Pikir • 02 Maýsym, 2020

Mańyzdy sheshim

23 ret kórsetildi

Adamzat tarıhynda XX ǵasyrdyń 1920-1950 jyldaryn rýhtyń ústemdigi jáne tehnıkalyq aqyl-oıdyń saltanat qura bastaǵan kezeńi dep aıtýǵa bolady. Osy ýaqyt hımııa ónerkásibi men medısına damýynyń bastalý sáti boldy.

Alǵashqy antıbıotıkter, ınsýlın paıda boldy, ıadro­lyq medısına óz damýyn bas­tady. Kóliktiń damýy jańa deńgeıge kóterildi, áýe óner­kásibi damydy. Osy kezeńde atomdaný iske asty, adam­zattyń kosmosqa shyǵýyna múm­kindik bergen raketa qurylysy salasyndaǵy jańa zertteýler júrgizildi. Bul teledıdar men kompıýter jasaý qolǵa alyna bastaǵan kezeń.

Biraq, ókinishke qaraı bizdiń tarıhymyzda 1920-1950 jyldar – saıası repressııalardyń qasi­retti kezeńi boldy. Qazaq­standyq 100 myńnan astam adam zańsyz saıası qýdalaýǵa ushyrady, 20 myńnan astam adam atyldy. Otbasy músheleri – áıelder men balalar da repres­sııa qurbandaryna aınaldy.

18 myńnan astam áıel «ALJIR»-ge qamaldy. 1951 jylǵa deıin balalardy da la­ger­de ustady. Qazaqstan aýma­ǵynda barlyǵy 11 lager quryl­dy, onda repressııaǵa ushyra­ǵandar men olardyń otbasylary boldy.

1919-1922 jáne 1932-1933 jyldardaǵy asharshylyq úlken apat boldy. 14 jyl ishinde Qazaqstanda asharshylyq 3 mln adamnyń ómirin jalmady. Oılastyrylmaǵan memlekettik saıasat jáne kóshpeli halyqty kúshtep otyryqshylandyrýǵa baǵyttalǵan zorlyq-zombylyq asharshylyqtyń sebebine aınaldy.

Jekelegen adamdar jáne olardyń otbasylaryn ǵana emes, tutas halyqtardy da repressııanyń jalyny sharpydy. Qazaqstan aýmaǵyna jekelegen halyqtardyń ókilderin kúshtep kóshirý bizdiń elimizdiń keleshek taǵdyryn anyqtap bergen qaıǵyly oqıǵa boldy. Qazaqstanǵa deportasııalaý úsh kezeńmen júrgizildi, sonyń nátıjesinde mıllıonnan astam adam jer aýdaryldy.

Búginde Qazaqstanda ót­ken ǵasyrdyń alǵashqy jar­ty­syndaǵy saıası repressııanyń saldary izin qaldyrmaǵan otbasy joq.

Qazaqstanda sol jyl­dar­daǵy sabaq bolarlyq jaǵdaıdy este saqtaý úshin Saıası qýǵyn-súrgin já­ne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúni atalyp ótedi. Bul eske alý etnostyq shyǵý tegine, kon­fessııalyq tıistiligine neme­se jasyna qaramastan Qazaq­stannyń barlyq azamattaryn biriktiredi.

Jappaı saıası repres­sııaǵa ushyraǵan adamdarǵa qa­­tys­ty ádilettilikti ornatý maq­satynda 1993 jyly «Jappaı saıa­sı qýǵyn-súrgin qur­ban­daryn aqtaý týraly» zań qabyl­dan­dy. Zańda aqtaýǵa jatatyn aza­mattardyń sanattary anyq­taldy. 23 jyl ishinde aýqymdy jumys atqaryldy.

Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúnine oraı Memleket bas­shy­sy qazaqstandyqtarǵa úndeý jasap, jazyqsyz jazalan­ǵan­dardy este saqtaýǵa shaqyrdy. Sol jyldardaǵy qasiretti este saqtaý arqyly ǵana kemel keleshekke jol ashamyz. Sondaı-aq Memleket basshysy saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aq­taý úshin arnaıy Memlekettik ko­mıs­sııa qurýdy tapsyrdy, onyń negizgi mindeti tarıhı ádil­dikti qalpyna keltirý bolmaq.

 

Lesıa KARATAEVA,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, Prezıdent janyndaǵy QSZI-diń bas ǵylymı qyzmetkeri

 

Sońǵy jańalyqtar

UBT-da 126 ball jınaǵan túlek

Aımaqtar • Búgin, 13:59

Júıeli jumystar qolǵa alynýy kerek

Parlament • Búgin, 13:45

Akademık Edil Erǵojın ómirden ótti

Qazaqstan • Búgin, 12:30

Amandyq Batalovtyń jaǵdaıy aýyr ma?

Aımaqtar • Búgin, 12:25

Elbasy Altaıǵa at basyn burǵan sát

Aımaqtar • Búgin, 10:48

Loýkoster quny qaltany qaqpaıdy

Aımaqtar • Búgin, 08:20

Jetinshi maýsymnyń jetistigi

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar