Kollajdy jasaǵan Qonysbaı Shejimbaı, EQ
Prezıdent arhıvinen basqa arhıvterdiń barlyǵyn Mádenıet jáne sport mınıstrligine baǵyndyrý – qısynsyz reformanyń kórinisi. Bizdiń oıymyzsha, Premer-Mınıstr men Úkimet apparatyna tikeleı baǵynatyn Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń janyndaǵy «QAZARHIV» respýblıkalyq basqarmasy qurylyp, oǵan barlyq respýblıkalyq jáne jergilikti arhıvter jelisi baǵyndyrylýy tıis. Arhıv basqarmasynyń basshysynda arnaıy bilim jáne memlekettik múdde turǵysynan áreket etetin bilik bolǵany jón. Áli esimde, kezinde, Hasanaev Marat syndy myqty arhıv mamany bolǵan edi. Bul salany sondaı myqty mamandardyń biriniń basqarǵany jón dep bilemiz. О́kinishke qaraı, sol aǵamyzdan keıin Ortalyq memlekettik arhıvin ártúrli sala mamandarynyń basqaryp kele jatqanyn kózimiz kórip júr.
«Qazarhıv» basqarmasyn qurý ıdeıasy bizge kókten kelgen joq. Jeke basqarmanyń qajettigi osy júıe tarıhyn saralaý barysynda aıqyndalyp otyr. 1921 jyldyń 1 qyrkúıeginde QAKSR Aǵartý halkomatynyń Akademııalyq ortalyǵyna baǵynatyn Orynbor-Torǵaı arhıviniń negizinde Respýblıkanyń Ortalyq ólkelik arhıvi memlekettik mekemesi quryldy. Mine, osy kezden bastap, Qazaqstanda ortalyqtandyrylǵan arhıv júıesiniń qalyptasý tarıhy bastalady. 1922 jyly 24 qańtarda QAKSR Aǵartý halkomatynyń Kollegııasy atalǵan arhıvtiń erejesin bekitip, tarıhı mańyzy bar qujattardy jınaý men saqtaý júıesi jolǵa qoıyldy. Al 1923 jyly 7 aqpanda Qazhalkomkeńes tóraǵasy Sáken Seıfýllın «Keńestik jáne kooperatıvtik mekemelerdiń QKSR Ortalyq arhıvi men onyń bólimderine arhıv materıaldaryn ótkizý tártibi týraly nusqaýlyǵyn» bekitip, qor jınaqtaýdyń biryńǵaı tártibi jasaldy. 1923 jyly 26 sáýirde QazOAK-niń №39 qaýlysymen «Qyrrespýblıkanyń Ortalyq Arhıvi týraly ereje» jáne №40 qaýlysymen «Gýbernııalyq Arhıv Bıýrolary týraly ereje» bekitilip, Ortalyq arhıv QazOAK qaraýyna berildi jáne bir mezette RKFSR Ortalyq arhıviniń bólimi bolyp esepteldi.
1924 jyly qazanda Túrkistan Respýblıkasy ulttyq terrıtorııalyq aýmaqtarǵa bólingennen keıin, TAKSR-ge qarasty bolǵan Syrdarııa jáne Jetisý oblystyq arhıvteri QAKSR Ortalyq arhıvi júıesine qosylǵanymen, sol kezdegi osy eki úlken oblystyń (qazirgi tórt oblystyń) 1918-1924 jyldardaǵy tarıhyna qatysty mańyzdy qujattar О́zbekstan respýblıkasynda qalyp qoıdy. Keńes zamanynda bul qujattardyń kópshiligi jabyq bolsa, keıingi jyldary ózbek taraby arhıvterin tars jaýyp, qazaq tarıhshylary túgili, ózbek tarıhshylarynyń ózin kirgizbeı otyr. Bul da sheshýdi qajet etetin ózekti másele!
1930 jyly Ortalyq arhıv QazOAK qaramaǵyndaǵy QAKSR Ortalyq arhıv basqarmasy (OAB) bolyp qaıta qurylyp, oǵan respýblıkadaǵy barlyq arhıv isterin basqarý júkteldi. OAB-yn joǵarǵy memlekettik bılik organy bolyp tabylatyn QazOAK Prezıdıýmy taǵaıyndaıtyn meńgerýshi basqardy. 1936 jyly 15 qańtarda QazOAK bekitken jańa erejege sáıkes, OAB QazOAK Prezıdıýmy janyndaǵy Ǵylym komıteti qaraýyna berildi. Bul kezde Ǵylym komıtetin S.Meńdeshev basqaratyn edi. OAB-na oblystyq, okrýgtik jáne aýdandyq atqarý komıtetteriniń janyndaǵy arhıv bıýrolary baǵyndyryldy.
