– Ǵarıfolla aǵa, Alash qaıratkerleriniń murasyn zerdeleýdi murat tutqan «Arys» jáne «Ádilet» qoǵamdyq qorynyń jumysy búginde Saıası qýǵyn-súrgin qurbandary mýzeıindegi jumystarmen astasyp jatyr. Osy oraıda Jańalyqtaǵy qorymnan tabylǵan repressııa saldaryn zertteýdegi jumystar qalaı júzege asýda?
– Saıası qýǵyn-súrgin qurbandary mýzeıi qundy jádigerlerdi saqtaıtyn oryn ǵana emes, osy baǵytta irgeli jumystar júrgizetin ǵylymı-zertteý ortalyǵy desem, artyq bolmas. Mýzeı ashylǵan ýaqyttan bergi aralyqta taǵdyry beımálim bolyp kelgen kóptegen bozdaǵymyzdyń esimderi anyqtaldy. Jańalyq qorymynan tabylǵan 4 myńnan astam qurbannyń esimi mýzeıdiń bir bólmesinde granıtti qabyrǵaǵa qashaldy. Jańalyq jaıy – kim-kimniń de júregin aýyrtar, qazaqtyń qara tańbaly, qaraly tarıhynyń basty betteriniń biri ǵoı. 1995 jyldary Almaty oblysy Talǵar aýdanyna qarasty Jańalyq pen Ileniń Álı aýyldarynyń shekarasyndaǵy bos jatqan jerlerden almatylyqtarǵa saıajaı úshin dep telimder bólinip berilgen. Biraq ol jerlerdi ıgerýden saıajaı ıeleri túgeldeı bas tartady. О́ıtkeni topyraqty aýdarsa, adam súıegi shyǵady. Ana jerden de adamnyń bas súıegi, myna jerden de adamnyń bas súıegi... ári bas súıekterdiń báriniń shúıdesi tesik, atylǵan oqtyń izi bar. 2018 jyldyń 28 maýsymynda Jańalyq aýylyndaǵy Rahımov kóshesi, 1-shi úıden qubyr arnasyn qazǵan kezde kóptegen adam súıegi tabylǵany belgili. Osy oraıda Almaty oblysy Talǵar IIB qyzmetkerleri qylmystyq is qozǵap, súıekterdi Sot-saraptama ınstıtýtyna tapsyrdy. Jarty jyl tekseristen keıingi saraptama aktisi búginde mýzeıimizde saqtaýly tur. Shamamen 3h3 metr bolatyn qazanshuńqyrdan (múmkin beıbaqtardyń ózderine qazdyrǵan bolar) 163 adamnyń súıegi tabylǵan. Saraptama nátıjesine sáıkes olardyń jartysynan kóbi óz qandastarymyz, beseýi áıel ekeni anyqtaldy. Ol múrde qaldyqtary ótken jyly Aza kúni qarsańynda jer qoınyna tapsyryldy. Shirimeı, saqtalǵan zattary (gılza-oqtar, kózáınek, tıyndar, múshtek, aıaqkıim qaldyqtary) mýzeıge eksponat retinde qoıyldy. Osylaısha Jańalyqta bir sátte 163 adamdy qoısha tizip atsa, bundaı jaǵdaı san márte qaıtalanbady dep kim aıta alady?.. Osyǵan qarap qurbandar sanyn shamalaı berýge bolady.
– Jańalyqtaǵy Saıası qýǵyn-súrgin qurbandary mýzeıin tarıhı, mádenı, aǵartýshylyq baǵyttaǵy mekeme deńgeıine kóterý máselesi jıi aıtylyp júr. Osy baǵytta qandaı jumystar jolǵa qoıylǵan?
– Bul mańda 2002 jyly eskertkish ornatylyp, oǵan Tuńǵysh Prezıdent – Elbasynyń ózi qatysqany belgili. «Ádilet» qoǵamy san jyldan beri bılikke ótinish jasaýynyń nátıjesinde «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyna oraı Almaty oblysynyń ákimi A.Batalovtyń bastamasymen Jańalyqtaǵy memorıaldy keshendi abattandyryp, mýzeı salý isin qolǵa aldy. Osy oraıda oblys ákiminiń saýapty bastamasyn jerine jetkizip, mýzeıdiń qazyǵyn qaǵyp, irgesin kóterýge atsalysqan azamat Aqan Ábdýálıdiń eńbegi zor. Osylaısha 2019 jyldyń naýryzynda ashylýy josparlanǵan mýzeıdiń qurylysy 2018 jyldyń kúzinde aıaqtalyp, Táýelsizdik kúni ashyldy. Bul sary kúzden qarly qys aralyǵynda 2-3 aı ishindegi jantalasqan shyǵarmashylyq jumystyń jemisi bolatyn. Mýzeı salasynyń sheberi Shámil Qojahanovtyń tujyrymdamasymen, M.Tynyshbaev atyndaǵy Almaty oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń basshylary R.Aıazbaeva, K.Isabekovanyń qajyrly eńbegi arqyly az-kem ýaqytta zamanaýı jańa mýzeı dúnıege keldi. Árıne, aıtýǵa ońaı. Elimizdegi árbir mýzeıdi Altyn adamnyń altyn alqasynyń bir ushyǵy, rýhanı taspıǵymyzdyń bir-bir tasy dep baǵalasaq-dúr. Sondaı-aq «Ádilet» qoǵamy tóraǵasynyń orynbasary jazýshy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Beıbit Qoıshybaev, Qoǵamnyń atqarýshy dırektory Sáýle Hodjıkova mýzeıdiń bezendirilýine, taqyryptyq-ekspozısııalyq túrlenýine qomaqty úles qosty. Al osy mańdaǵy 17 ga jer bolashaqta memorıaldy keshen turǵyzý úshin arnaıy aktimen 1996 jyly Qazaqstannyń tarıhı-aǵartý «Ádilet» qoǵamynyń menshigine berildi.
– Jańalyqta múrdehanalardy ashyp, jerleý, zertteý jumystary qalaı júrgiziledi?
– Meniń sońǵy eki-úsh jylym osy aımaqta, mýzeıde ótip keledi. Áli de aýyl aýmaǵynda adam súıekteri jatqany belgili. Bul mańǵa qonystanǵandar tapqan súıekterdi quran oqyp, adam aıaǵy baspaıtyn jerge kómgen. Aýylda eshkim turmaı, bos qańyrap turǵan «arýaqty» úıler de bar. Eń soraqysy – keıbir múrdeler kúre jolda, adam aıaǵy men júıtkigen kólikterdiń astynda taptalyp jatyr. Alaıda kimniń súıegi ekeni beımálim. Múmkin A.Baıtursynovtiki, T.Rysqulov, Sáken, Ilııas, Beıimbettiki bolýy da ábden múmkin. Men osy oraıda bas kóterer el azamattaryna, tipten sol mańǵa záýlim-záýlim toıhana salyp jatqan qaltalylarǵa «Ádilet» qoǵamyna qarjylaı qolushyn sozyńyzdar demekpin. Arystarymyzdy ajaldan saqtaı almadyq, eń bolmasa súıegin qorlamaıyq! Nebir jaýgershilik zamanda namysty ata-babalarymyz «Jaýyma súıegimdi qorlata kórme» dep Jaratýshyǵa jalbarynady eken. Eń bolmasa bas barmaǵyn týǵan topyraqqa tabystaýdy amanattaǵan. Oısyz, paryqsyz toılardan keıingi oılanatyn jaıymyzdyń biri osy bolsa kerek.
– «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda «Qazaqstannyń kıeli jerleri» jobasy qolǵa alynǵan tusta respýblıkalyq tizimge eń aldymen Jańalyq memorıaldy keshenimen qatar, Almatydaǵy A.Baıtursynuly mýzeı-úıiniń de engeni belgili. Búginde atalǵan mýzeı jumysyn jetildirýde qandaı jumystar qolǵa alynýda?
– Osy tusta anaý bir jyldardaǵy oqıǵalar eske túsip otyr. Qaıta qurý jyldarymen tuspa-tus kelgen zaman. Amanqos Mekteptegi ekeýmiz qalada jıyrmadan astam ǵaryshker atynda kóshe baryn anyqtap (Gagarın, Beregovoı kósheleri áli de bar), «Kosmonavtar» degen kósheni ult ustazy Ahańnyń atyna alý úshin biraz júgirdik. Ahańnyń qyzy Sholpan apaı otbasymen sonaý 1930 jyldary, umytpasam naqty mekenjaıy Kosmonavtar kóshesindegi 60-shy úıde turdy. Revolıýsııaǵa deıin bul ǵımarat Nıkolsk shirkeýiniń bas popyna arnalyp aǵashtan qıylyp turǵyzylǵan eken. Sholpan Ahmetqyzy jubaıy, qyzy Aımanmen, jalpy osy ǵımaratta segiz otbasy qysylyp-qymtyrylyp ómir súrgen. Asúı ortaq, dálizde kerogaz. Aıdaýdan kelgen Ahań men Badrısa apaı, qoldarynda bala Samurat bar, munda turaqtamasa da aıadaı bir bólmege kelip-ketip júrgeni belgili. Bizge málimi, Almaty shárindegi Ahańdar otbasy turǵan úıler: biri – qazirgi Aerovokzal ornyndaǵy qos qabatty Qartqojanyń úıi, ekinshisi – qazirgi Týberkýlez aýrýlary ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń aýlasyndaǵy jataǵan úı – búginde buzylyp ketken... Qaıta qurý men totalıtarızmniń tońyn jibitken Jeltoqsannyń arqasy shyǵar, Kosmonavtar kóshesiniń aty ózgerdi. Osy kezderde men «Arys» qoryn qurdym. Birinshi sharýamyz – Jazýshylar odaǵynyń kire berisinde áli kúnge deıin turǵan repressııaǵa ushyraǵan qalam qaıratkerlerine arnalǵan eskertkish-taqta bolatyn. 1988 jyldyń jeltoqsan aıynyń sońynda ǵana «aqtalǵan» Ahmet Baıtursynulynyń 125 jyldyq mereıtoıyn atap ótetin tusta úkimettik komıssııa qurylyp, qaýly qabyldady. Oraıy kelip turǵan sátte jańaǵy úı túgel bosatylyp, mýzeıge aınalatyn boldy. Ol kezdegi Oqý, densaýlyq jáne sport mınıstri Qyrymbek Kósherbaevtyń nusqaýymen «Qazrestavrasııa» mekemesi jóndeý jumystary júrgizip, «Arys» qory mýzeıdi jabdyqtap shyqty. Sonda jertóleden saraptama qorytyndysy boıynsha sonaý 1918-1919 jyldary óltirilgendigi anyqtalǵan adam súıeginiń tabylǵany este. Osy kúnderi A.Baıtursynuly mýzeı-úıi men aýlaǵa qoıylǵan músinniń ashylýy ótti. Qazaqstandaǵy Alashtaný ǵylymynyń tusaýy kesilip, aldynan dańǵyl jol ashyldy. Desek te meniń júregimdi aýyrtatyny – shırek ǵasyrdan beri A.Baıtursynuly mýzeı-úıiniń menshiktik máselesi sheshilmeı, memleket qaraýyna alynbaýy, aıtýǵa uıat daý-damaıdyń nysanyna aınalýy.
– 2011 jyly shyqqan «Azaly kitap. Jańalyq. Martırolog» degen irgeli eńbekten «Jańalyqta 1937–1946 jyldary atylǵan 4121 adam jerlengen...» degen jantúrshigerlik derekter kezdesedi. Almaty mańynda taǵy basqa da jerleý oryndary bar ma?
– Bul jerde de áli basy bútin sheshilmegen túıin kóp. Qazirgi kezde «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyna sáıkes aıtatyn másele jetkilikti. Atylǵandardyń sany – resmı málimet ári Almaty qalasyndaǵy burynǵy NKVD mekemesiniń jertólesinde «Úlken terror» jyldary atylǵandar. Osy tusta, olar birinshiden, «Jańalyqqa jerlendi me?» degenge toqtalsam, sol «Úlken terrorda» bir kúnde atylǵan 19 narkom (ıaǵnı úkimet músheleri, mınıstrler) Boraldaı mańynda kómilgen dep júrmiz. Sol jerge shaǵyn eskertkish te ornatylǵan. Biraq bul áńgimeniń shyndyǵyna kim kepil? Ekinshiden, qaladan tym qashyq, 35-40 shaqyrym jerge ol jyldary ólgen adamdardyń denesin júzdep jetkizý de ońaı sharýa emes. Olardyń denesi nege Jańalyqqa jetkizildi? Álde sol jyldary Jańalyq aýmaǵy NKVD vedomstvosyna qarasty boldy ma (máselen, oq atý, jattyǵý polıgony, bolmasa podhoz atalatyn sharýashylyq orny, t.b.)? Bul máselege qatysty týyndaıtyn suraq kóp bolǵanymen, jaýap joq. Menińshe, suraqtyń jaýabyn NKVD mekemesiniń murageri sanalatyn mekemeler berýge tıis ári arhıvtik qujattar tolyq ashylýy qajet. Olaı deıtinimiz, NKVD-nyń ortalyq uıymy Máskeýdegi jazalanǵan adamdardyń, máselen Álıhan Bókeıhannyń, Nyǵmet Nurmaqovtyń molasynyń dál ornyn anyqtap bermese de, qaıda jatqanyn (Býtovo polıgony, Kommýnarka... degendeı) kórsetip otyr. Joǵarydaǵy 4121 degen adam sanyna alǵashynda meniń de kúmánim bolǵan.
– NKVD úıi Saıası qýǵyn-súrgin qurbandary qaýymdastyǵyna berilip, mýzeı ashý týraly josparlardyń bolǵandyǵynan habardar bolǵan edik. Keıinnen bul is te aıaqsyz qalǵan sııaqty.
– Bul jerde úlken soraqylyqtyń sheti shyǵady. Almatydaǵy atyshýly NKVD úıiniń jartysy, bir kezde túrme bolǵan, Alash ardaqtylaryn azaptaǵan bóligi Bekbolat aqsaqal Mustafın basqarǵan Saıası qýǵyn-súrgin qurbandary qaýymdastyǵyna berildi degende qatty qýanǵanymyz ras. Túrme tarıhı kadrlarǵa azyq, alapat zaldary bar mýzeı bolady dep josparladyq. «Ádilet» qoǵamy qolǵa ilikken barsha jádigerdi jınaqtap, mýzeı uıymdastyrdy. Mýzeı eki jyldan astam jumys istedi. Kúnderdiń-kúninde ol ǵımaratty da jekeshelendirip alǵandar tarıhı obekt – azaptaý kameralaryn buzyp tastap, mýzeıdi typ-tıpyl etti. О́kinishtisi, túpnusqa eksponattar jer astyna túsip ketkendeı, zym-zııa joǵaldy. 4-5 jyl ǵımaratty buzdyrmaımyn dep sonda «bekinip alǵan» qaýymdastyq basshysy Jumabek Ashýev kóshede qaldy. Jaqynda sol túrmeniń kamera-kabınetteri syńǵyrlaǵan qonaqúı bólmelerine aınalypty degendi estidik. Túrmeni de, qonaqúıdi de jaıyna qaldyraıyq, bizge keregi – Alash arystary urpaqtarynyń búginde ózi joq, kózi tirisinde óz qoldarymen tapsyrǵan jádigerleri edi. Olardyń qaıda ekenin tıisti mınıstrlik anyqtap, jaýap berer degen úmit bar.
– Saıası qýǵyn-súrgin qurbandary mýzeıi ornalasqan aýmaqty aralaı júrip, josparda bul mańnyń aspan astyndaǵy mýzeıge suranyp turǵanyn baıqaǵandaımyz. «Ádilet» qoǵamynyń menshik jeri ári qaraı qandaı maqsattarǵa paıdalanylady?
– Joǵaryda atap ótkenimdeı, mýzeı jáne saıası qýǵyn-súrgin qurbandary monýmenti ornalasqan menshiktegi jerdiń bir gektaryn mýzeı salý úshin oblystyq menshikke ótkizdik. Qazirgi tańda eskertkish keshen mańyndaǵy 2 gektar jer Talǵar aýdany menshigine berildi. Ol jerdi abattandyrý isi bastalyp ta ketti. Osylaısha mýzeı M.Tynyshbaev atyndaǵy Almaty oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń bir bólimshesi retinde qarjylandyrylyp, shańyraǵyn tiktep keledi. «Ádilettiń» qaramaǵyndaǵy qalǵan 14 ga aýmaqqa ulttyq Azaly Atabeıit jasaý, M.Shoqaı syndy kósemderimizdiń súıegi men keń-baıtaq óz elimizdegi jáne álemge tarydaı shashylǵan arystarymyz jatqan jerlerden topyraq alyp kelý, keshendi eskertkishter turǵyzý, sovettik-kommýnıstik, stalındik-totalıtarlyq júıeniń genosıdtik saıasatynyń qurbany bolǵan 4,5 mıllıon (!!!) qazaqtyń aty-jónin mármárǵa qashap jazyp, órkenıetti elderdiń úlgisimen Aza qabyrǵasyn turǵyzý syndy saýapty ister josparda bar. Mesenattardyń joqtyǵynan, elimizdiń daǵdarystan kóz ashpaýynan bul joba-josparlardyń qashan júzege asaryn boljaýdyń ózi qıyn. «Ádilet» qoǵamy men mýzeı ujymy bıylǵy Aza kúnine oraı birshama aýqymdy is-shara oılastyrǵan bolatyn. Máselen, Boraldaı kenti túbindegi 19 tuńǵysh halyq komıssarynyń súıegin jáne Qytaımen shekaradaǵy Raıymbek aýdany Narynqoldyń Kórsaıynda pýlemet oǵynyń qurbany bolǵan myńdaǵan qazaqtyń shashylyp jatqan súıekterin bolashaqta Atabeıitke ákelip jerleýdi josparlaǵan edik. Múmkin bolsa ol saýapty isterdi 26 tamyzda, Qazaq ASSR-nyń qurylýynyń 100 jyldyq belesti datasyna týralamaq nıetimiz bar.
– Qýǵyn-súrgin qurbandaryn ulyqtaý keıde naýqanshyldyq sıpat alyp ketip jatady. Belgili bir kúnderde ǵana eske alyp, jyldyń basqa mezgilinde qaıtadan tarıh paraqtaryn jaýyp qoıý úrdiske aınalyp bara jatqandaı kórinedi. Tarıhtyń aqtańdaq betterin keleshek urpaqtyń bilýi úshin qandaı sharalar jasalýy tıis?
– Sarapshylar pandemııa bitken soń adam balasynyń qulqy ózgeredi, sana-sezimi men tanym-túsiniginde jańa betburystar bolady dep boljap otyr. Osy oraıda men qazaq qoǵamy gýmanızmi mol adamı qundylyqtardy jańasha boıyna sińirse eken deımin. О́ıtkeni jaqsylyq kórseń de ózińnen, jamandyq kórseń de ózińnen. Jer betinde áli quryp-bitpegen alty myńǵa jýyq til bar dep esepteledi. Bul osynsha násil, halyq bar degen sóz ǵoı. Al memleket sany 200-ge de tolmaıdy. Menińshe, bul 200 ǵana ult bar degendi bildirse kerek. Tolyqqandy ulttyq memleket qurý qaı zamanda da adam balasy úshin alynbas asý bolǵan. «Arys» dep, «Alash arystary» degenimizdiń ózi ulttyq memleket qurý jolynda sheıit bolǵandyǵyn ulyqtaǵanymyz emes pe? Alash balasynda alapat asharshylyqtyń zardabyn tartpaǵan otbasy, týǵany opat bolmaǵan jan joq shyǵar. «Saýran aınalǵandy», «Aqtaban shubyryndyny» kim kórgen. Keshegi Uly apatty qalaısha umytýǵa, qyrǵyndy qoldan jasaǵandardy keshirýge bolady?!. Ol Aıda bolǵan joq, Afrıkada bolǵan joq, bizdiń úıimizde, bizdiń tórimizde boldy ǵoı. Aldyndaǵy 40 mıllıon malynan, bar-baılyǵynan tyshqaq laq qalmady. Qazaq dalasynda 1929-1931 jyldary 250-den astam halyq kóterilisi, ashynǵandardyń tolqýy bolǵan, deıdi tarıhshy mamandar. «Sozaqta atqa qonǵan qazaqtar, bes júz-bes júzden qyrylǵan halyq batyrlary sol sońǵy maıdandaryna syrt kıimderiniń ishinen kebin kıip attanǵan». Biz – solardyń urpaǵy, sorlaǵan jurttyń sarqytymyz! Maqtalyp baýyzdalǵansha, dattalyp serpileıik te. Qaıǵy-qasiret qaıtalanbas úshin jylyna bir kún – Aza tutý kúni óli tynyshtyqta ótkenge kóz salalyq. О́tkeni bar, baryn óshirmegen ulttyń ǵana bolashaǵy bolmaq.
– Saıası qýǵyn-súrgin qurbandary monýmentiniń janynda jylda quran baǵyshtalyp, as berilýshi edi...
– Bul kún ataýly mereke emes, Aza tutý kúni. Sondyqtan barynsha ózim tanyp-bilgen shyndyq jaıttardy aıtyp ótsem. Táýelsizdik tańy atqan tusta Almatyda sol sum zamandy kózben kórgen repressııa qurbandary sonshalyqty kóp emes edi, búginde olardyń da qatary sırep barady. Asyldyń tuıaǵy Ilııas aqynnyń uly Saıat Jansúgirov atamyz, professor Qudaıbergen Jubanovtyń kenjesi professor Asqar Jubanov aǵalarymyz ortamyzda. Búgingi «Ádilet» qoǵamynyń belsendi toby negizinen Alash arystarynyń nemere-shóbereleri. Qaıta-qaıta telefon shalyp, mazasyzdanyp jatady. Talaı jyldar sol jıyndardyń basy-qasynda aıaýly Gúlnar apamyz (Dýlatova), Sholpan apamyz (Baıtursynova), Bekbolat Mustafın, Maqash Tátimov aǵalarymyz, «ALJIR»-di alǵash jalaýlatqan Armııal áriptesimiz, Rysqulovtyń, Seıfýllınniń, t.b. ataqtylardyń urpaqtary jınalýshy edi. Almatyda asharshylyq qurbandaryna eskertkish ashylyp, eki jaqtaǵy qaraly mıtıng bir mezette ótetindikten, Jańalyqqa jol tartýshylar sany kúrt azaıdy. Osy tusta Almaty saıabaǵy túbindegi NKVD túrmesinde atylǵandardyń bári Jańalyqta jaı tapqandyqtan, aldaǵy jyldarda Almaty qalalyq ákimdiginiń basshylyǵyna qasıetti Quran duǵasyn tas eskertkishke emes, myńdaǵan Alash arystarynyń súıegi jatqan jerge baryp baǵyshtaǵan oryndy ekendigin aıtqymyz keledi. О́ıtkeni bul – ulttyq taqyryp, ulttyq apat máselesi.
Áńgimelesken
Elvıra SERIKQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
