Álem • 01 Maýsym, 2020

Gonkongtiń taǵdyry qyl ústinde

691 ret kórsetildi

Qytaıdyń Gonkongqa qatysty shyǵarǵan jańa zańy halyqaralyq qoǵamdastyqty, ásirese Ulybrıtanııany alańdatyp otyr. Beıjiń bıliginiń jańa jospary óńir turǵyndaryna da unaǵan joq.

Aǵylshyndardyń alystaǵy avtonomııalyq aımaqqa alańdaýy­nyń óz sebebi bar. Sonaý 1860 jyly Qytaı «Ekinshi apıyn soǵy­synda» tize búkken soń, ózine qaras­ty jerdiń biraz bóligin jeńiske jet­ken elderge taratyp berdi. So­ǵys­tan keıin qol qoıylǵan Qytaı konvensııasynyń aıasynda 1898 jyly Gonkong 99 jylǵa Brı­ta­nııa ımperııasyna jalǵa berildi. Keıin 1997 jyly jalǵa berý mer­zimi aıaqtalyp, aımaq Qytaı­dyń qaramaǵyna qaıtarylǵan bolatyn.

Áıtse de, ekijaqty kelisimge saı Gonkongqa birqatar artyqshy­lyq, ıaǵnı «Bir memleket, eki júıe» jo­basy aıasynda atalǵan aımaqqa avto­nomııalyq mártebe berildi. So­nymen qatar 50 jyl boıyna óńir­diń kapıtalıstik basqarý júıesi ózgermeýi tıis.

Qytaıdyń zańy birneshe salada, atap aıtqanda syrtqy saıasat pen qorǵanys salasynda ǵana júredi demeseńiz, Gonkongtyń jeke zań júıesi, parlamenti jáne atqarýshy bıligi bar. Bir ǵasyrǵa jýyq Uly­brıtanııanyń qaramaǵynda bolǵan­dyqtan ári Qytaıdyń jaǵymsyz ımıdji nátıjesinde aımaqtyń turǵyndary da, bıligi de qazirgi jaǵdaıyn saqtap qalýǵa tyrysady. Gonkongta Qytaıǵa qarsy nara­zylyq aksııalary jıi ótedi. Son­dyq­tan Gonkong parlamentine zań shyǵartý arqyly Qytaıǵa óziniń jos­pa­ryn júzege asyrý qıyn. Muny jaqsy túsinetin Beıjiń bıli­gi basqa joldy tańdady. Gon­kong zańy­nyń 18-baby Qytaı bı­ligi aı­maqqa jalpyulttyq zań shyǵa­rý­ǵa múmkindik beredi.

Zańnyń osy álsiz tusyn utymdy paıdalanýǵa tyrysqan Beıjiń Gon­kongtyń quqyqtyq júıesin jetil­dirý týraly sheshim qabyldap, ony zańǵa aınaldyrý úshin tıisti mekemege jiberdi. Qysqasha aıtqanda, Qytaı avtonomııalyq aımaqtyń már­tebesin túbegeıli ózgertetin zań­dy qabyldaýǵa bir qadam qaldy.

Zań jobasy qabyldanǵannan keıin tolyq kúshine enýi úshin Gonkong basshysy oǵan qol qoıý kerek. Qazirgi tańda shahardy Qytaıǵa jyly qabaq tanytatyn Keorı Lam bas­qaryp otyrǵanyn eskersek, atal­ǵan qujat qabyldanady desek, qate­les­peımiz. Tipti zań jobasy al­daǵy shildede kúshine enýi múmkin degen de áńgime aıtylyp jatyr.

Beıjiń bıliginiń mundaı qadam­ǵa barýy halyqaralyq qoǵam­das­tyqqa unaǵan joq. Ásirese aǵyl­shyndar Gonkongqa qatty alań­daýly. Osyǵan baılanysty Uly­brıtanııa tarapy aımaq turǵyn­dary­na birqatar jeńildik jasaýdy jos­parlap otyr. Máselen, arnaıy pas­porty bar azamattardyń Tuma­ndy Albıondaǵy quqyǵy keńeıtilmek.

Gonkongtyń 1997 jyly Qytaıǵa qaıtarylǵanyn joǵaryda aıttyq. Osy dataǵa deıin dúnıe esigin ash­qandar «Brıtanııanyń sheteldik pasportyn» alýǵa quqyly. BNO dep atalatyn bul qujat negizinen shetelge shyǵý úshin qajet. Onyń ıegerleri Ulybrıtanııanyń azamaty sanalmaıdy, aǵylshyndarǵa jasalatyn jeńildikter men artyq­shylyq berilmeıdi. Qazirgi tańda Gonkongta BNO pasporty bar 300 myńǵa jýyq adam bar eken. Onyń ıeleri Tumandy Albıonǵa vızasyz rejim arqyly 6 aıǵa qala alady. Budan bólek, 3 mıllıonǵa jýyq turǵyn osy qujatty alýǵa quqyly.

Ulybrıtanııanyń syrtqy ister mınıstri Domınık Raabtyń aıt­ýynsha, Qytaı zańdy resmı túrde qabyldasa, BNO ıeleriniń Tumandy Albıonda turý múmkindigi uzar­tyl­maq. Olar bir jylǵa deıin aǵyl­shyndar elinde jumys istep, oqýyn jalǵastyra almaq. Al bul merzim – Ulybrıtanııa azamattyǵyn alýǵa jetkilikti.

Aǵylshyndardyń usynysy tıim­di kóringenimen, talqylanbaǵan bir­neshe túıtkil bar. Máselen, BNO ıeleri Ulybrıtanııaǵa ju­mys isteýge kelgenimen, olarǵa qandaı da bir qosymsha jeńildik jasa­la ma? Álde, olar jumysqa tur­ǵan­da sheteldik retinde tirkele me? Son­daı-aq Qytaıǵa qarsy ne­giz­gi tolqyn – jastar. Iаǵnı olar­­dyń BNO pasportyn alýǵa múm­­kin­digi joq. Mundaı jaǵdaıda aǵyl­shyn­dardyń jospary Gon­kong­tyń jaǵ­daıyn qalaı rettemek? Bul jaǵy da túsiniksiz.

Aǵylshyndardyń usynysy Qytaıǵa unaǵan joq. Beıjiń bıli­gi Ulybrıtanııanyń bastamasy Gon­­­kongty berý jónindegi keli­sim­­niń talaptaryn buzady dep málim­­dedi. So­nymen qatar Gon­kong­­tyń máselesine bas qatyrmaýǵa shaqyrdy.

Qytaıdyń jańa zań jobasyn AQSh tarapy da qatty synǵa aldy. Qurama Shtattary aqyrǵy sheshimdi kútpeı-aq Gonkongpen aradaǵy kelissózderdi, ásirese eksport, taýar aınalymy, tutqyndardy berý týraly máselelerdi qaıta qaraýǵa kirisip ketti. Osyǵan baılanysty málimdeme jasaǵan Aq úı basshysy Donald Tramp Beıjiń Gonkong jónindegi kelissózderdi óreskel buzyp, «Bir el, eki júıe» formýlasyn buzyp, ony «Bir el,  bir júıe» formatyna ózgertýge talpynyp jatyr dep aıyptady.

D.Tramptyń sózine súıensek, Qytaı ulttyq qaýipsizdikti qalqan etip, Gonkongtyń azattyǵyn tartyp almaq. Osyǵan baılanysty Aq úı Qytaı men Gonkongtyń laýazymdy birneshe tulǵasyna qatysty sanksııa salýdy josparlap otyr.

 

Sońǵy jańalyqtar

Or ózenin ortaıtyp otyrǵan kimder?

Vıdeo • Búgin, 18:39

Shyǵysta jazýshy músini tuǵyrǵa qondy

Rýhanııat • Búgin, 17:37

Bas basylym tilshisi qurmetke bólendi

Oqıǵa • Búgin, 14:45

Alıment tólemegen áke qolǵa tústi

Aımaqtar • Búgin, 13:21

Almatyda Kók bazar jabylady

Aımaqtar • Búgin, 11:02

Demalys kúnderi aýa raıy qandaı bolady

Aýa raıy • Búgin, 11:00

Atyraýda jol apatynan 39 adam kóz jumdy

Aımaqtar • Búgin, 09:58

Uqsas jańalyqtar