Ǵylymı-zertteýlerinde ulylar ulaǵaty, dástúr taǵylymy, ulttyq sıpat, álemdik óner úlgisi týraly tereń tolǵanyp, jeke shyǵarmashylyq laboratorııalarǵa barlaý, qazaq ádebıetiniń damýynda ózindik orny bar qalamgerlerdiń shyǵarmalaryn taldaý arqyly týǵan ádebıetimizdiń damý sıpaty jaıly tujyrym jasaıdy. Álemdik óner jaýharynan alynǵan kórinister, ónerdiń túrli salasyndaǵy erekshelikterdi túsindiretin, ádebıettiń teorııalyq uǵymdary men orny, ıgi-yqpaly, áseri, ulttyq ádebıettiń oǵan qatysy týraly keltirilgen mysaldar júıeli stıldik sulý órnek taýyp jatady. Kúrdeli oı, tereń tanym, zerdeli bilimmen aıtylǵan pikirlerde ádebıettiń keleli problemalary keń qamtylady. Kórkemdik oılaýdyń ulttyq erekshelikteri negizinde qalyptasqan ár halyqtyń ádebı dástúri, ıakı ádebı qozǵalystyń ózara ajyramas, tyǵyz dıalektıkalyq baılanystaǵy quramdas qaınarlary – ádebı dástúr men ádebı damý týraly túıindi pikirler kórkem oı, sulý tilmen jınaqtalady.
О́ner túrleriniń damýy estetıka turǵysynan baǵalanyp, qoǵam damýymen tyǵyz baılanysta qarastyrylady. Sýretker tek ana tili arqyly ǵana óz halqynyń ómirin, turmysyn, psıhologııasyn, rýhyn beıneleı alatyndyǵyn aıta kelip, ádebıettiń obrazdyq tabıǵaty, dara sıpaty tilmen kindiktes ekendigine baılanysty túrli halyq tarıhyndaǵy tildik kezeńderge oı sharlatady.
Sóz óneri haqynda oı qozǵalǵanda ádebıet jeke dara alynbaı, ónerdiń ózge salalary – suńǵat, sáýlet, mýzyka, teatr, bı, kıno t.b. túrlerin qatar atap, árqaısysynyń ózgeshelik sıpattaryn sabaqtastyra, salystyra túsindiredi. Bul turǵyda jahandyq mádenı muralardyń ozyq úlgilerin, shedevr týyndylaryn mysalǵa ala otyryp oıyna tuǵyr etedi.
О́sip-órleýi Muhtar Áýezov, Beıimbet Maılın, Ilııas Jansúgirov, Jumat Shanın, Ǵabıt Músirepov, Sábıt Muqanov, Ábdildá Tájibaev, Áljappar Ábishev, Shahmet Qusaıynov, Qaltaı Muhametjanov, Tahaýı Ahtanov esimderimen baılanystyrylatyn qazaq dramatýrgııasy álemdik ónerdegi úzdik týyndylardyń konteksinde alynyp, ony poetıkalyq turǵydan jan-jaqty qamtı otyryp taldaıdy.
Ǵalymnyń monografııalarynda ónerdiń daralyq sıpaty, obraz týrasynda talǵamdy pikir, dáleldi oı jınaqtalady. Ádebıettaný ǵylymynyń tarıhyndaǵy belgili mektepter, úlken aǵymdarǵa sıpattama beriledi. Qazaq ádebıettaný ǵylymynyń tarıhyna barlaý jasalady, onyń tarlan talant kósh basshylary, qajyrly qalam ıeleriniń tvorchestvolary ǵylymı taldaýǵa túsedi. Ál-Farabıden bastap, qazaq ádebıettaný ǵylymynyń keńestik dáýirindegi iri ókilderi S.Seıfýllın, Ǵ.Toǵjanov, M.Áýezov, B.Kenjebaev, M.Qarataev, Q.Jumalıev, E.Ysmaıylov, T.Nurtazın esimderi iltıpatpen atalyp, eńbekterine ǵylymı dáldikpen taldaý jasalady. Uly ustazy B.Kenjebaevtyń yqpalymen, Alash kósemderi Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatovtardy kózi kórgen, Júsipbek Aımaýytov, Muhtar Áýezovtermen aralas-quralas bolǵan óz ákesi Nurǵalıdyń áserimen Alash ıdeıasy kókiregine jastaı uıalaǵan stýdent, aspırant kezderinde-aq olardyń eńbekterimen jasyryn tanysyp, alǵashqy zertteýleriniń ózinde ǵylymı aınalysqa túsirýge umtylǵan Rymǵalı qaıta qurý shapaǵaty aıasynda olardyń aqtalýy jolynda belsendi is atqardy, Ahmet, Júsipbek, Maǵjan týraly alǵashqy bolyp maqala jazdy. El táýelsizdigin alǵannan keıin qulashyn keńge sermep, Alash qaıratkerleriniń ómiri men shyǵarmashylyqtary týraly qulash-qulash maqala, zertteý eńbekter jarııalady, kitaptaryn shyǵarýǵa kóp eńbek sińirdi. О́ziniń «Áýezov jáne Alash» (Nurǵalıev R. Áýezov jáne Alash. – Almaty: Sanat,1997. – 432 b.), «Vershıny vozvrashennoı kazahskoı lıteratýry» (Nýrgalı R.Vershıny vozvrashennoı kazahskoı lıteratýry. – Almaty: Qazaq ýnıversıteti,1998. –307 s.) monografııalaryn jarııalasa, A.Baıtursynovtyń «Aq jol»
(Baıtursynov A. Aq jol. – Almaty: Jalyn, 1991. – 464 b.) atty shyǵarmalar jınaǵyn qurastyryp baspadan shyǵardy, Álıhan Bókeıhannyń qazaq jáne orys tilderindegi eńbekteriniń tańdamaly jınaǵyna bas redaktor bolyp, baspadan shyǵýyna múmkindik jasady.
Ádebıetter týystyǵy, bir-birine áseri, yqpaly, aýdarma máseleleri – teorııalyq turǵydan mándi, kúrdeli problema. Osy turǵydan kelgende ǵalymnyń eńbekterindegi eshbir eldiń ádebıeti, óneri eshýaqytta tomaǵa-tuıyq qalypta, ulttyq sheńberdiń ishinde ǵana ósip jetilmeıtindigi jaıynda qyzyqty faktorlarmen taldanatyn tustar búgin de ózektiligin joıǵan joq. Bul oraıda ol taǵdyry, rýhy, tili, jaqyn baýyrlas elder mysalyna júgingen ǵalym tatar, bashqurt, qazaq halyqtaryna teń ortaq sıpattar, ádebı tulǵalar, ádebı muralarǵa qatysty mándi ǵylymı baılamdar jasaıdy. Aýyz ádebıeti úlgilerindegi uqsas qubylystar, bashqurt pen qazaq, qazaq pen tatar jurttarynyń ortaq perzenti esepteletin, týys halyqtardyń ádet-ǵurpyn, salt-dástúrin óner, ádebıetin tel emip ósken, taǵdyrlary qyzyq tulǵalar Aqmola, Ǵalymjan Ibragımov, Sabyr Sháripov ómirine, tvorchestvosyna boılap kirip, tereń tanym-talǵammen oı túıýi nátıjeli shyǵyp otyrady.
Ulttyq ádebıettiń damý jolyndaǵy sapalyq baıý keziniń, kórkemdik qunar bastaýlarynyń biri – aýdarma. Ejelgi qypshaq zamanynan beri baılanysy bar qazaq-orys ádebıetiniń tereń tamyrly tarıhyn kórsete kele, synshynyń keıbir aýdarma úlgilerine toqtalýy jemisti nátıje bergen.
Abaı aýdarǵan Pýshkın, Lermontov, Krylov shyǵarmalary men «Chelkashty», «Dýbrovskııdi» qazaqshalaǵan Abaı shákirtteriniń dástúr jalǵastyǵy paıymdalady. Týrgenev shyǵarmalarynyń qazaqshaǵa aýdarylýy, onyń qazaq ádebıetine etken áser, yqpaly, ónege tutar asyl qasıetteri zertteýshilik turǵydan jiti topshylanady. Shekspır shyǵarmalarynyń qazaqshaǵa aýdarylýy jetkilikti qamtylǵan. Alǵash M.Dáýletbaev, M.Áýezov qazaqsha sóıletken «Gamlet», «Otello» keń arnaly salystyrmaly túrde ǵylymı dáldikpen taldanady. Ár jyldary qazaq tiline tárjimalanǵan Servantestiń «Don Kıhoty», Rableniń romany, Saǵdıdiń «Bostany» týraly taldaýlary mol erýdısııalyq bilimniń, bıik estetıkalyq talǵamnyń, tereń ǵylymı paıymnyń kórinisi ekenin aıǵaqtap tur. Shyǵarma taldaý barysynda týyndaıtyn ádebı-teorııalyq túıindeýler ǵalym zertteýleriniń kez kelgen jerinen tabylady. Mysaly, «Telaǵys» monografııasyndaǵy aqyndyq óner, halyqtyq óleń órnegi, poezııalyq týyndy men onyń damý qozǵalysyndaǵy jańa sıpat týraly qorytylǵan myna bir oıǵa nazar salaıyqshy: «Jadaǵaı kórinisterdi qamtý, faktiler jeteginde ketý, qyzylsóz sekildi kemshilikterden arylyp, adam júreginiń tereńine úńilý, fılosofııalyq biliktilik, saf tazalyqqa umtylý – búgingi poezııadaǵy ósý tendensııasyn kórsetedi» (Nurǵalıev R.Telaǵys. – Almaty: Jazýshy, 1986,180), – deýi óleń ólkesindegi jetistikterdi eskerýden týǵan baılam. Ǵalymnyń qaı eńbegin alyp qarasańyz da ǵylymı-teorııalyq tujyrymdary, taldaý tásilderi, sóz astaryna boılaý tereńdigi búgingi kún suranysyna da, keler ýaqyt talabyna da jaýap bere alatyn, máni joıylmaıtyn oı qýatyn kórsetedi.
Áńgime, novella, hıkaıat, roman janrlarynyń erekshelikterin túsindirý barysynda A.Chehov, L.Tolstoı, M.Áýezov, Sh.Aıtmatov, B.Maılın, F.Dostoevskıı, O.Genrı, N.Gogol, M.Gorkıı, E.Remark, E.Hemıngýeı, M.Sholohov, Ý.Folkner, N.Chernyshevskıı, G.Markes shyǵarmalaryna asa bilgirlikpen jasalǵan taldaýdy, sapaly tujyrymdy kóremiz. Ádebıettiń ár salasynda qyzmet atqarǵan, túrli jaǵdaıda kezdesip pikirlesken, saparlas bolyp áńgimesin estigen, shákirt bolyp dáris alǵan, tvorchestvolyq ǵylymı obektisine aınalǵan jeke tulǵalar ómirinen úzik syrlar shertiletin tustarda da tanymdyq derek, ónegelik sıpat, estetıkalyq áser mol bolyp otyrady.
Onyń jazbalarynan ádebıettiń ártúrli janrynda klassıkalyq týyndylar berip, týǵan halqyn mol qazynaǵa, zor qýanyshqa bólegen, álem ádebıetiniń altyn qoryna jańa kórkemdik ıgilikter qosqan uly Muhtar Áýezov, qunarly shyǵarmashylyq ıesi, kóp janrly shyǵarmalary qazaq ádebıetine sulý arna bolyp qosylǵan Ǵabıt Músirepov, kókiregi toly shejire-syr, kóneniń asyl kózindeı bolǵan S.Begalın, qazaq ádebıetiniń kórnekti ókiliniń biri Á.Tájibaev jaıly kóp syr ańǵaramyz.
Ár kezeńdegi dramatýrgııanyń, prozanyń, ádebı synnyń órkendeý baǵdaryn, ósý satylaryn, izdenis ıirimderin, tabys-oljalaryn tarazylaǵan sátterde de jetistikti baǵalap, kemshilikti kórsetý, olqylyqty ashýda ǵalym-synshy erkindik tanytady. Ustaz-ǵalymnyń halyq ómiriniń, el tarıhynyń qunarly kenin qoparǵan, shejire kókirek, tegeýrindi daryn – Ilııas Esenberlınniń kórkem sóz qudyretimen oqyrmandy tarıh qoınaýynyń alys qıyryn qydyrtatyn, tuńǵıyq syrlaryna qanyqtyratyn tarıhı romandarynyń ádebı damýǵa jasaǵan yqpalyn, keńestik kezeńdegi ómirdi beıneleıtin romandar serııasynyń estetıkalyq, áleýmettik qýaty týraly bıik estetıkalyq talǵammen paıymdaı otyryp, qazaq halqy ómiriniń ǵasyrlar panoramasyn kórsetetin kórkemdik sıpatyn ashyp beredi.
Synshy, ǵalym ulttyq teatr ónerindegi alǵashqy arnany halyq shyǵarmashylyǵynan izdeıdi. Sony júzege asyrýshy, qazaqtyń tuńǵysh rejısseri Jumat Shanın jóninde alǵash ret zertteý júrgizip, tyń derekter jınaǵan Rymǵalı Nurǵalı bolǵandyǵy belgili. Onyń 1969 jyly jaryq kórgen «Talant taǵdyry» atty eńbegi de Jumat Shanın tvorchestvosyna arnalǵan tuńǵysh zertteý ekenin de eske sala ketkendi jón kóremiz. Ádebı shyǵarmany teorııalyq uǵymdarǵa sabaqtastyra taldap túsindirý Rymǵalı Nurǵalı zertteýleriniń óneboıynda tutastyq sıpatyn saqtap otyrady. Ádebıettaný ǵylymynyń quramyna kiretin estetıkalyq kategorııalar men anyqtamalar keń tarmaqty sóz etiledi. Synshy-ǵalymnyń zertteýlerinde mazmun men forma, taqyryp pen ıdeıa, sıýjet pen fabýla, kompozısııa, obraz ben harakter, ádebı ádis, ádebı baǵyt, ádebı aǵym, ádebı stıl, ádebı janr problemalary ǵylymı oıdyń tarıhı ozyq tájirıbelerin salystyrý, suryptaý men búgingi ádebıettaný ǵylymynyń sony jetistikterin ıgerý dárejesinde, parasat bıiginde áńgimelenedi.
Búgingi ýaqyt talabyna, táýelsizdik tuǵyryna, demokratııa prınsıpterine sáıkes ıdeıa, pikir aıtýǵa sonaý toqyraý, saıasat buǵaýy ústemdik etip turǵan kezeńniń ózinde Rymǵalı Nurǵalıdyń batyl qadam jasaǵanyna kóz jetkizýge bolady. Ásirese, onyń ǵylymı obektisiniń eń kúrdeli, mańyzdy, arnaly salasyna aınalǵan Muhtar Áýezov ómirine, tvorchestvosyna qatysty, onyń tuńǵysh romany «Qıly zamannyń» zerttelý, jaryq kórý tarıhyna baılanysty derekter jyldar qatparynda qalǵan qyzyq qıyrlarǵa jeteleıdi. Rymǵalı Nurǵalı monografııalarynda Sáken Seıfýllın men Ilııas Jansúgirov shyǵarmashylyǵy da kórnekti oryn alady. S.Seıfýllınniń ómiri men shyǵarmashylyǵy obektige alynǵan tustar oqýshy júregine patrıottyq sezim uıalatyp, aqynnyń zor tulǵasy erekshe áserli, shyǵarmashylyǵynyń máni tereń túsindiriledi. Uly jazýshynyń ónegeli ómirin, shyǵarmalarynyń kórkemdik baılyǵyn, jazýshy sheberligin sheber jetkizedi. S.Seıfýllın poezııasynyń kórkemdik sıpaty jańa qyrynan taldanady. Aqynnyń peızajdyq kórinisterdi berýdegi sheberligi, shyǵarmalaryndaǵy ıdeıalyq maqsattar, kórkemdik júıeler, tyń arnalardy asha otyryp, avtor bul qubylystardyń qazaq ádebıetindegi alǵashqy bastama, aıshyqty tabystar ekenin dáleldi túıindeıdi. Aqynnyń ulttyq poezııaǵa engizgen jańalyq kórinisterdi, yrǵaqtyq jaǵynan, uıqastyq jaǵynan, taqyryptyq jaǵynan toptap, saralap, aıqyndap túsindiredi. Sáken Seıfýllınniń iri poemalaryn ǵalym jańasha estetıalyq kózqaraspen zerttegen. Ásirese, «Kókshetaý» poemasynyń ıdeıalyq-estetıkalyq mánin, kórkemdik qurylysyn sony qyrynan tanytyp, uly aqyn sheberliginiń buryn aıtylmaǵan tustaryn baıyptaı bilgen. Sáken Seıfýllın poezııasyndaǵy keıbir arnalar onyń prozalyq, dramalyq shyǵarmalarymen taqyryptyq, ıdeıalyq sıýjettik jaqtarynan úndes, mazmundas ekenin de dáleldi pikirmen túıindeıdi.
Ilııas Jansúgirovke arnalǵan betterde de zertteýshilik turǵysynan tyń izdenister bar. Ol izdenis – eń aldymen áıgili klassık shyǵarmashylyǵynyń estetıkalyq-kórkemdik baılyǵyn ashyp berýde jatyr. Ilııas Jansúgirov shyǵarmashylyǵyna qatysty jańa derek, mysaldarmen baıı túsken. Sheshen tilmen, túsinikti oımen oqýshy nazaryn aqyn shyǵarmalarynyń fılosofııalyq mánine, kórkemdik qýatyna aýdarady. Ilııas Jansúgirov qalamynan týǵan shyǵarmalardyń sheberlik sıpatyna, qoǵamdyq saıası-álemettik máselelerdiń kóterilý dárejesine erekshe kóńil bólinip, dúnıetanymdyq problemalarǵa ǵylymı mán berilgen. Mátindik taldaýlar naqty da dál. Zertteýshi aqyn óleńderiniń ishki mánin ashýǵa kúsh salady. Kerekti materıaldar ǵylymı prınsıp negizinde júıelenip, jańa kózqaras qalyptastyrý jaǵyna erekshe nazar aýdarylǵan. Mátindik materıaldar tárbıelik jáne tanymdyq máni turǵysynan jas urpaqty patrıotızm rýhynda tárbıelep, belsendi ómirlik pozısııasyn, estetıkalyq kózqarasyn qalyptastyrýǵa laıyqty etip suryptalǵan. I.Jansúgirov poezııasyn taldaǵanda ǵalym onyń kórkemdik erekshelikterin táptishtep túsindiredi. Aqyn óleńderindegi aryndy ekpin, sulý órilgen sóz jıhazy, etnografııalyq sıpat, obrazdy dál beretin sýretkerlik naqtylyq Ilııas aqyndyǵyn ózgelerden oqshaýlandyratyn aıryqsha qubylys ekenin zertteýshi ǵylymı bilgirlikpen baıyptaıdy. Jer, sý, taý, dala, orman, toǵaı, ózen, kól, jaz, kúz, qys, kóktem týraly óleńderde tabıǵat kórkin jaı tamashalaý emes, tanymdyq turǵydan máni zor geografııalyq, bıologııalyq ataýlardy poezııalyq joldar arqyly oqyrman kókeıine qondyra ketetin erekshe qýatyn da zertteýshi eske túsiredi. «Dala», «Kúı», «Kúıshi», «Qulager» poemalaryna qısyndy jańa oılar, baıypty pikirler aıtady.
Rymǵalı Nurǵalıdyń ǵylymı-zertteý eńbekterinde til qasańdyǵy, oqýshy túsinigine aýyr tıetin kereksiz sholastıkalyq qısyndar, qajetsiz uzaq sıtatalar nemese oqýshy oıyn tolyqtyra almaıtyn qyzyqsyz sholýlar joq.
R.Nurǵalı shyǵarmashylyǵyna tán bir erekshelik – stıl sulýlyǵy, barlyq materıaldyń shynaıylyǵy, áserliligi, munyń ústine oqyrmannyń tanymdyq belsendigi, estetıkalyq talǵamy aıryqsha eskerilýi. Ádebı shyǵarmany taldaýda, óner týyndylaryn baǵalaýda, teorııalyq baılam, ǵylymı tujyrym jasaǵan Rymǵalı Nurǵalı estetıkasynyń bıiktigi, mol erýdısııasy, tuńǵıyq bilim, sheshen til ıesi ekendigi eńbekteriniń óneboıynda kórinip otyrady.
Rymǵalı ustazymyzdyń azamattyq ustanymy da erekshe edi. Keıingi býyn jastarǵa, shákirtterine qamqorlyǵyn aıamaıtyn. Biriniń úı alýyna, biriniń qyzmetke ornalasýyna, biriniń sabaǵyna da kómektesip júretin. Shákirtterin ertip el-jer kórýge, saıahat jasaýǵa qushtar bolatyn. Jastaý kezinde Tursyn Jurtbaı, Nesipbek Aıtuly, Jánibek Kármenov, Tursynbek Baımoldaev beseýimizdi ertip talaı umytylmas saparlarǵa shyqqanbyz. О́zi ázildegendi jaqsy kóretin. Keıingi jastardyń da ornymen aıtylǵan ázilderin kótere biletin. Sonyń bir-ekeýin aıta ketkim kelip otyr. Birde nemere shákirti bolyp keletin (shákirti Serikzat Dúısenǵazynyń oqýshysy) Iranǵaıyp Kúzembaev degen jas aqyn Rymǵalı aǵamen Abyralydaǵy týǵan aýylyna birge saparlaıdy. Rymǵalı aǵa Iranǵaıyptyń túriniń sarylyǵyna tıisip Jırenǵaıyp deıtin. Tiliniń tikenegi bar jas aqyn da atasymen qaljyńdasyp júredi. Sol saparda Rymǵalı aǵa týǵan jerindegi bir úlken tastyń ústine otyryp, qasyndaǵy inileri men shákirtterin shaqyryp amanat aıtady. «Adam degen máńgilik emes. Eger men olaı-bulaı bolyp ketsem basyma granıt tas qoımańdar. Osy týǵan jerimniń tasyn aparyp qoısańdar men rıza bolamyn», deıdi tebirenip. Sol sátte qý tildi Iranǵaıyp: «Aǵaı, myna úlken tasty sonaý Astanaǵa aparyp áýre bolmaı-aq sizdi osy jerge ákelip jerleı salmaımyz ba?» dep jurtty dý kúldiripti. Jas aqynnyń tapqyr áziline ustaz da rahattanyp kúlgen eken. Keıin sol tasty inisi Nurlan Isabekov, shákirti Dáýletkereı Kápuly basyna aparyp qoıdy.
Taǵy birde shákirtteri Serikzat Dúısenǵazy, Balǵynbek Imashev úsheýi Semeı óńirine saparlaıdy. Sol saparda Rymǵalı aǵa shákirtterine Shar qalasyndaǵy alǵash birinshi synypqa barǵan mektebin kórsetedi. Ári qaraı Aıagózde ótip jatqan respýblıkalyq aıtysqa baryp qazy bolady. Aıtys aıaqtalǵan kúnniń erteńine tań atpaı Astanaǵa bir ǵylymı jıynǵa asyǵys attanady. Qaladan júz elý shaqyrym shyqqanda rýldegi Balǵynbekke burylyp «Báli, men jańa asyǵyp júrip qonaq- úıge kózildirigimdi, qol sómkemdi tastap ketippin», deıdi qınalyp. Uıqysy qanbastan jolǵa shyqqan Balǵynbek ashýlanyp: «Basyńyzdy nege tastap ketpegensiz?», dep ursatyn kórinedi. О́zi kináli bolǵan soń aǵamyz tomsyraıyp úndemeı qalypty deıdi.
Ustazymyzdyń el ishinde aıtylatyn mundaı qyzyqtaryn aıtyp taýysa almaımyz. Bıyl ortamyzda bolsa maýsymnyń biri kúni seksenge tolǵanyn dúbirletip toılar edik. Týǵan kúnine oraı 1 maýsym kúni saǵat 10.00-de L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti men Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik ýnıversıteti birigip «Ádebıettaný ǵylymynyń aı qanatty arǵymaǵy» atty halyqaralyq onlaın-konferensııa ótkizgeli jatyr. Rymǵalı aǵa týraly keń kólemde jazylǵan «Ustaz ulaǵaty» (««Egemen Qazaqstan» 14 aqpan, 2020 jyl), «Alash tekti akademık» («Ana tili» 7 mamyr, 2020) degen maqalalarym buǵan deıin jaryq kórgen bolatyn.
Qunypııa ALPYSBAEV,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
