– Kındler myrza, «Egemen Qazaqstan» gazetine suhbat berýge keliskenińiz úshin rahmet. Áńgimemizdi áriden bastasaq. Qazaqstandaǵy asharshylyq týraly kitap jazýǵa ne áser etti?
– 2006 jyly patshalyq Reseıdiń sońǵy kezeńi men Keńes Odaǵynyń alǵashqy kezeńindegi Qazaqstandaǵy otyryqshylandyrý saıasaty týraly joba boıynsha jumys istedim. Sol kezde 1932-1933 jyldardaǵy asharshylyqtyń basty másele ekenin ańǵarǵanmyn. Keıinirek osy taqyrypta dıssertasııa qorǵap, kitap jazdym. Ol eńbegim aǵylshyn tilinde (Stalin’s Nomads) jáne orys tilinde (Stalınskıe kochevnıkı) jaryq kórdi.
– Túsinikti. Qazaqstandaǵy asharshylyqtyń Keńes Odaǵynyń basqa bóligindegi asharshylyqtan qandaı aıyrmashylyǵy boldy?
– Negizi, Qazaqstandaǵy asharshylyqtyń basty sebebi búkil Odaq aýmaǵyndaǵy jaǵdaımen birdeı. Turǵyndar memleketke kóp mólsherde astyq pen et ótkizýi tıis bolatyn. Alaıda halyqta ondaı deńgeıde azyq-túlik joq edi. Onyń ústine, kolhozdar bastapqyda durys jumys istemedi. Baılardy qýdalaý, olardyń mal-múlkin tárkileý, kúshtep ujymdastyrý qalyptasqan áleýmettik qurylymdy buzdy. Memleket sharýalardyń seniminen aırylyp, olarǵa salyqty kóbeıtti. Osynyń saldarynan Keńes Odaǵynda azyq-túlik tapshylyǵy týyndap, keı aımaqty asharshylyq jaılady.
Qazaqstandaǵy áleýmettik jáne ekonomıkalyq erekshelikke baılanysty bolshevıkterdiń saıasaty óńirge aýyr zardap ákeldi. Osy oraıda azyq-túlik daǵdarysynyń zulmatqa aınalýynyń eki sebebi bar. Kóshpendi qazaqtar men jartylaı otyryqshy qazaqtarǵa memleketke zorlap, májbúrlep et ótkizdirtgendikten, olar búkil sharýasynan aıryldy. Oǵan qosa, kúshtep otyryqshylandyrý saıasaty toqtaǵan joq.
Sondyqtan qazaqtardyń jaǵdaıy qıyndap, basqa etnostarǵa qaraǵanda asharshylyqtyń zardabyn qatty tartty. Máselen, mal ósiretinder bosqynǵa aınaldy. О́ıtkeni bılik olardyń bar malyn tartyp aldy. Keńes Odaǵy bıligi ash qalǵan halyqty qoldaýǵa asyqqan joq ári olardy qaýipti topqa jatqyzdy. Alaıda memleketten berilgen bolmashy kómek keshiktirildi. Sonyń saldarynan tıisti kómek jerine jetpeı, kóp adam zulmattyń qurbanyna aınaldy.
– Osy oraıda myna máseleni suraı ketsem. Túrli ortalarda Qazaqstandaǵy asharshylyqty genosıd retinde qarastyrý týraly áńgime aıtylady. Bul týraly pikirińiz qandaı?
– Zańdy turǵyda qarastyrsaq, asharshylyq – genosıd emes. Onyń ústine, Stalın men onyń mańyndaǵy keńestik basshylardyń qazaqtardy etnostyq top retinde joıyp jiberý týraly naqty jospary týraly eshqandaı qujat kezdespeıdi. Alaıda olar mıllıondaǵan adamnyń ólimin maqsatqa jetý jolyndaǵy qurbandyqqa shaldy. Olardyń paıymdaýynsha, jeke adamdardyń ómiri mańyzsyz edi. Bul – adamgershilikke jatpaıtyn, zulmatqa ákelgen áreket. Osylardy eskere kele, Qazaqstanǵa qatysty Keńes ókimeti saıasatynyń saldaryn genosıd dep esepteýge bolady. Degenmen, menińshe, bul termındi qoldaný máselesiniń saıası astary bar sekildi kórinedi. Áıtse de, zańdyq turǵyda Qazaqstandaǵy asharshylyq genosıd uǵymyna saı kelmeıdi.
