Tarıh tarazysyndaǵy tórt jaıt

Sol bir zobalań, alapat zamannyń ózim estigen osy shyndyǵy «halyq jaýy» dep tutqyndalǵan Turar Rysqulovtyń 1937 jyly shilde aıynyń 3-i kúni tergeýshi Neımannyń: «Dırektıvy, kotorye Vy polýchılı ot Rykova, Vy nachalı osýshestv­lıat?» degen suraǵyna qaıtarǵan jaýabynan da kórindi. Ol jaýap: «Da. Vo-pervyh, v selıah sryva kollektıvızasıı krestıanskogo hozıaıstva ı seıanııa nedovolstva sredı mass naselenııa protıv Sovetskoı vlastı, ıa ot ımenı Rykova predlagal organızovat cherez kýlasko-baıskıe elementy rıad peregıbov, osobenno v otnoshenıı bednyh ı serednıaskıh hozıaıstv. Iа takje predlagal organızovat massovyı ýboı skota, porchý semıan, selskogo hozıaıstva ınventarıa. Iа doljen prıznat, chto etı predlojennye Rykovym meroprııatııa etoı chastı provodılıs namı ýje s konsa 1919 goda. Nasha podryvnaıa rabota s selskım hozıaıstvom prodoljala razvıvatsıa po tem je lınııam, kotorye bylı ýkazany Rykovym» (Bolatbek Násenevtiń «Halyq jaýlary» kitabynan).

A.Rykov Qazan revolıýsııasyna qa­tysyp, Lenınmen, Stalınmen bir­ge partııalyq, úkimettik joǵary basshy­lyqta bolsa da, keıinde Troskııdi jaq­taǵan. T.Rysqulov onymen Máskeýde, KSRO Ulttar isteri halyq komıssarıatyn­da bir­ge qyzmet istegen.

Sverdlov ta, Rykov ta, olarmen ám­peı basqalar da «naǵyz revolıýsııashyl» Troskıımen saıası aýa raıyna qaraı ashyq ta, astyrtyn da keńesip júr­gen. Sovet ókimetine, halyqqa qarsy zulym­dyqtary úshin elden qýylǵan Troskıı Reseıdegi pıǵyldastaryna hat jazyp, nus­qaý berip otyrǵan.

Qastandyqshyl Troıkııdiń dosy Sverd­lovqa qaı máselede, qandaı «aqyl-keńes» bergenin de bilý qıyn emes. Bul ekeýi týraly jazylǵan derekti kitaptar jetkilikti.

Sońǵy jyldary «KSRO-da qoldan jasalǵan ashtyq («golodomor») boldy» delinip júr. Ol termındi Birikken Ulttar Uıymy deńgeıinde sóz etken kisi – táýelsizdik alǵan Ýkraınanyń pre­zıdenti V.Iýshenko. Ol ázirletip, qol qoı­ǵan qujat qaralyp, Ýkraınada qoldan jasalǵan ashtyq bolǵany BUU bólimi deńgeıinde qýattalady. Ony áýelde Re­seı de, Qazaqstan da quptaǵan, biraq kóp uzamaı, Reseı Federasııasynyń basshylary qoıǵan qoldarynan bas tartty. О́ıtkeni «ol ashtyqtyń jasalýyna Sovettik Reseı aıypty delingenin moıyndaýy qate bolypty». Jalpy asharshylyq jaıynda: BUU, Eýroodaq, IýNESKO, basqa da halyqaralyq uıymnyń negizgi qujattarynda «Ýkraınadaǵy ashtyq qol­dan jasaldy» degen resmı uıǵarym joq kórinedi.

