Túıe ósirý

Túıe ósirip, odan ónim óndirý – elimizdegi mal sharýashy­ly­ǵynyń dástúrli salalarynyń biri. Qazaqstanda bul salanyń tarıhı damýyna jaıylymdyq jerlerdiń jartysynan astamyn shól jáne shóleıt alqaptardyń alyp jatýy sebep bolǵan sekildi. О́ıtkeni, túıe – shólge óte shydamdy túlik túri. Qazaq halqy eti men súti ári taǵam, ári shıpaly dárý, júni kıim, ózi senimdi kólik bolǵan qasıetti janýardy tórt túliktiń tóresi sanaǵan.

Túıe túligi negizinen jaıylymda baǵylyp, kútimdi, qunarly azyq pen jyly qora-jaıdy asa qajet etpeıtindikten, basqa maldarǵa qa­raǵanda tıimdi túlik túri bolyp tabylady. Túıe sharýashylyǵyna oryndy jumsalǵan qarjy 5-6 ese­ge deıin tabys ákeletindigi ǵyly­mı-óndiristik tájirıbelerde dáleldengen.

Túıe ósirip, odan ónim óndirý – elimizdegi mal sharýashy­ly­ǵynyń dástúrli salalarynyń biri. Qazaqstanda bul salanyń tarıhı damýyna jaıylymdyq jerlerdiń jartysynan astamyn shól jáne shóleıt alqaptardyń alyp jatýy sebep bolǵan sekildi. О́ıtkeni, túıe – shólge óte shydamdy túlik túri. Qazaq halqy eti men súti ári taǵam, ári shıpaly dárý, júni kıim, ózi senimdi kólik bolǵan qasıetti janýardy tórt túliktiń tóresi sanaǵan.

Túıe túligi negizinen jaıylymda baǵylyp, kútimdi, qunarly azyq pen jyly qora-jaıdy asa qajet etpeıtindikten, basqa maldarǵa qa­raǵanda tıimdi túlik túri bolyp tabylady. Túıe sharýashylyǵyna oryndy jumsalǵan qarjy 5-6 ese­ge deıin tabys ákeletindigi ǵyly­mı-óndiristik tájirıbelerde dáleldengen.

Túıe sútinen daıyndalatyn shubattyń dámdik, sýsyndyq, shıpalyq qasıetteri erteden-aq belgili. Ári sıyr sútine qaraǵanda bakterısıdtik qasıeti joǵary bolǵandyqtan, uzaq merzimge saqtalady (30S ystyqta 24 saǵatqa deıin ashymaıdy). Dárigerlerdiń baqylaýy shubatty turaqty paıdalanatyn adamdardyń týberkýlezben múldem aýyrmaıtyndyǵyn kórsetken. Sonymen birge, asqazan aýrýlaryn da shubatpen emdeýdiń jaqsy nátıje beretindigi belgili. Qos órkeshti ingennen táýligine maıly­lyǵy 5,5-7,0 paıyzdy quraıtyn 4-6 lıtr, al bir maýsymda 1200 lıtr sút óndiriledi. Dara órkeshti taza tuqymdy arýana maıasy­nan bir táýlikte maılylyǵy 3,5-4,2 paıyz bolatyn 12-15 lıtr, al bir maýsymda 3500 lıtr sút óndirýge bolady.

Túıe malynan sapaly et óndi­riledi. Taǵamdyq qasıeti jáne qunar­lylyǵy boıynsha túıe eti sıyr etimen deńgeıles. О́zindik quny arzan túıe etin óndirýdiń bas­ty joly túıeni jaıyp-semirtý eken­digi ǵylymı-óndiristik táji­rı­belerdiń nátıjesinde dáleldendi.

Túıeni ósirý. Túıe – sútqorekti janýar. Qazaqstanda túıeniń baıyrǵy tuqymy bolyp tabylatyn qazaqtyń qosórkesh túıesi baktrıan nemese  qolǵa úırengen janýar retinde belgili birórkeshti dromader (arýana) keń taraǵan. Túıe jazda óre, qysta qora sekildi eń keń orynda ómir súredi. Eń bas­tysy qoldanylatyn oryn taza, túıeler ylǵalǵa óte sezimtal bolǵandyqtan syz ótpeıtin bolýy kerek. Saýý, sý berý, túıe júnin qyrqý avtomattandyrylǵan bolsa, odan ári túıe asyraý aıtarlyqtaı jeńildeı túsedi.

Túıeler 20 jylǵa deıin ómir súredi. Qalyń terisi kúndizgi qa­py­ryqtan jáne túngi sýyqtan qor­ǵanýǵa arnalǵan. Árbir túri damý men dene bitiminiń ózindik erek­shelikterine ıe. Eresek túıelerdiń taza­ salmaǵy orta eseppen 600-630 kg. tartady, bir túıeden orta esep­pen 5 kg. jún qyrqylady.

Túıeler kóktemgi jáne kúzgi jaıylymdarda tez qońdanady. Etti baǵyttaǵy túıe ósirýdi eń aldymen shubat óndirý isimen ushtastyrǵan jón. Mine, osy et baǵytynda qazaqtyń qos órkeshti túıesimen qatar, olardyń ingenderin qalmaq jáne túrkimen túıe býrasymen shaǵylystyrý arqyly alynǵan býdandardy barynsha kóptep ósirý tıimdi bolyp tabylady. Býdan býyrshyndar salmaǵy jergilikti túıe tólderinen 80-120 kıloǵa artyq bolady. Jaıylymda semirtilgen qunansha, dónenshe býyrshyndardyń soıys shyǵymdylyǵy 51,7-52,5 paıyzǵa, iri saqa túıelerde bul kórsetkish 55-58 paıyzǵa jetedi.

Túıelerdiń salmaǵy jyl maýsymyna baılanysty ózgerip otyratyndyqtan, kóktemde jaıyp semirtilgen saqa býralar men ingenderdi maýsym-shilde, al jas býyrshyndardy qarasha-jeltoqsan aılarynda etke ótkizgen oryndy. Asyldandyrý jumystarynda tuqym jaqsartýshy retinde paıdalaný maqsatynda iriligi men et ónimdiligi boıynsha qos órkeshti túıeler arasynda, TMD elderinde ǵana emes álemde erekshe oryn alatyn qalmaq baktrıany qoldanylýda. Tuqym men tıparalyq juptastyrýdan alynǵan 1 jasar taılaqtar taza tuqymdy tustastarymen salystyrǵanda, tirideı salmaǵy boıynsha 15-20 paıyzǵa basym bolady.

Túıe azyǵy. Jyl boıy túıeler óriste, jerdegi shóppen azyqtanady, túıe tikenekter men jantaqtardan basqa da túrli ósimdikterdi jeı­di,  al qysta olardy pishenmen qorek­tendiredi. Qatty jemdi qorytý túıe úshin sóz emes. Túıeni qysta táý­ligine bir ret, jazda eki ret sýarady. Olar 10 mınýt ishinde 13 shelek sý ishedi.

Kóbeıtý. Túıeni kóbeıtý – mal sharýashylyǵynda ekonomıkalyq eń tıimdi sala. Túıelerde eki jylda bir ret bir bota týady.

Eki órkeshti túıeniń býazdyǵy, al botalardy sútpen emizý uzaqtyǵy 6 aı,  kóbeıý kezeńiniń bastalýy  3-5 jas. Bir órkeshti túıeniń býazdyq ýaqyty 12-14 aıdy quraıdy, botasyn emizý uzaqtyǵy – 5-6 aı, atalyǵynyń kóbeıýge jetilýi – 4-6 jas, urǵashylaryniki – 3 jas.

Túıeniń 100 analyǵynan orta eseppen 34-37 bas tól alýǵa bo­lady. Túıe ósýdi 7 jasta toq­tata­dy. Salqyn kúnderi botalar­dy analyqtarynan bólek jyly qoralarda ustaıdy jáne qorektendirý úshin olarǵa táýligine 6-7 ret jiberedi.

Túıe ónimderin ótkizý. Túıe­lerdi ósirýden alynatyn ónimderdi (shubat, jún, et, maı, irimshik, teri) Qazaqstan naryǵynda satyp ótkizýge bolady. Túıe súti erekshe dámge ıe. Uzaq saqtalady. Ony avıtamınozda, týberkýlezde, qant dıabetinde, qan azdyqta, sozylmaly gastrıtte, kolıtte jáne basqa da birqatar aýrýlarda paıdalaný usynylady.

Túıeni asyraýǵa barlyq shyǵys­tardy tek jún satýdyń ózimen ǵana aqtap alýǵa bolady. Biraq, túıeden júnnen basqa ónimderden de kól kósir tabys alynady. Onyń eti, súti, terisi de baǵaly. Túıe – dalaly shóleıt jerlerde taptyrmaıtyn júk kóligi.

Túıe ósirýge jumsalatyn shyǵyndar:

Eki túıe satyp alýǵa, árbiri 150 myń teńgeden dep eseptegende, barlyǵy 300 myń teńge qajet.

Túıeni qosymsha azyqtandyrý úshin jumsalatyn pishenniń 1 tonnasy shamamen 5 myń teńge turady. Mólshermen alǵanda bir qysqa 2 tonna pishen qajet. Demek, osy iske 10 myń teńge jumsaısyz.

Barlyǵy: 310 myń teńge.

Túıe ósirýden túsetin kiris:

Eki túıeden az degende 10 kılo jún óndirýge bolady. 100 gramm jún 300 teńge turady dep eseptesek, budan siz 30 myń teńge kiris qaratasyz. Al eger odan kórpe jasap satatyn bolsańyz, 250-300 myń teńgege deıin paıda alasyz.

1 lıtr shubat 300-400 teńge turady. Sonda siz bir túıeniń sútinen kúnine kem degende 1200 teńge, al bir aıda 36 myń teńge, bir maýsymda keminde 200 myń teńge paıda qaratasyz.

Ázirlegen

Suńǵat ÁLIPBAI,

«Egemen Qazaqstan».