– Asharshylyq taqyrybyn zerttep júrgen taǵy bir ǵalym Sara Kemeron Qazaqstandaǵy zulmatty BUU bekitken genosıd termınine saı kelmegenimen, jalpy turǵyda genosıdke balaıdy. Bul týraly ne aıtasyz?
– Men Saranyń pikirimen kelisemin jáne ony qoldaımyn. Alaıda oǵan genosıd dep baǵa berý kerek pe, joq pa degen máseleni talqylaý asharshylyqtyń aýqymy men sol kezeńde qazaq qoǵamyna qandaı zalal ákelgen zertteýde tıgizer paıdasy joq dep esepteımin.
– Qarap otyrsaq, Ýkraınadaǵy ashtyq Batysta jıi talqylanady, álemge keńinen tanylǵan. Nelikten Qazaqstandaǵy asharshylyq munshalyqty zerttelmegen, halyqaralyq qoǵamdastyq nazarynan tys qalyp otyr?
– Munyń basty sebebi – geografııalyq jaǵdaı. Ýkraınadaǵy oqıǵany shalǵaıdaǵy Qazaqstandaǵy asharshylyq sekildi qupııa ustaý qıyn. Onyń ústine, Eýropa elderi men AQSh sonaý 1930 jyldardyń ózinde Ýkraınadaǵy asharshylyqtan habardar edi.
Budan bólek, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin Amerıkadaǵy ýkraın dıasporasy «Golodomor» týraly máseleni jıi kóterdi. KSRO qulaǵannan keıin ýkraınalyq biregeılikti qalyptastyrýda «Golodomordy» eske alý basym baǵytqa aınaldy.
Qazaqstandaǵy jaǵdaıda munyń birde-biri bolǵan joq. Batys álemi Qazaqstandaǵy asharshylyq máselesinen bertinge deıin beıhabar boldy. Árıne, Qazaqstandaǵy jaǵdaı basqasha. 1980 jyldardan bastap osy taqyrypta zertteý jasalyp, ǵylymı jumystar júrgizile bastady. Biraq Qazaqstan bıligi bul taqyrypty kóterýge uzaq ýaqyt qulyqsyz bolyp keldi. О́ıtkeni eldegi kópetnosty qoǵamda nemese Reseımen arada túsinbestik týyndap ketýinen qaýiptendi. Keıingi jyldary jaǵdaıdyń ózgergeni anyq baıqalady. Asharshylyq taqyryby qoǵamdyq ortada jıi talqylana bastady. Onyń ústine, shetelderde de bul máselege nazar aýdaratyndar sany artyp keledi.
– Asharshylyqtan qaza tapqandar týraly naqty málimet joq. Árkim ártúrli derek keltirip júr. Máselen, bir zertteýde qazaq halqynyń 35-40 paıyzǵa jýyǵy asharshylyqtan qaza tapqandyǵy aıtylady. Zertteý jumysynda qandaı málimetke keziktińiz? Qaı nusqa sizdińshe shyndyqqa saıady?
– Bul suraqqa jaýap berý, qurbandardyń naqty sanyn aıtý – óte qıyn. Sebebi Keńes ókimeti alǵash qurylǵanda naqty halyq sany týraly derek joq. Degenmen 1926 jáne 1937 jyldardaǵy sanaqtan-aq ashtyqtyń saldaryn anyq ańǵarýǵa bolady. Qazirgi tańda kóptegen zertteýshi sol kezeńde qazaqtardyń úshten biri, ıaǵnı 1,5 mıllıon adam zulmat saldarynan qaza tapty degendi aıtyp júr. Iаǵnı Keńes Odaǵyndaǵy halyqtar arasynda qazaqtar óte kóp zardap shekkeni anyq.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