Avtonomııaly Qazaq Respýblıkasynyń odaqtas respýblıka bolyp qaıta qurylýynan keıin, 1937 jyly 10 aqpanda QKSR OAB-y QAKSR HKK janyndaǵy Qoryqtar men tarıhı eskertkishterdi qorǵaý basqarmasynyń qaraýyna berildi. Bir qyzyǵy, bul kezde taǵy da basqarma bastyǵy S.Meńdeshev bolatyn. Bul da óz kezeginde arnaıy zertteýdi qajet etetin tarıhı taqyryp bolyp tabylady.
1937 jyly mamyrda bastalǵan jappaı qýǵyn-súrgin sharalarynyń zańdy nátıjesi retinde, 1938 jyly 14 qyrkúıekte OAB men onyń jergilikti organdary QKSR Ishki ister halkomaty qaraýyna berilse, 1939 jyly 14 mamyrda OAB-y QKSR IIHK-nyń arhıv bólimi bolyp qaıta quryldy. 1942 jyldyń qańtarynan bastap QKSR IIHK-nyń arhıv bólimi – memlekettik arhıvter bólimi bolyp qaıta atalsa, 1944 jyly 4 aqpanda QKSR IIHK-niń Memlekettik arhıvter basqarmasy bolyp, 1946 jyly 11 aqpanda QKSR IIHK-niń Arhıv basqarmasy bolyp qaıta quryldy. Iаǵnı 1937-1953 jyldardaǵy stalındik jappaı qýǵyn-súrginge ushyraǵan qoǵam jáne memleket qaıratkerleriniń, myńdaǵan jazyqsyz adamnyń isteri IIHK qaraýynda boldy.
1953 jylǵy 5 naýryzdan keıin ishinara bastalyp, KOKP-nyń HH sezinen keıin jappaı júrgizilgen aqtaý sharalarynan keıin, qýǵyn-súrginge ushyraǵan adamdardyń isteri men oǵan qatysty qujattar men materıaldardy tolyǵymen IIM-nen bólinip shyqqan Memlekettik qaýipsizdik komıteti (1954 jyly) qaraýyna alý jumystary aıaqtalǵan soń, 1960 jyly QKSR IIM-niń Arhıv basqarmasy (AB) QKSR Mınkeńesiniń qaraýyna tolyǵymen ótkizildi.
1972 jyly 27 qarashada QKSR Mınkeńesiniń AB-y QKSR Mınkeńesi janyndaǵy Bas arhıv basqarmasy (BAB) bolyp qaıta qurylyp, onyń qaraýyna Ortalyq memlekettik arhıvtiń ǵylymı-tehnıkalyq qujattary, QKSR kıno-fotoqujattary men dybystyq jazbalarynyń ortalyq memlekettik arhıvi, 19 oblystyq memlekettik arhıvi men oblystyq arhıvterdiń 30-dan astam fılıaldary berildi.
QKSR-niń 1990 jyly 20 qarashadaǵy «Qazaq KSR-de memlekettik ókimet pen basqarý qurylymyn jetildirý jáne Qazaq KSR Konstıtýsııasyna ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańymen QKSR Mınkeńesi QKSR Mınkabıneti retinde qaıta qurylǵan soń kóp uzamaı, 1991 jyly 18 sáýirde burynǵy BAB-y QKSR Mınkabıneti janyndaǵy Bas arhıv basqarmasy (1991-1993) bolyp qaıta quryldy. Bas arhıv Mınkabıneti tikeleı basshylyq etetin QR-nyń memlekettik basqarý ortalyq organy bolyp tabyldy. Ortalyq muraǵattar júıesin Ortalyq memlekettik arhıv, Ortalyq memlekettik kınofotoqujattar jáne dybys jazba arhıvi, Ortalyq memlekettik ǵylymı-tehnıkalyq qujattar arhıvi qurady.
Mınıstrler kabınetiniń 1993 jylǵy 17 mamyrdaǵy qaýlysyna sáıkes, BAB Mınkabıneti janyndaǵy Muraǵattar jáne qujattama bas basqarmasy (Bas muraǵat basqarmasy) 1993-1995) bolyp qaıta qurylyp, osy jyly 2 jeltoqsanda basqarma týraly ereje bekitildi. Osy kezeńde táýelsiz Qazaqstandaǵy arhıv isiniń damýyna M.Hasanaev kásibı maman retinde kóp eńbek sińirdi. 1974 jyly Máskeýdiń tarıhı-arhıv ınstıtýtyn bitirgen soń, 1974-1979 jyldary Ortalyq memlekettik arhıvte ǵylymı qyzmetker, ınspektor, aǵa ınspektor bolsa, 1979-1994 jyldary arhıv dırektory bolyp istegen kásibı maman 1994-1996 jyldary Bas muraǵat basqarmasynyń bastyǵy bolyp jumys istedi. Osy kezeńde jabyq jatqan kóptegen qor ashylyp, tarıhshylardyń nazaryna usynyldy. Ulttyq arhıv qoryn qalyptastyrý men saqtaý, olardy esepke alý men tekserý, qor qujattaryn paıdalaný men ǵylymı turǵydan jarııalaý úrdisi qalyptasty. Tikeleı Úkimet qaramaǵynda bolǵandyqtan, basqarma basshysynyń mártebesi – arhıv isin óz deńgeıinde uıymdastyrýǵa, arhıvke qajetti qarajat kózderin bólýge yńǵaıly bolǵan edi.
1996 jyly 29 qazanda Bas muraǵat basqarmasy taratylyp, onyń qyzmeti Ortalyq memlekettik muraǵatyna berildi. Bul qadam – arhıv isiniń artqa ketýine eleýli yqpal etti. Odan keıingi ýaqytta Mádenıet, aqparat jáne qoǵamdyq kelisim mınıstrliginiń Muraǵattar men qujattamany basqarý jónindegi komıteti (1999-2004), Mádenıet, aqparat jáne sport mınıstrliginiń Aqparat jáne muraǵat komıteti jáne taǵy basqa san qubylǵan arhıv júıesin basqarý organy, aqyrynda, 2014 jyly 23 qyrkúıekte bekitilgen «Mádenıet jáne sport mınıstrligi týraly erejege» sáıkes múldem joıylyp, ortalyq memlekettik arhıvter osy mınıstrlikke, jergilikti arhıvter jergilikti atqarý organdaryna baǵyndyryldy.
Osyndaı reformalardyń áserimen, arhıv isi bul salany tereń túsine bermeıtin mınıstr men jergilikti jerlerdegi ákimdikterdiń quzyryna berilip, arhıv isiniń aqsap jatqany baıqalady. Kóptegen arhıvte qujattardy saqtaý tártibine sáıkes dezınfeksııalaý jumystarynyń óz deńgeıinde júrgizilmegenine biraz jyldyń júzi bolypty. Sondyqtan da osy salanyń qyr-syryn biletin jáne arhıv isiniń memlekettik tarıhı mańyzyn túsinetin, úkimet múshesi bolyp tabylatyn kásibı maman basqaratyn Úkimet janyndaǵy «Qazarhıv» basqarmasyn qurý jón dep bilemiz.
Ekinshiden, arhıv – memlekettiń ótken tarıhy ǵana emes, onyń bolashaq damý jolyn aıqyndaýǵa, onyń terrıtorııalyq tutastyǵy men memlekettik negiziniń berik bolýyna qyzmet etetin júıe! Mysaly, 1924 jyly Qazaq respýblıkasy TAKSR-nen ózine qosylýy tıis jerlerdiń 1/3-nen aıyrylyp qalsa, búgingi tańda 1925 jylǵy aýmaǵynyń shamamen 25 paıyzyna jýyǵynan aıyrylyp qalǵanyn baıqaýǵa bolady. Mine, osy máseleniń, kúni keshegi Sardoba sý qoımasynyń jarylýynan bolǵan apattyń aqıqatyn bilý úshin de arhıvtiń mańyzy zor. HH ǵasyrdyń 20-jyldaryndaǵy О́zbekstan men Qazaqstanǵa qarasty sý paıdalaný júıesi men sý joldarynyń kartalary Qazaq sý sharýashylyǵy basqarmasy qorynda jatyr.
Sondaı-aq Ortalyq memlekettik arhıvi qorynda saqtalǵan HVIII ǵasyrdan búgingi kúnge deıingi qujattar – bizdiń memlekettik qaýipsizdigimizdiń de negizi bolyp tabylady. Arhıv qoryndaǵy qundy terrıtorııalyq kartalar, sý sharýashylyǵy júıesiniń kartalary, geologııalyq barlaý kartalary, aýyl sharýashylyq jerleriniń qoryna qatysty kartalar asa qundy. Mundaı kartalar arnaıy ruqsaty bar zertteýshilerge ǵana beriletin memlekettik qupııa bolýy tıis. Ásirese Memlekettik josparlaý komıssııasynyń qoryndaǵy qujattar sheteldik tarıhshylar túgili, arnaıy ruqsaty joq ózimizdiń tarıhshylarǵa da berilmeýi tıis dep esepteımiz. О́kinishke qaraı, munyń barlyǵyn da sheteldik zertteýshiler úshin ashyp qoıdyq.
Arhıv qujattaryn sıfrlandyrýdy JShS-ne berý bastamasynyń astarynda tek qana «qarjy ıgerý» máselesi jatqan joq. Biz muny aıqyn uǵynyp turmyz. О́tken ǵasyrdyń 90-jyldary AQSh-tyń Gýver ınstıtýty Reseıdiń negizgi arhıvteri qorlaryn tegin sıfrlandyrý arqyly sıfrlandyrylǵan qujattardy túgel ózderimen birge alyp ketkeni búginde eshkimge qupııa emes. Arhıv qujattaryn sıfrlandyrý bastamasy aıasynda bizdiń syrymyz ben qyrymyzdy túgel bilýge baǵyttalǵan surqııa saıasat buǵyp jatqandaı. Sondyqtan biz osy máselege erekshe nazar aýdaryp, ulttyq arhıv qoryn talan-tarajǵa salýǵa jol bermeý qajet dep esepteımiz.
Úshinshiden, arhıvterdegi búkil qujatty bas joq, kóz joq sıfrlandyrý durys emes! Ol úlken shyǵyn ári maǵynasyz jumys. Sebebi mazmuny bir nemese kóshirme qujattar óte kóp qaıtalanady. Bizdiń oıymyzsha, árbir arhıv janynan arnaıy ulttyq komıssııalar quryp, sol komıssııalar sheshimimen qujattardy sıfrlandyrǵan jón.
Tórtinshiden, arhıvterdegi qujattardy jappaı sıfrlandyrýǵa ushan-teńiz aqsha jibergenshe, qajetti qujattardy basyp-shyǵarý jáne jarııalaýǵa mańyz bergen durys. Mysaly, Qazaqstan Prezıdentiniń arhıvindegi Kırorgbıýro – Kırbıýro – Kırobkom – Kırkraıkom – Kazkraıkom – SK KPK qujattaryn baspadan basyp shyǵaratyn kez jetti dep esepteımiz. Bıýro men sekretarıat májilisteriniń hattamalaryn Reseıdegideı basyp shyǵarý asa qajet. Sonymen qatar partkonferensııalar men sezderdiń stenografııalyq esepteri men olarǵa daıyndalǵan eseptik materıaldar jınaqtaryn, plenýmdardyń stenografııalyq esepteri men qaýlylaryn, materıaldar jınaǵyn túgel shyǵaratyn kez jetti. Aqshany osy salaǵa jibergen jón. Sol sııaqty Ortalyq memlekettik arhıvindegi QazOAK pen Qazhalkom hattamalaryn túgel basyp shyǵarý qajet. Sondaı QAKSR Keńesteri sezderiniń, QazOAK sessııalarynyń, QKSR Joǵarǵy Keńesi men onyń sessııalarynyń stenografııalyq esepteri men olarǵa daıyndalǵan materıaldardy, qaýly-qararlary men sheshimderin túgel basyp shyǵarý qajet dep esepteımiz.
Mundaı jumystardy uıymdastyrý úshin, «Arhıv – 2025» baǵdarlamasy aıasynda qarajatty tek sheteldik muraǵattardan qujat jınaýǵa ǵana jumsaı bermeı, ózimizdegi qujattardy ǵylymı aınalymǵa tartyp, tarıhı sana men memlekettik ıdeologııany qalyptastyrýǵa yqpal etetin zertteý jumystaryn júrgizgen jón.
Mine, osyndaı jumystar ult tarıhyn ǵylymı tanýdyń jańa belesine jol ashyp, arhıv qujattaryn sıfrlandyrýdyń jarqyn úlgisi bolmaq. О́ıtkeni bizdiń elimizdiń arhıvterindegi jarııalaý bólimderiniń jumysy óte álsiz. Arhıv qujattaryn jarııalaýdy óz deńgeıine kóterý kerek dep oılaımyz.
Sábıt Shildebaı,
Sh.Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi,
tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty
