Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Taǵdyrdyń basyna salǵan qasireti anamnyń boıynan qaısarlyq pen tózimdilik qasıetterdiń boı kóterýine sebep bolǵan sııaqty. Bala kezimde anamnyń ótken ómirin esine alǵan sátterde, kádimgi bir jas baladaı ıegi dirildep, kemseńdep jylap, oıly da tereń kózderinen ashy tamshylardy seldeı aǵyzyp, kúıingenin kórgende, men de qosylyp birge jylaýshy edim...
Otbasymyzda balalardyń kenjesimin, men ómirge kelgende anam 39 jasta bolǵan, anam ákeme qaraǵanda ájeptáýir egde kórinetin bolǵandyqtan meni egde jasynda týǵan eken dep oılaýshy edim, biraq ony keıin túsindim, anamnyń ómir joly qasiret pen qıynshylyqqa toly aýyr bolǵandyqtan eken ǵoı...
Anamnyń minezi qatal, adaldyqty jaqsy kóretin, ózinen de, ózgeden de jaýapkershilikti talap etetin. Qımyly shıraq, oıy júırik, bir kez tynysh otyra almaıtyn, qashan kórseń de eńbektenýden jalyqpaıtyn edi. Men anamnyń jaıbaraqat otyrǵan kezin kórmeppin, jumystan sharshap kelse de, bizdi tamaqtandyrǵannan keıin qolyna qalam alyp, jazý jazyp otyratyn, bolmasa gazet-jýrnal, ádebı kitap oqıtyn – ol tabıǵı tektiliginiń belgisi dep túsinemin.
«Átteń joǵary bilim ala almadym!», – dep qatty kúıingen sátteri de esimde. Joǵary bilimi bolmasa da orys tiline óte jetik, aıtqan sózi men jazǵan hattary ár kez durys sheshimin taýyp jatatyn.
Jazdyń jaımashýaq kúnderiniń birinde anam úıde jalǵyz ózi ońasha qalǵan kez edi, bir top qaǵazdy aldyna qoıyp, kóp úńilip otyrdy. Tipti meniń qasynda otyrǵanymdy da sezbegendeı. Men de tynyshtyqty buzbadym, anamnyń janynda ún-túnsiz otyra berdim. Bir mezette ákesiniń sýretin keýdesine basyp anam úlken bir tolǵanystyń ústinde tapjylmaı otyrǵan boıy únsiz qalyp, jansyz músinge aınalyp ketkendeı boldy. Sharshańqy júzinde kóz jastary sorǵalap, seldeı aqty. Ony túsinbegen men sol mezette anamdy qushaqtap «Mama, nege jylaısyń, jylamashy, seniń kóz jasyńdy kórgim kelmeıdi», – degen jylamsyraǵan daýsymdy estigen anam áńgime tıegin aǵytty.
«Men ákemdi saǵynamyn, men de sen sııaqty ákemniń balasymyn ǵoı, biraq taǵdyr bizge birge bolýdy jazbady, kúndelikti kúıki tirlikpen ómir ótýde, biraq búgin sýreti qolyma túsken kezde men ony keshe ǵana kórgendeı sezimde boldym, sol janymda jattalyp qalǵan beınesi osy sýrettegideı áli kóz aldymda. Osyndaı ońasha qalǵan sátterde ákemmen ishteı sóılesemin. Dál qazir balalar úıinde kórgen qıynshylyqtarymdy aıtyp otyrǵanmyn, eger ákemiz janymyzda bolsa, biz sondaı jaǵdaıǵa ushyrar ma edik? Átteń, onyń joqtyǵy janymyzǵa batty ǵoı deı kele áńgimesin jalǵastyrdy.
1937 jyldyń 10 qazan kúni ákem tutqynǵa alyndy. Anam jylaýdan kóz ashpady. Men sol ýaqytta 12 jasta bolatynmyn. Mereke men Edil dalada oınap júrgen, Ǵalııa 2 jastaǵy kishkentaı náreste bolatyn, apaq-sapaqta ý-shý bolyp qaldyq. Balalardyń úlkeni bolǵandyqtan anama basý aıtyp, balalardy úıge shaqyrdym. О́zim de jylap júrmin. Ákem sol kúni qatty sharshap kelip edi, endi ne bolady?
