Suhbat • 02 Maýsym, 2020

Ǵarıfolla Ánes: Arystarymyzdyń súıegin qorlamaıyq!

262 ret kórsetildi

«Ádilet» tarıhı-aǵartý qoǵamynyń basshysy, «Jańalyq» saıası qýǵyn-súrgin mýzeıiniń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, professor Ǵarıfolla Ánespen áńgime

– Ǵarıfolla aǵa, Alash qaırat­ker­leriniń murasyn zerdeleýdi mu­rat tutqan «Arys» jáne «Ádilet» qo­­ǵam­dyq qorynyń jumysy búginde Saıa­sı qýǵyn-súrgin qurbandary mý­ze­ıin­degi ju­mystarmen astasyp ja­tyr. Osy oraı­da Jańalyqtaǵy qo­rym­nan ta­byl­ǵan repressııa salda­ryn zert­teý­degi jumystar qalaı júze­ge asýda?

– Saıası qýǵyn-súrgin qurbandary mýzeıi qundy jádigerlerdi saqtaıtyn oryn ǵana emes, osy baǵytta irgeli ju­mys­tar júrgizetin ǵylymı-zertteý orta­­lyǵy desem, artyq bolmas. Mýzeı ashy­lǵan ýaqyttan bergi aralyqta taǵ­dy­ry beımálim bolyp kelgen kóptegen boz­daǵymyzdyń esimderi anyqtaldy. Jańa­lyq qorymynan tabylǵan 4 myńnan astam qurbannyń esimi mýzeıdiń bir ból­mesinde granıtti qabyrǵaǵa qa­shal­dy. Jańalyq jaıy – kim-kimniń de júregin aýyrtar, qazaqtyń qara tań­baly, qaraly tarıhynyń basty betteriniń biri ǵoı. 1995 jyldary Almaty oblysy Talǵar aýdanyna qarasty Jańalyq pen Ileniń Álı aýyl­da­rynyń shekarasyndaǵy bos jatqan jer­lerden almatylyqtarǵa saıajaı úshin dep telimder bólinip berilgen. Biraq ol jerlerdi ıgerýden saıajaı ıe­le­ri túgeldeı bas tartady. О́ıtkeni to­py­raqty aýdarsa, adam súıegi shyǵady. Ana jerden de adamnyń bas súıegi, myna jerden de adamnyń bas súıegi... ári bas súıekterdiń báriniń shúıdesi tesik, atylǵan oqtyń izi bar. 2018 jyldyń 28 maýsymynda Jańalyq aýylyndaǵy Rahımov kóshesi, 1-shi úıden qubyr arnasyn qazǵan kezde kóptegen adam súıegi tabylǵany belgili. Osy oraıda Almaty oblysy Talǵar IIB qyzmetkerleri qyl­mys­tyq is qozǵap, súıekterdi Sot-sarap­ta­ma ınstıtýtyna tapsyrdy. Jarty jyl tekseristen keıingi saraptama aktisi búginde mýzeıimizde saq­taý­ly tur. Shamamen 3h3 metr bolatyn qazan­shuńqyrdan (múmkin beıbaqtardyń óz­derine qazdyrǵan bolar) 163 adamnyń súıegi tabylǵan. Saraptama nátı­je­si­ne sáıkes olardyń jartysynan kóbi óz qandastarymyz, beseýi áıel ekeni anyq­taldy. Ol múrde qaldyqtary ótken jyly Aza kúni qarsańynda jer qoınyna tap­syryldy. Shirimeı, saqtalǵan zattary (gılza-oqtar, kózáınek, tıyndar, músh­tek, aıaqkıim qaldyqtary) mýzeıge eks­ponat retinde qoıyldy. Osylaısha Ja­ńalyqta bir sátte 163 adamdy qoısha tizip atsa, bundaı jaǵdaı san márte qaı­ta­lanbady dep kim aıta alady?.. Osyǵan qa­rap qurbandar sanyn shamalaı berýge bolady.

– Jańalyqtaǵy Saıası qýǵyn-súr­gin qurbandary mýzeıin tarıhı, má­de­nı, aǵartýshylyq baǵyttaǵy meke­me deńgeıine kóterý máselesi jıi aı­tylyp júr. Osy baǵytta qandaı ju­mystar jolǵa qoıylǵan?

– Bul mańda 2002 jyly eskertkish orna­tylyp, oǵan Tuńǵysh Prezıdent – Elba­synyń ózi qatysqany belgili. «Ádilet» qoǵamy san jyldan beri bı­lik­ke ótinish jasaýynyń nátıjesinde «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyna oraı Almaty oblysynyń ákimi A.Batalovtyń bas­tamasymen Jańalyqtaǵy memorıaldy keshendi abattandyryp, mýzeı salý isin qolǵa aldy. Osy oraıda oblys áki­mi­niń saýapty bastamasyn jerine jet­kizip, mýzeıdiń qazyǵyn qaǵyp, irge­sin kóterýge atsalysqan azamat Aqan Áb­dýá­lıdiń eńbegi zor. Osylaısha 2019 jyldyń naýryzynda ashylýy jos­par­lanǵan mýzeıdiń qurylysy 2018 jyl­dyń kúzinde aıaqtalyp, Táýelsizdik kúni ashyldy. Bul sary kúzden qarly qys aralyǵynda 2-3 aı ishindegi jantalasqan shy­ǵarmashylyq jumystyń jemisi bolatyn. Mýzeı salasynyń sheberi Shámil Qojahanovtyń tujyrymdamasymen, M.Tynyshbaev atyndaǵy Almaty oblys­tyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń basshy­la­ry R.Aıazbaeva, K.Isabekovanyń qa­jyr­ly eńbegi arqyly az-kem ýa­qytta zamanaýı jańa mýzeı dúnıege keldi. Árıne, aıtýǵa ońaı. Elimizdegi árbir mýzeıdi Altyn adamnyń altyn alqasynyń bir ushyǵy, rýhanı taspıǵymyzdyń bir-bir tasy dep baǵa­lasaq-dúr. Sondaı-aq «Ádilet» qoǵa­my tóraǵasynyń orynbasary jazýshy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Beıbit Qoıshybaev, Qoǵamnyń atqa­rý­shy dırektory Sáýle Hodjıkova mý­zeı­diń bezendirilýine, taqyryptyq-eks­po­zı­sııal­yq túrlenýine qomaqty úles qosty. Al osy mańdaǵy 17 ga jer bolashaqta memo­rıal­dy keshen turǵyzý úshin arnaıy aktimen 1996 jyly Qazaqstannyń tarıhı-aǵartý «Ádilet» qoǵamynyń menshigine berildi.

– Jańalyqta múrdehanalardy ashyp, jerleý, zertteý jumystary qa­laı júrgiziledi?

– Meniń sońǵy eki-úsh jylym osy aımaqta, mýzeıde ótip keledi. Áli de aýyl aýmaǵynda adam súıekteri jatqany belgili. Bul mańǵa qonystanǵandar tapqan súıekterdi quran oqyp, adam aıaǵy bas­paıtyn jerge kómgen. Aýylda eshkim turmaı, bos qańyrap turǵan «arýaqty» úıler de bar. Eń soraqysy – keıbir múrdeler kúre jolda, adam aıaǵy men júıtkigen kólikterdiń astynda taptalyp jatyr. Alaıda kimniń súıegi ekeni beımálim. Múmkin A.Baıtursynovtiki, T.Rysqulov, Sáken, Ilııas, Beıimbettiki  bolýy da ábden múmkin. Men osy oraıda bas kóterer el azamattaryna, tipten sol mańǵa záýlim-záýlim toıhana salyp jatqan qaltalylarǵa «Ádilet» qoǵamyna qar­jylaı qolushyn sozyńyzdar de­mek­pin. Arystarymyzdy ajaldan saqtaı almadyq, eń bol­masa súıegin qorlamaıyq! Nebir jaý­gershilik za­manda namysty ata-babala­rym­yz «Ja­ýyma súıegimdi qorlata kórme» dep Jaratýshyǵa jalbarynady eken. Eń bolmasa bas barmaǵyn týǵan topy­raq­qa tabystaýdy amanattaǵan. Oısyz, paryqsyz toılardan keıingi oılanatyn jaıymyzdyń biri osy bolsa kerek.

– «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda «Qazaqstannyń kıeli jer­le­ri» jobasy qolǵa alynǵan tusta respýblıkalyq tizimge eń aldymen Ja­ńalyq memorıaldy keshenimen qatar, Almatydaǵy A.Baıtursynuly mýzeı-úıiniń de engeni belgili. Búginde atal­ǵan mýzeı jumysyn jetildirýde qandaı jumystar qolǵa alynýda?

– Osy tusta anaý bir jyldardaǵy oqıǵalar eske túsip otyr. Qaıta qurý jyl­­darymen tuspa-tus kelgen zaman. Amanqos Mekteptegi ekeýmiz qalada jıyr­madan astam ǵa­rysh­­ker atynda kóshe baryn anyqtap (Gagarın, Beregovoı kóshe­leri áli de bar), «Kosmonavtar» degen kósheni ult ustazy Ahańnyń atyna alý úshin biraz júgirdik. Ahańnyń qyzy Sholpan apaı otbasymen sonaý 1930 jyldary, umytpasam naqty mekenjaıy Kosmonavtar kóshesindegi 60-shy úıde turdy. Revolıýsııaǵa deıin bul ǵımarat Nıkolsk shirkeýiniń bas popyna arnalyp aǵashtan qıylyp tur­ǵy­­zylǵan eken. Sholpan Ahmetqyzy ju­baıy, qyzy Aımanmen, jalpy osy ǵımaratta segiz otbasy qysylyp-qym­ty­rylyp ómir súrgen. Asúı ortaq, dálizde kerogaz. Aıdaýdan kelgen Ahań men Badrısa apaı, qoldarynda bala Samurat bar, munda turaqtamasa da aıadaı bir bólmege kelip-ketip júrgeni belgili. Bizge málimi, Almaty shárindegi Ahańdar otbasy turǵan úıler: biri – qazirgi Aerovokzal ornyndaǵy qos qabatty Qartqojanyń úıi, ekinshisi – qazirgi Týberkýlez aýrýlary ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń aýlasyndaǵy jataǵan úı – búginde buzylyp ketken... Qaıta qurý men totalıtarızmniń tońyn jibitken Jeltoqsannyń arqasy shyǵar, Kosmonavtar kóshesiniń aty ózgerdi. Osy kezderde men «Arys» qoryn qurdym. Birinshi sharýamyz – Jazýshylar odaǵy­nyń kire berisinde áli kúnge deıin tur­ǵan repressııaǵa ushyraǵan qalam qaı­rat­kerlerine arnalǵan eskertkish-taqta bo­latyn. 1988 jyldyń jeltoqsan aıy­nyń sońynda ǵana «aqtalǵan» Ahmet Baı­tursynulynyń 125 jyldyq mereıtoıyn atap ótetin tusta úkimettik komıssııa qurylyp, qaýly qabyldady. Oraıy kelip turǵan sátte jańaǵy úı túgel bosatylyp, mýzeıge aınalatyn boldy. Ol kezdegi Oqý, densaýlyq jáne sport mı­nıstri Qyrymbek Kósherbaevtyń nus­qaýymen «Qazrestavrasııa» mekemesi jóndeý jumystary júrgizip, «Arys» qory mýzeıdi jabdyqtap shyqty. Son­da jertóleden saraptama qory­tyn­dysy boıynsha sonaý 1918-1919 jyldary óltirilgendigi anyqtalǵan adam súıeginiń tabylǵany este. Osy kúnderi A.Baıtursynuly mýzeı-úıi men aýlaǵa qoıylǵan músinniń ashyl­ýy ótti. Qazaqstandaǵy Alashtaný ǵy­­ly­­mynyń tusaýy kesilip, aldynan dań­ǵyl jol ashyldy. Desek te meniń jú­re­gimdi aýyrtatyny – shırek ǵasyr­dan beri A.Baıtursynuly mýzeı-úıiniń menshiktik máselesi sheshilmeı, memleket qaraýyna alynbaýy, aıtýǵa uıat daý-da­maı­dyń nysanyna aınalýy.

– 2011 jyly shyqqan «Azaly kitap. Jańalyq. Martırolog» degen ir­geli eńbekten «Jańalyqta 1937–1946 jyldary atylǵan 4121 adam jerlen­gen...» degen jantúr­shi­ger­lik derekter kezdesedi. Almaty ma­ńynda taǵy basqa da jerleý orynda­ry bar ma?