V.Shambarovqa taǵy da júginelik:

«...Sovetke jáne orysqa qarsy zu­lym­­­dyq saıasat Ýkraınada týǵan joq. «Qol­­dan asharshylyq jasaý» Úshinshi reıhta, Gebbelstiń keńsesinde oıdan shyǵaryldy. Ýkraına ultshyldarynyń shet aýǵan ekinshi tolqynyndaǵylar Ekin­shi dúnıejúzilik soǵysta gıtlerlik Germanııa jaǵynda boldy da, nemis násilshilderiniń ınformasııalyq soǵys tájirıbesin úırene bastady. Olardy brıtandyq jáne amerıkalyq arnaýly qyzmet oryndary qoldady. German ultshyldarynyń baı tájirıbesi batys «demokratııasynyń» ókilderine ómirlik qajettilik edi, óıtkeni olar da Jańa Dúnıe jasaýdy kózdedi. Sonymen brıtandyq belgili barlaýshy Robert Konk­vest «sovettik aıýandyq júıeni áshkereleýmen» aınalysty. Ol 1947 – 1956 jyldary Aqparattyq-zertteý ortalyǵynyń Mı-6 bóliminde (jalǵan aqpar taratý bólimi) istedi de, odan keıin resmı jumysty doǵaryp, Sovetke qarsy kásibı «maman tarıhshy» bolýǵa kiristi. Amerıkanyń Ortalyq barlaý basqarmasy onyń ádebı qyzmetin birden qoldap, sonyń nátıjesinde ol: «Vlast ı polıtıka v SSSR», «Sovetskıe deportasıı narodov», «Sovetskaıa nasıonalnaıa polıtıka na praktıke» jáne basqa kitaptardy jazdy. Onyń ataǵyn dabyraıtqan negizgi kitaby 1968 jyly shyqqan «Bolshoı terror: Stalınskıe chıstkı 30-h» boldy. Onyń oıynsha, Stalın bıligi jasaǵan asharshylyqta 20 mıllıon adam ólgen. Ol 1986 jyly «Jatva skorbı: sovetskaıa kollektıvızasııa ı terror golodom» degen, 1932-1933 jyldardaǵy asharshylyq týraly kitapsymaǵyn shyǵardy.

Sovet Odaǵyna, orys halqyna jaýyq­qan Konkvest te, Meıs jáne bas­qa­lar da dálel etken «ǵylymı tásil» So­vet Odaǵynyń ishki-syrtqy óshpen­di­leri taratqan san túrli ósekti jáne orys­­qa qarsy A.Soljenısyn men V.Gros­s­mannyń kitaptaryn paıdalaný boldy. H.Kostıýk, D.Soloveı sııaqty ýkraınalyq ultshyldardyń shımaılaryn da eskerdi. Solaısha «qarýlanǵan» Meıs Amerıka Kongresinde «Ýkraınadaǵy qoldan jasal­ǵan ashtyqty zertteý komıssııasyn» qura aldy, biraq joly bolmady, zertteýdi ádil júrgizgender ózderine tabys etilgen qujattardyń barlyǵy naqty dereksiz, qur ǵana sóz, aty-jónsiz jalaqorlyq ekenine kóz jetkizdi. Kanadalyq zertteýshi Dýglas Tottl «Falshıvkı, golod ı fashızm: mıf ob ýkraınskom genosıde ot Gıtlera do Garvarda» dep ataǵan ǵylymı kitabynda Konkvestiń kópe-kórineý jalaqorlyǵyn bastan-aıaq áshkerelegen.

Konkvester «Ýkraınada qoldan ja­sal­­ǵan ashtyqta» qyrylǵandar sanyn biri 5 mıllıon dese, árqaı­sy­nyń «qııaly» árjaqqa tartyp, 25 mıl­lıonǵa deıin jetkizisti. Al Ýkraı­na muraǵattarynyń sol jyldary jınaqtal­ǵan resmı derekterinde 1932 jyly 668 myń, 1933 jyly 1 mıllıon 309 myń adam­nyń ólgeni jazylǵan. Demek, jıyny 5 nemese 25 mıllıon emes, 2 mıllıon shamasy...

Ýkraınada asharshylyq nelikten bol­dy?

Ańyzqumarlar «astyqtyń bolma­ǵanynan» degendi betke ustaıdy. Resmı derek Ýkraınada: 1930 jyly 1431,3 mıl­­lıon put; 1931 jyly 1100 mıllıon­ put; 1932 jyly 918,8 myń put; 1933 jyly 1412,5 mıllıon put astyq óndi­ril­­ge­nin, odan memleketke josparly tap­­sy­rylǵandy shyǵaryp tasta­ǵanda, Ýkraına­nyń 30 mıllıonǵa jýyq hal­qynyń jan basyna 1932-1933 jyldary orta eseppen 320-400 kılogramnan aınal­ǵan.