Arada biraz kún ótken soń ákemmen kezdesý bolady degen habar aldyq. Qatty qýandyq, biraq qýanyshymyz kópke sozylmady, ol kezdesý de bizge buıyrmady. Ol ol ma, anamyzdan da aıyrylatyn kún basymyzǵa tústi. Meni, Mereke men Edil úsheýmizdi Semeı qalasyndaǵy jetimder úıine, al Ǵalııany Almaty qalasyndaǵy kishkentaı náresteler úıine bóldi. Amal joq, basymyzǵa túsken qasiretke kóndik. Balalar úıinde shashymyzdy taqyrlap alyp tastady. Sondaǵy jylaǵanym-aı, «qyz balamyn ǵoı, shashyma tıispeńdershi dep jalynyp edim», aıamady. Sondaǵy bir orys áıeldiń: «Seniń jasyń úlkendeý eken, inilerińe ıe bol, áıtpese úsheýińdi úsh jaqqa jiberýi múmkin», – degenin estigende shoshyp kettim. Eń bolmasa inilerime ıe bolaıyn dep ishteı ózimdi qaıradym. Orys tilin jaqsy ıgergen bolatynmyn, bárine jalynyp, jylap-syqtap baýyrlarymnan aıyrmaýlaryn suradym. Bir kúni jańaǵy orys áıel, meni shaqyryp alyp: «senderdiń famılııalaryńdy aýystyrmaqshy, jyla, jalyn, famılııalaryńdy saqtap qalyńdar» dep aqyl aıtty. Eki inim kishkentaı, olar túk túsinbeıtin, «qashan úıge baramyz» dep meni mazalaı berýshi edi. Olardy aldap, ýatýdan basqa amalym bar ma edi? «Shydaıyq, bizdi áke-sheshemiz mindetti túrde alyp ketedi», – dep balalyq zor úmitpen aıtýshy edim, ózimdi de, olardy da solaı jubatatynmyn. Balalar úıiniń dırektoryna qaıta-qaıta baryp, famılııamyzdy ózgertpegenin suraýdan jalyqpadym. Inilerimdi de úıretip qoıdym. «Ákemizden aıyryldyq, endi bizge qalǵany onyń famılııasy ǵana, endi oǵan tıispeńizdershi» dep jalyndym ǵoı, eńirep. Aqyry bizdi aıady ma, bilmeımin, odan keıin bul áńgime doǵaryldy. Búgin sol esime túsip ákeme sony aıtyp otyrǵanym ǵoı» – dedi anam.
Oı, qandaı sumdyq, qandaı qatygez zaman, qandaı aıanyshty taǵdyr dep oıladym. Bul anamnyń kóp áńgimesiniń biri ǵana. Jan túrshigerlik jaǵdaı. О́z aldyna otbasy bar, balaly-shaǵaly bolsa da ákesi men anasy jáne baýyrlarynyń orny tolmaı tur ǵoı, qaıran anam, qalaı bárine shydadyń eken...
Baǵanadan beri áńgime qozǵap otyrǵan Rázııa anamnyń ákesi – qazaq sovet ádebıetiniń kirpishin qalaýshy, 1937-jyldyń qurbany bolǵan jazýshy Beıimbet Maılın. Balalary tarydaı shashylyp, shańyraǵy bir kúnde oıran bolǵan otbasynyń taǵdyry osy kúnge deıin umytylar emes. Anam ákesi týraly kóp estelikter jazyp, jaryqqa shyǵaryp júrdi, biraq aıtylmaı qalǵan keıbir syrlaryn kópshilikke jetkizý endi bizdiń moınymyzda dep túsinemin. Anam ákesi týraly jazylǵan maqala, tipti gazet qıyndylaryn bir asyl dúnıesindeı saqtap, ár kez qaıtalap oqyp, jylap otyrýshy edi. Endi sol qasıet bizge de darydy. Atamyzdyń jarqyn esimi qazaq halqy úshin umytylmas iz qaldyrdy. Onyń jazý stıli jáne kótergen taqyryptary áıel teńdigi men qarapaıym halyqtyń turmysy týraly bolatyn. Qazirgi kezde, ata, sizdiń armanyńyz oryndaldy, biz qazir baqyttymyz dep aıtqym keledi. Sonymen qatar urpaq jalǵasyn tabýda, ata, siz biz úshin, anam úshin tirisiz!
Lázzat SEIITJANOVA
