana Qaraǵandydaǵy eńbekpen túzetý lagerleriniń aýmaǵy 1931 jyly 53 myń gektar bolsa, 1941 jyly 1 780 650 gektar ulan-ǵaıyr dalany qamtypty. Eger 1931 jyly KarLag-ta 14 bólimshe jáne 64 ýchaske bolsa, olardyń sany jyl saıyn kóbeıe túsip, 1941 jyly 22 bólimshe, 159 ýchaske, al, 1953 jyly 26 bólimshe jáne 192 lager nysandaryna jetken. Bul qasiretti lagerlerdiń quramynda halyq jaýlarynyń áıelderine arnalǵan ALJIR, áskerı tutqyndarǵa arnalǵan Spassk, QarLag, StepLag atty eńbekpen túzetý oryndary jumys istedi. Jazyqsyz japa shekkenderdiń kóz jasy men tabanynyń izi, qolynyń taby qalǵan qasiretti oryndar bul kúnde murajaıǵa aınalǵan.

 

 

 

Qaraǵandy oblysy

Sońǵy jańalyqtar

Nashaqorlarǵa qarsy kúres toqtamaıdy

Aımaqtar • Búgin, 18:14

"Bek Eır" AQ-na ekinshi sot isi qozǵaldy

Qazaqstan • Búgin, 16:37

WhatsApp-ta jańa fýnksııalar paıda bolady

Tehnologııa • Búgin, 16:20

Jumys sapasy udaıy baqylaýda bolady

Aımaqtar • Búgin, 16:17

Almaty mańynda jer silkindi

Aımaqtar • Búgin, 16:10

Shıkizattyq emes eksport tómendedi

Aımaqtar • Búgin, 15:46

Bıyl Qurban aıt qalaı ótedi?

Qazaqstan • Búgin, 10:17

COVID-19: Jerleý qalaı júrip jatyr?

Qazaqstan • Búgin, 09:39

Toıdy ysyra turǵan jón

Qoǵam • Búgin, 08:39

Shekteýler otandastarymyzǵa oı salsa...

Medısına • Búgin, 08:36

Basty qundylyq – adam ómiri

Qoǵam • Búgin, 08:23

Uqsas jańalyqtar