Asharshylyqty tııanaqty zertteý­shiler onyń negizgi sebebi tabıǵı qýań­shy­lyqtyń bolýynda dep tujyrym jasady. Mysaly, Reseıde astyq shyqpaı qalǵan 1891 jyly 2 mıllıonǵa jýyq, 1900-1903 jyldary 3 mıllıon, 1911 jyly 2 mıl­lıon­ adam ólgenin anyqtady.

Al 1932-1933 jyldardaǵy ashar­shy­lyqqa «adamnyń qatysy» bolǵanyn eshbir zertteýshi joqqa shyǵarǵan emes. Biraq Troskıı men Sverdlov qur­ǵan qylmysty toptyń «eńbekterin» esker­meıdi. «Qoldan jasaldyǵa» júginsek, ol zobalańǵa bir ǵana Stalındi, Sovet ókimetin kináli etý shyndyqqa janas­paıtynyn ańǵarǵan bolarsyzdar. Sovet ókimeti asharshylyqtyń betin qaıtarýǵa múmkin bolǵan sharanyń bárin qoldandy. Biraq jergilikti basshylyq kereǵarlyq jasap otyrǵan. Keıinde anyqtalǵandaı, odaqtas respýblıkalar partııa uıymdary hatshylarynyń kóbi troskıı-sverdlovshyldar bolǵan.

Sovet ókimeti 1932 jyly mamyr aıy­nyń 6-sy kúni elde astyq daıyndaý jos­paryn tómendetý jóninde dekret jarııa­laǵan-dy. Konkvest ony «bilmepti» de, onyń esesine Reseıde 1918-1921 jyl­dardaǵy ashtyqta kóshelerde, dalada ólip jatqan adamdardyń sýretterin «1932-1933 jyldardaǵy sýretter» dep berýdi umytpapty.

Jalpy ashtyq sol jyldary KSRO-da ǵana emes, dúnıe júziniń birneshe elinde: AQSh, Polsha, Rýmynııa, Chehoslovakııa, Is­panııa, Vengrııada bolypty. Mysaly, 30-shy jyldary: Amerıka Qurama Shtattarynda 6,5 mıllıon, Anglııanyń ózi men otarlarynda 7 mıllıon, Úndistanda 4 mıllıon adamnyń ashtan ólgeni týraly derek bar...

Áý basta troskııshil bolǵan, menińshe sol pıǵylyn jylmaqaılyqpen jasyryp ótken N.Hrýshevtyń: «Stalın ashar­shylyqty ádeıi uıymdastardy, ózi­ne oń qaramaǵan halyqtardy sóı­tip baǵyn­dyr­dy; Stalın eldiń, partııa­nyń ómirine qatysty óte mańyzdy máse­lelerdiń kóbin aılap eskermeı, qaramaı otyra beretin», dep laqqany bar.

Bizdiń búgingi jazǵyshtarymyzdyń bireýi: Stalınniń oryssha tárbıe alǵanyn, oryssha jazǵanyn, oryssha oılaǵanyn, ózin oryspyn degenin, tipti tústi de orys­sha kórgenin baıandap (sirá, ekeýi bir tósekte uıyqtap, bir tústi bólip kórip te júrgen-aý?!), Hrýshevtyń Stalınge qazaq halqy jaıynda «janashyrlyq pikir aıtqanyn ǵajap derek» etipti. Al alaıaq «kósemniń janashyrshylyǵy» bylaı edi: «Men Stalınge: «Qazaq halqynyń hali aýyr, ashtan qyrylý qaýpi bar», dep edim, ol: «Sol sary páleketterden sóıtip qutylmaı bolmaıdy» dedi». О́zi dúleılene atyn qoıǵan Selınogradqa kelgeninde Hrýshevtyń kólgirsip kóbeıtken kóp ótiriginiń kóbigi – sol. Al bizdiń jazǵysh ol kókezý «kóseminiń» sol 1932 jyly qaıda, kim bolǵanyn bilýdi kerek etpepti. Kerek etse, Máskeý qalalyq partııa komıtetiniń 2-hatshysy, Qazaqstanda bolmaǵan, qazaqty kórmegen Hrýshevtyń 1-hatshydan attap ótip Stalınge baryp, «qazaqtardyń advokaty» bolyp sóı­leı almaǵanyn biler edi. Ol kezde «Nash Nıkıta Sergeevıch» (Hrýshevtyń bıligi jyldary jaǵympazdar shyǵarǵan fılmniń aty) Máskeýdiń asty-ústinen «halyq jaýlaryn» ıtshe timiskilep izdep, alasura qara tizim jasaý­dan qoly bosamaı júrgen. Keıingi resmı zertteý derekteri Hrýshev Ýkraına kompartııasynyń basshysy, Máskeý oblystyq jáne qalalyq komıtetteriniń 1-hatshysy bolǵan jyldarynda «halyq jaýlaryn áshkereleýde» 1-shi orynda bolypty. Onyń ámirindegi «úshtik soty» jıyny 220 myńnan astam «jaýdy» tutqyndatyp, onyń tórtten birin attyrǵan.

Byltyr qańtar aıynda bizdiń ınter­net-saıttardyń bir-ekeýinen Mırzoıandy saǵynyp júrgen rýhanı shıkilerdiń áli de bar ekenin baıqadym. Jas mólsheri nemeremmen shamalas jýrnalıst jigit (aty-jónin atamaı-aq qoıaıyn) Qazaq­standaǵy 1932-1933 jyldardaǵy ashar­shylyq jaıynda aıta otyryp, Mırzoıan­dy sonaý aǵalarynsha «myrzajanshylap»: «...qolynan kelse, odan da kóp jaqsylyq jasar edi» depti. «Odan da kóp jaqsylyǵy» nemene eken? Ol bizge ondaǵan jemtiktesin jetektep kelmeı, úıirlegen jylqy, tabyndaǵan sıyr, otarlaǵan qoı aıdap kelip pe? Álde Goloshekın – «qýjaqtyń» astyqty, sonsha maldy tyǵyp tastap ketkenin estip, izdettirip taýyp, jınattyryp alyp pa?!. «Myrzajanshyldar» Kremldiń odaqtas respýblıkalar basshylyǵyna keńes berýi nátıjesinde bizge jan-jaqtan az-azdap bolsyn astyq, mal jetkizilip berilgenin «bilmeıdi». Olar sol jyldary bizde áli de bolsa aman, namysty aǵalarymyzdyń usynysymen, tikeleı baılanysymen Máskeý quptap iske asqan keıbir ıgi isterdi de – «Myrzajannyń qamqorlyǵy» desedi. Oı-hoı, ásirebilgishtik-aı!..

Qarajúrek Mırzoıan, eger surqııalyq­tary úshin ózi tutylyp qalmaǵanda, ıá, «odan da kóp jaqsylyq jasap», tut­qyndattyrǵan men attyrǵandarynyń sanyn eselep kóbeıter edi. Ol Qazaq­standy bılep-tóstegen kezinde 110 myń­ «halyq jaýyn» tutqyndatyp, onyń 25 myńyn attyrǵany belgili. Bul sıfr­lardyń da tııanaqty emesindeı, 1932-1933 jyldardaǵy asharshylyq qurban­darynyń sany da áli naqtylanǵan joq. Biz­diń «zertteýshiler» 2,5 – 4 mıllıon qazaq ashtan óldi desip júr.

Reseı 1897 jylǵy ótkizgen halyq sanaǵynda, Muhametjan Tynyshbaevtyń esebinshe, Qazaqstanda 6 mıllıon adam bolǵan. Odan: elde ashtyqta kóz jumǵan­dar – 1,7 mıllıon.

Qytaı men Mońǵolııaǵa aýyp ketkender – 1,2 mıllıonnan astam.

Irgeles respýblıkalarǵa kóshkender – 795 myń.

Iаǵnı elde qalǵan halyq – 2 mıllıon 305 myń.

Qazaq SSR Halyq-sharýashylyq esep basqarmasynyń málimeti boıynsha, 1936 jyly respýblıka halqynyń sany
3,3 mıl­lıonǵa jetken (ol aýyp ket­kenderdiń aman-esen qaıtyp oral­ǵan­dary jáne ishki ósim esebinen jıyn­tyqtalǵan bolar).

AQSh Ortalyq barlaý basqarmasynyń Sovet Odaǵyna aıtaqtaǵan jaldamaly jazǵyshy bolǵan Konkvestiń ásh­kerelenýi «qoldan jasalǵan ashtyq» deý­di joqqa shyǵarmaq emes. Al kimder jasady degende, sońǵy jyldary ádetke aınalǵandaı, Sovet ókimetin, I.Stalındi aıyptaı jónelemiz, ıá, Troskıı men Sverdlovty aýzymyzǵa almaımyz. Ashar­shylyqtyń «tysy» qaısy, «astary» qaısy, ony ajyratýǵa qulyq joq.

Sıonıster aspandata madaqtap, keıde Lenınnen de joǵary qoıyp júrgen Sverdlov halyqtyń qaharyna ushyrap, yzaly toptyń ereýili kezinde taıaqtan qaza tapty. Birjarym saǵatqa sozylǵan qaqtyǵysta Sverdlov muz japqan alańda es-tússiz jatady. Máskeýge shalajansar jetkizilip, qanshama emdelse de, de­nesiniń qabynýy qaıtpaı, bir jyldan soń dúnıe salyp tyndy.

Sovet Odaǵyn, onyń quramynda bol­ǵan elimizdi jaıpap ótken 1932-1933 jyldar­daǵy asharshylyq týraly jazýda syńar­jaqtylyqqa urynýdan saqtanǵan jón bolar.

3. «Qyzyl qyrǵynnyń» basy men aıaǵy

Búginde keshegi KSRO tarıhyn butar­lap, óziniń qalybyna salyp alyp, ózgelerge qaı máseleni qalaı aıtý-jazý kerektigin ýaǵyzdaýshy «tarıhshylar» kóbeımese, azaıar emes. Reseıde de, shet elderde de. Al reseılikter bizdegi eliktegish-solyqtaǵyshtarǵa kóke bolyp aldy. Olar kvas usynsa, biz onysyn qymyzdan artyq kórip syńǵytamyz. Hrýshev-soljenısynshyldar kez kelgen taqyrypta birdeńeni kóńirsitse: «Mine-minekı, osylaı jazý kerek!» dep jalaý­lattyq. Sol syńaıda búginnen mysal keltirsem, byltyr reseılik bir «ǵulamanyń» maqalasymaǵy «Jas Alash» gazetine basyldy. Avtor: «Soǵys­ta qazaqtar maıdannan ketý úshin aıaq-qoldaryn ózderi atatyn» dep jádigóı­lenipti.

 «Oqymystylar» KSRO tarıhynda «qyzyl qyrǵyn» degen atpen qalǵan 1937-1938 jyldardaǵy náýbetti de aýda­ryp-tóńkerýde.

«Halyq jaýy» degen ataýdy 1859 jyly fransýz jýrnalshysy Jan Pol Marat shyǵarypty. Keıinde: G.Ibsenniń, V.Lenınniń, L.Troskııdiń, M.Gorkııdiń... aıtý-jazýlarymen qalyptasyp ketken. Tarıhqa úńilsek: eshbir elde eshkim eshqashan óziniń hal­qyna jaý bolǵan emes, durysy – «bı­lik­tiń jaýy». Ras, halyqty múlde alym­synbaǵan áýlekiler de boldy, solardyń biri – Gıtler: «Eger men quryr bolsam, onda nemis halqy da qurysyn, ol maǵan laıyq bola almady!», dep shabynypty.

Mıllıondaǵan taǵdyrdy tálkek et­ken zulymdyq týraly aıta berý ońaı da, onyń ushyǵyn tabý qıyn. Osy­ny oılaǵanda, máselen, patshalyq Reseı­diń quzyryndaǵy ulttar men ulys­tarǵa bostandyq alyp bergen, eńbegi qanalýdan qutqarǵan V. Lenınniń mynaý buıryqtary «tym qyzyq» (úzindi):

«Tirshilik úshin emes, baılar men aram­tamaqtardy, býrjýazııanyń ıntel­lıgentterin joıý úshin kúresý... olardy sál-pál qylmystary úshin de jazalaý kerek... Bir jerde túrmege otyrǵyzyp... bir jerde dárethanany tazalattyryp... úshinshisin karserge otyrǵyzyp, odan soń sarǵylt bılet berip... tórtinshisin ustaǵan jerde atyp tastaý kerek... Jazalaý san túrli bolǵan saıyn jalpy tájirıbe molaıady...» (1918 j., maýsym);

«Penza. Gýbernııa atqarý komıtetine: ...Kýlaktarǵa, poptarǵa jáne aqgvardııa­shylarǵa qarsy jappaı aıaýsyz qyrǵyn júrgizilsin; kúdiktiler qala syrtyndaǵy konsentrasııalyq lagerlerge qamalsyn» (1919 j., jeltoqsan);

«...Meniń kúmánsiz tujyrymym bo­ıyn­sha, biz dál qazirgi sátte dinı qara­júztik­terge sheshýshi de aıaýsyz soqqy berip, qarsylyǵyn janyshtaýǵa tıispiz, olar ony ondaǵan jyldar boıy umyta almaıtyn bolsyn... Reaksııashyl din ókilderi men reaksııashyl býrjýazııa ókil­derin qanshama kóp qyrsaq, sonshama jaqsy bolady» (1920 j., tamyz);

«...Ǵajap jospar! Dzerjınskıı eke­ýiń jerine jetkizińder. «Jasyldar» bo­lyp (keıin solarǵa jaba salamyz), 10-20 shaqyrym ilgerilep, kýlaktar men poptardy, pomeshıkterdi darǵa asamyz. Bireýin darǵa asqanǵa 100 000 som syılyq beremiz...» (Respýblıka revolıýsııalyq áskerı keńesi tóraǵasynyń orynbasary E.Sklıanskııge.1920 j., tamyz);

Bir «qyzyq» jaıt: Lenın de, Troskıı de «aıaýsyz» degen sózdi jıi qoldanypty. Lenın­niń bul jarlyqtary búkil Keńes Odaǵy sheginde júzege asyrylyp, mysaly, bizde meshitter jaýyp tastalyp, moldalar qýǵyndaldy.

Keıinirek jer-jerde dinı salada túr­li burmalaýshylyq bolyp jatqanyna kózi jetken Stalın 1939 jyly qarasha aıy­nyń 11-i kúni Lenın jarlyǵynyń kúshin joıý týraly sheshim jasaǵan (P.Doro­hın­niń «Stalın ı relıgııa» kita­bynan).

«Qyzyl qyrǵyn» degen sózdi alǵash eser Z.Konoplıannıkova aıtypty. 1906 jyly sotqa tartylǵanynda: «Úkimettiń qandy aq qyrǵynyna bizdiń partııa qyzyl qyrǵanmen jaýap berýdi uıǵardy», depti. Troskıı 1917 jyly jeltoqsannyń 17-si kúni kadetterge úndeý jazyp, revo­lıýsııa jaýlaryna qarsy qyzyl qyr­ǵyndy aıaý­syz jáne eselep kúsheıtip júr­gizý kerek­tigin ekilene aıtypty. Al qyzyl qyrǵyndy zańdastyrǵan kúsh ıesi Búkil­reseılik ortalyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy Iа.Sverdlov eken. Ol Lenınge jasalǵan qastandyqqa jáne Petrograd Tótenshe ister komıssııasynyń tóraǵasy Ýrıskııdiń óltirilýine jaýap retinde qyzyl qyrǵyn jasaý týraly 1918 jyly 2 qyrkúıekte qaýly shyǵarǵan.

Ǵabbas QABYShULY

    (Jalǵasy bar)