– Bul jerde de áli basy bútin she­shil­megen túıin kóp. Qazirgi kezde «Ha­lyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyna sáıkes aıtatyn má­se­le jetkilikti. Atylǵandardyń sa­ny – resmı málimet ári Almaty qa­la­­syndaǵy burynǵy NKVD mekeme­si­niń jertólesinde «Úlken terror» jyldary atylǵandar. Osy tusta, olar birinshiden, «Jańalyqqa jerlendi me?» degenge toqtalsam, sol «Úlken terrorda» bir kúnde atylǵan 19 narkom (ıaǵnı úkimet músheleri, mınıstrler) Boraldaı mańynda kómilgen dep júrmiz. Sol jerge shaǵyn eskertkish te ornatylǵan. Biraq bul áńgimeniń shyndyǵyna kim kepil? Ekinshiden, qaladan tym qashyq, 35-40 shaqyrym jerge ol jyldary ólgen adamdardyń denesin júzdep jetkizý de ońaı sharýa emes. Olardyń denesi nege Jańalyqqa jetkizildi? Álde sol jyldary Jańalyq aýmaǵy NKVD vedomstvo­­­syna qarasty boldy ma (máselen, oq atý, jattyǵý polıgony, bolmasa podhoz atalatyn sharýashylyq orny, t.b.)? Bul máselege qatysty týyndaıtyn suraq kóp bolǵanymen, jaýap joq. Menińshe, suraqtyń jaýabyn NKVD mekemesiniń murageri sanalatyn mekemeler berýge tıis ári arhıvtik qujattar tolyq ashyl­ýy qajet. Olaı deıtinimiz, NKVD-nyń ortalyq uıymy Máskeýdegi jazalanǵan adamdardyń, máselen Álıhan Bókeı­ha­nnyń, Nyǵmet Nurmaqovtyń mo­la­synyń dál ornyn anyqtap bermese de, qaıda jatqanyn (Býtovo polıgony, Kommýnarka... degendeı) kórsetip otyr. Joǵarydaǵy 4121 degen adam sanyna alǵashynda meniń de kúmánim bolǵan.

– NKVD úıi Saıası qýǵyn-súrgin qur­bandary qaýymdastyǵyna berilip, mýzeı ashý týraly josparlardyń bol­ǵan­dyǵynan habardar bolǵan edik. Ke­ıin­nen bul is te aıaqsyz qalǵan sııaqty.

– Bul ­jerde úlken soraqylyqtyń sheti shyǵady. Almatydaǵy atyshýly NKVD úıiniń jartysy, bir kezde túrme bolǵan, Alash ardaqtylaryn azaptaǵan bóligi Bekbolat aqsaqal Musta­fın basqarǵan Saıası qýǵyn-súrgin qurbandary qaýymdastyǵyna berildi degende qatty qýanǵanymyz ras. Túrme tarıhı kadrlarǵa azyq, alapat zaldary bar mýzeı bolady dep josparladyq. «Ádilet» qoǵamy qolǵa ilikken barsha jádigerdi jınaqtap, mýzeı uıymdastyrdy. Mýzeı eki jyldan astam jumys istedi. Kúnderdiń-kúninde ol ǵımaratty da jekeshelendirip alǵandar tarıhı obekt – azaptaý kameralaryn buzyp tastap, mýzeıdi typ-tıpyl etti. О́kinishtisi, túpnusqa eksponattar jer astyna túsip ketkendeı, zym-zııa joǵaldy. 4-5 jyl ǵımaratty buzdyrmaımyn dep sonda «bekinip alǵan» qaýymdastyq basshysy Jumabek Ashýev kóshede qaldy. Jaqynda sol túrmeniń kamera-kabınetteri syńǵyrlaǵan qonaqúı bólmelerine aınalypty degendi estidik. Túrmeni de, qonaqúıdi de jaıyna qaldyraıyq, bizge keregi – Alash arys­tary urpaqtarynyń búginde ózi joq, kózi tirisinde óz qoldarymen tapsyrǵan jádigerleri edi. Olardyń qaıda ekenin tıisti mınıstrlik anyqtap, jaýap berer degen úmit bar.

– Saıası qýǵyn-súrgin qurbandary mýzeıi ornalasqan aýmaqty aralaı júrip, josparda bul mańnyń aspan astyndaǵy mýzeıge suranyp tur­ǵa­nyn baıqaǵandaımyz. «Ádilet» qo­ǵa­my­nyń menshik jeri ári qaraı qandaı maqsattarǵa paıdalanylady?

– Joǵaryda atap ótkenimdeı, mýzeı jáne saıası qýǵyn-súrgin qurbandary monýmenti ornalasqan menshiktegi jerdiń bir gektaryn mýzeı salý úshin oblystyq menshikke ótkizdik. Qazirgi tańda eskertkish keshen mańyndaǵy 2 gektar jer Talǵar aýdany menshigine berildi. Ol jerdi abattandyrý isi bastalyp ta ketti. Osylaısha mýzeı M.Tynyshbaev atyndaǵy Almaty oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń bir bólimshesi retinde qarjylandyrylyp, shańyraǵyn tiktep keledi. «Ádilettiń» qaramaǵyndaǵy qalǵan 14 ga aýmaqqa ulttyq Azaly Atabeıit jasaý, M.Shoqaı syndy kósemderimizdiń súıegi men keń-baıtaq óz elimizdegi jáne álemge tarydaı shashylǵan arystarymyz jatqan jerlerden topyraq alyp kelý, keshendi eskertkishter turǵyzý, sovettik-kommýnıstik, stalındik-totalıtarlyq júıeniń genosıdtik saıasatynyń qurbany bolǵan 4,5 mıllıon (!!!) qazaqtyń aty-jónin mármárǵa qashap jazyp, órkenıetti elderdiń úlgisimen Aza qabyrǵasyn turǵyzý syndy saýapty ister josparda bar. Mesenattardyń joqtyǵynan, elimizdiń daǵdarystan kóz ashpaýynan bul joba-josparlardyń qashan júzege asaryn boljaýdyń ózi qıyn. «Ádilet» qoǵamy men mýzeı ujymy bıylǵy Aza kúnine oraı birshama aýqymdy is-shara­ oılastyrǵan bolatyn. Máselen, Boraldaı kenti túbindegi 19 tuńǵysh halyq komıssarynyń súıegin jáne Qytaımen shekaradaǵy Raıymbek aýdany Narynqoldyń Kórsaıynda pýlemet oǵynyń qurbany bolǵan myńdaǵan qazaqtyń shashylyp jatqan súıekterin bolashaqta Atabeıitke ákelip jerleýdi josparlaǵan edik. Múmkin bolsa ol sa­­­ýapty isterdi 26 tamyzda, Qazaq ASSR-nyń qurylýynyń 100 jyldyq belesti datasyna týralamaq nıetimiz bar.

– Qýǵyn-súrgin qurbandaryn ulyq­taý keıde naýqanshyldyq sıpat alyp ke­tip jatady. Belgili bir kúnderde ǵana eske alyp, jyldyń basqa mezgilinde qaıtadan tarıh paraq­taryn jaýyp qoıý úrdiske aınalyp bara jatqandaı kó­rinedi. Tarıhtyń aqtańdaq betterin kele­shek urpaqtyń bilýi úshin qandaı sharalar jasalýy tıis?

– Sarapshylar pandemııa bitken soń adam balasynyń qulqy ózgeredi, sana-sezimi men tanym-túsiniginde jańa betburystar bolady dep boljap otyr. Osy oraıda men qazaq qoǵamy gýmanızmi mol adamı qundylyqtardy jańasha boıyna sińirse eken deımin. О́ıtkeni jaqsylyq kórseń de ózińnen, jamandyq kórseń de ózińnen. Jer betinde áli quryp-bitpegen alty myńǵa jýyq til bar dep esepteledi. Bul osynsha násil, halyq bar degen sóz ǵoı. Al memleket sany 200-ge de tolmaıdy. Menińshe, bul 200 ǵana ult bar degendi bildirse kerek. Tolyqqandy ulttyq memleket qurý qaı zamanda da adam balasy úshin alynbas asý bolǵan. «Arys» dep, «Alash arys­tary» dege­nimizdiń ózi ulttyq memleket qurý jolynda sheıit bolǵandyǵyn ulyqtaǵanymyz emes pe? Alash balasynda alapat asharshylyqtyń zardabyn tartpaǵan otbasy, týǵany opat bolmaǵan jan joq shyǵar. «Saýran aınalǵandy», «Aqtaban shubyryndyny» kim kórgen. Keshegi Uly apatty qalaısha umytýǵa, qyrǵyndy qoldan jasaǵandardy keshirýge bolady?!. Ol Aıda bolǵan joq, Afrıkada bolǵan joq, bizdiń úıimizde, bizdiń tórimizde boldy ǵoı. Aldyndaǵy 40 mıllıon malynan, bar-baılyǵynan tyshqaq laq qalmady. Qazaq dalasynda 1929-1931 jyldary 250-den astam halyq kóterilisi, ashynǵandardyń tolqýy bolǵan, deıdi tarıhshy mamandar. «Sozaqta atqa qonǵan qazaqtar, bes júz-bes júzden qyrylǵan halyq batyrlary sol sońǵy maıdandaryna syrt kıimderiniń ishinen kebin kıip attanǵan». Biz – solardyń urpaǵy, sorlaǵan jurttyń sarqytymyz! Maqtalyp baýyzdalǵansha, dattalyp serpileıik te. Qaıǵy-qasiret qaıtalanbas úshin jylyna bir kún – Aza tutý kúni óli tynyshtyqta ótkenge kóz salalyq. О́tkeni bar, baryn óshirmegen ulttyń ǵana bolashaǵy bolmaq.

– Saıası qýǵyn-súrgin qurbandary monýmentiniń janynda jylda quran baǵyshtalyp, as berilýshi edi...

– Bul kún ataýly mereke emes, Aza tutý kúni. Sondyqtan barynsha ózim tanyp-bilgen shyndyq jaıttardy aıtyp ótsem. Táýelsizdik tańy atqan tusta Almatyda sol sum zamandy kózben kórgen repressııa qurbandary sonshalyqty kóp emes edi, búginde olardyń da qatary sırep barady. Asyldyń tuıaǵy Ilııas aqynnyń uly Saıat Jansúgirov atamyz, professor Qudaıbergen Jubanovtyń kenjesi professor Asqar Jubanov aǵalarymyz ortamyzda. Búgingi «Ádilet» qoǵamynyń belsendi toby negizinen Alash arystarynyń nemere-shóbereleri. Qaıta-qaıta telefon shalyp, mazasyzdanyp jatady. Talaı jyldar sol jıyndardyń basy-qasynda aıaýly Gúlnar apamyz (Dýlatova), Sholpan apamyz (Baıtursynova), Bekbolat Mustafın, Maqash Tátimov aǵalarymyz, «ALJIR»-di alǵash jalaýlatqan Armııal áriptesimiz, Rysqulovtyń, Seıfýllınniń, t.b. ataqtylardyń urpaqtary jınalýshy edi. Almatyda asharshylyq qur­ban­daryna eskertkish ashylyp, eki jaq­taǵy qaraly mıtıng bir mezette ótetindikten, Jańalyqqa jol tartýshylar sany kúrt azaıdy. Osy tusta Almaty saıabaǵy túbindegi NKVD túrmesinde atylǵandardyń bári Jańalyqta jaı tapqandyqtan, aldaǵy jyldarda Almaty qalalyq ákimdiginiń basshylyǵyna qasıetti Quran duǵasyn tas eskertkishke emes, myńdaǵan Alash arystarynyń súıegi jatqan jerge baryp baǵyshtaǵan oryndy ekendigin aıtqymyz keledi. О́ıtkeni bul – ulttyq taqyryp, ulttyq apat máselesi.

 

Áńgimelesken

Elvıra SERIKQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Mobıldik toptar jumysy júıeli

Aımaqtar • Búgin, 15:27

Qaıyrymdylyǵyńnyń saýabyn bersin...

Aımaqtar • Búgin, 14:23

UBT-da 126 ball jınaǵan túlek

Aımaqtar • Búgin, 13:59

Júıeli jumystar qolǵa alynýy kerek

Parlament • Búgin, 13:45

Akademık Edil Erǵojın ómirden ótti

Qazaqstan • Búgin, 12:30

Amandyq Batalovtyń jaǵdaıy aýyr ma?

Aımaqtar • Búgin, 12:25

Elbasy Altaıǵa at basyn burǵan sát

Aımaqtar • Búgin, 10:48

Loýkoster quny qaltany qaqpaıdy

Aımaqtar • Búgin, 08:20

Jetinshi maýsymnyń jetistigi

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar