«Tolyq adamdardyń» berik turaǵy bolatyn – ulttyń nemese memlekettiń rýhanı tuǵyry qalaı qalyptasý kerektigin osydan úsh jyl burynǵy «Bolashaqqa baǵdar: Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda Elbasy Nursultan Nazarbaev ta ashyp kórsetti. «Kún sanap ózgerip jatqan dúbirli dúnıede sana-sezimimiz ben dúnıetanymymyzǵa ábden sińip qalǵan taptaýryn qaǵıdalardan arylmasaq, kósh basyndaǵy eldermen terezemizdi teńep, ıyq túıistirý múmkin emes» delingen edi onda. Sonymen qatar munda «jańǵyrǵan qoǵamnyń óziniń tamyry tarıhynyń tereńinen bastaý alatyn rýhanı kody bolady. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – sol ulttyq kodyńdy saqtaı bilý. Onsyz jańǵyrý degenińizdiń qur jańǵyryqqa aınalýy op-ońaı» degen de joldar bar. Odan ári baǵdarlamada taǵylymy mol tarıh pen ulttyq salt-dástúrlerimizdi órkendeýdiń berik dińi etken qazaqstandyqtardyń sanasyn jańǵyrtýdyń birneshe baǵyty atap kórsetilgen.
Bul tarıhı qujatty elimizdiń aldyńǵy qatarly azamattarynyń bári qyzý qoldap, irgeli isterge kirisip ketti. Alaıda ol elimizdiń barlyq túkpirlerinde birdeı uǵylyp, talap etilgen dúnıelerdiń oryndalýy, sóıtip sananyń jańǵyrýy birkelki boldy dep aıta almaımyz. Sonyń ishinde Soltústik Qazaqstandaǵy rýhanı jańǵyrý joǵary talaptyń úddesinen shyǵa almaǵany kórinip tur. Máselen, maqalada «Týǵan jer» baǵdarlamasy qolǵa alynýǵa tıis ekendigi aıtylǵan. Osy baǵdarlamanyń sheńberinde aýqymdy ólketaný jumystary júrgizilip, jergilikti deńgeıdegi tarıhı oryndardy zerttep, orta mektepte týǵan jerdiń tarıhyn oqytý kerek-ti. Sonymen qatar kıeli jerlerdiń geografııasyn jasaý eskertilgen.
Osy talaptar Soltústik Qazaqstanda baıaǵy ádetpen nemquraıly oryndalǵan. Kıeli jerlerdiń tizimi jasalǵan, tipti olarǵa býkletter de jazylypty. Biraq mektepte oqytylýǵa tıisti jergilikti tarıhty zerdelegen eńbekter joq. Tipti beınefılmder de jasalmaǵan. «Tarıhı-mádenı muralardy qorǵaý ortalyǵy» ashylyp, onda birneshe adam jumys istep jatqanymen tushymdy dúnıe áli kúnge joq. Qyzmetkerleri tek: «Kıeli jerler ensıklopedııasynyń tórtinshi tomyn daıyndaýǵa qatysamyz» degen sózderdi ǵana aıta aldy. Qasıetti jerlerdiń tizimi de durys jasalmaǵan, oǵan keıingi jyldarda ǵana boı kótergen meshitter men shirkeýler, eskertkishter de engizilipti. Al Soltústiktiń asa iri memleket, qoǵam, óner qaıratkerleri Qojabergen jyraý, Eseneı, Segiz Seri, Toqsan bı, Ǵabıt Músirepov pen Sábıt Muqanov jáne t.b. shyqqan Gúltóbe-Mamanaı óńiri de engizilmegen...
«Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń mańyzdy talaby – tamyry tarıhtyń tereńinen bastaý alatyn rýhanı kodty saqtaý bolsa, jer-sýdyń, qala men dalanyń ejelgi ataýlaryn qaıtarý da zor mindet. Osy turǵydan alǵanda Soltústik Qazaqstandaǵy onomastıkalyq jumystardyń aqsap turǵany baıqalady. Astanadan kele jatqan adam Qyzyljarǵa jaqyndaǵan saıyn Smırnov, Astrahanka, Chapaev, Trýdovaıa nıva deıtin ataýlardan aıaq alyp júre almaıdy. Osynyń báriniń de qazaqy ataýlary bolǵan, biraq solaqaı saıasattyń kesirinen bári umytylǵan. Al Petropavldyń ishindegi keńestik jáne halyqaralyq kommýnıstik qozǵalystyń kósemderi men jandaıshaptarynyń atynan kóz tunady. Mysaly, Kalının, Klara Setkına, Krasın, Shmıdt, Ýlıanov jáne t.b. Tipti qazirgi Reseı men Ýkraınada patshany óltirmek bolǵany úshin terrorıst dep tanylǵan Haltýrın sııaqtylardyń atynda da áli kúnge kóshe bar. Al Internasıonal, Komsomol, Sovet, Partızan, Kosogor, Krepostnoı degen sııaqty ataýlar bul qalany qazaqtan alystata túsetin tárizdi. Shaharda qazaqtyń ult bolýy úshin taban tirep kúresken, jandaryn pıda etken Alash arystarynyń Maǵjannan basqasynyń birde-birine osy kúnge deıin kóshe aty berilmegen. Týǵanyna 120 jyl tolyp otyrǵan, qazaqtyń qaısar qaıratkeri, ulttyń maqtanyshy, jerlesimiz Smaǵul Sádýaqasovtyń atynda da kóshe joq. Qazaqtyń asa kórnekti ǵalymdary men qoǵam qaıratkerleri onyń atymen ózi týǵan Aqjar aýdanyn ataý kerek degen usynys jasaǵan edi, ol da aıaqsyz qaldy. О́zimizdiń jerlesimiz, qazaqtyń tuńǵysh rámiztanýshysy, qazaq aqyl-oıynyń antologııasyn jasaǵan, aqyn Erbol Sháımerdenovtiń esimine de ne mektep, ne kóshe atyn bere almaı kelemiz. Rámizder kúnine oraı onyń oqýlaryn ótkizýdi de bilmeımiz. HH ǵasyrdyń basynan Sábeń, Ǵabeńdermen qatar júrgen aqyn aǵamyz Ǵalym Maldybaevtyń atyna kóshe alyp bere almadyq. Qazir, jalpy elimizdiń aýmaǵynda Abylaıdan qalǵan bir-aq naqty eskertkish bar. Ol – Qyzyljardaǵy Abylaıdyń aq úıi. Ony qalpyna keltirgenimizben uly hannyń atyna áli kúnge bir kóshe atyn bere almaı otyrmyz.
«Jańǵyrý eldiń ulttyq-rýhanı tamyrynan nár ala almasa, ol adasýǵa bastaıdy», degen edi Elbasy óziniń maqalasynda. Mynadaı jaǵdaıda biz kimnen nár alamyz, urpaqtarǵa kimniń esimin kórsetip maqtana alamyz? Kalının, Shmıdtermen maqtanamyz ba?
Memlekettiń bir maqsaty – bizdiń óńirdegi ulttyq úlesti arttyrýdy kózdep otyr. Munyń ózi jumys kúshi artyq aımaqtardan Soltústikke adamdardy kóshirý arqyly eldiń túkpirlerindegi turǵyndar teńgerimin, tipti qaýipsizdikti saqtaýdy ditteıdi. Osy maqsattarmen «Serpin» baǵdarlamasy arqyly ońtústik pen batys óńir jastarynyń Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetinde bilim alýyna memleket úlken qarajat bólip, olardy tegin oqytyp, jataqhanamen qamtamasyz etip, tipti stıpendııa da tólep otyr. Alaıda solardyń jersinýine, soltústikke bekýine baǵyttalǵan sharalar joq. Byltyr bitirgen 125 túlektiń tek 8 paıyzy ǵana teristikte qaldy. Osy jastarmen jumys istep, olardy jersindirýge, jergilikti halyqpen, sonyń ishinde jastarmen tyǵyz aralastyrýǵa, sharýalar men fermerlerdi, kıeli jerlerdi tanystyrýdy maqsat etken jumystardy iske asyrmaq bolǵan «Tamyr jaıý» qoǵamdyq uıymyna memlekettik qurylymdar tarapynan eshqandaı qoldaý jasalmady.
Petropavlǵa tutas qazaq dalasy Qyzyljar dep ataıtyn ejelgi ataýyn berý de kezek kúttirmeıtin másele. Onyń negizderin «Egemenge» de, jergilikti basylymdarǵa da talaı ret jazdyq.
Osyndaı jaǵdaıda keýdemizde úmit oty jylt etkendeı boldy. Árıne, ıdeologııalyq salada buryn da birqatar ister jasalǵan, biraq onyń ulttyq naqyshy aıqyn emes edi. Endi jýyrda bizdiń oblysymyzǵa ákimniń áleýmettik jáne ıdeologııalyq máseleler jónindegi jańa orynbasary bolyp buryn Prezıdent Ákimshiliginiń Ishki saıasat bólimin basqarǵan bilikti azamat Ǵanı Nyǵymetov taǵaıyndaldy. Sóıtip, oblys ákimdigi ıdeologııaǵa qýatty kúsh beretin kadrmen tolyqty.
Bilimi tereń, biligi mol, saıasatty respýblıkalyq masshtabta júrgizýge atsalysqan tájirıbesi bar azamattyń oblysymyzǵa kelgeni mundaǵy ult janashyrlaryn bir serpiltip tastady. Elmen, jermen tanysýdy Smaǵul Sádýaqasovtyń týǵan jerinen bastaǵan, odan óńirdegi aqsaqaldarǵa sálem berip, olardyń aqyl-keńesteri men batasyn alǵan jas basshynyń nıeti durys, qadamy nyq ekeni de sezilip tur. Endi tek alǵan betinen qaıtpaı, mundaǵy kertartpalardyń yqpalyna túspeı batyl isterge batyl kirissin deńiz. Azamattyń alǵashqy isteriniń biri – Sábıt Muqanovqa jergilikti bılik pen halyq ataýyn berse de sol istiń joǵarydan kesheýildep jatqanyna mán berip, ony birden qolǵa alǵandyǵy bolyp otyr. Qazir aýdanǵa jazýshy atyn berý týraly usynys joǵary bılikke qaıtadan ketti.
Kelgenine kóp bolmasa da ol aımaqtyń aǵymdaǵy ahýalyn shapshań boljap, saralaı kelip, ishki saıasattyń tıimdiligin arttyrý boıynsha biraz jumystardy jedel qolǵa alý kerektigin belgilegen. Sonyń ishinde mektep bitirgen jastardyń jergilikti JOO men kolledjderge túsýin qamtamasyz etý jumystaryn qolǵa alýdy kózdep otyr. Ol úshin jastar arasynda aqparattyq-túsindirme jumystaryn júrgizip, elde qalýdyń tıimdiligin uǵyndyrý qajettigi qolǵa alynbaqshy. Bul jumysqa oblysqa belgili adamdardy, jastar arasyndaǵy kóshbasshylardy tartý kerektigi kózdelgen. Al «Serpin» baǵdarlamasy boıynsha jyl saıyn kvotamen bólinetin 500 grantty tolyq qoldanyp, aýyl sharýashylyǵy mamandyqtaryna bólinetinderin BǴM-men kelisip kóbeıtý kerektigi usynylǵan. О́ıtkeni tehnıkalyq mamandyqtardy bitirgender bul jaqta jumys taba almaıdy. Osy saladaǵy taǵy bir qolǵa alýdy qajet dep sanaıtyn másele – árqaısysy 550 oryndy eki stýdentter jataqhanasynyń qurylysyn qolǵa alý. Qazir jataqhana jetispeıtin bolǵandyqtan, alys aýyldardyń balalary páter jaǵalap qınalyp júr.
Bıylǵy oqý jylynyń oń kórinisiniń biri – UBT tapsyratyndar sany byltyrǵymen salystyrǵanda 16 paıyzǵa artypty. Bul 2500 túlektiń 75,2%-y degen sóz. Demek osynsha túlek ózimizdiń JOO-larǵa túsedi degen úmit bar. Árıne, buǵan bıylǵy pandemııanyń tıgizgen áseri de kóp. Qalaı desek te Soltústik Qazaqstan ýnıversıteti stýdentteriniń sany sońǵy tórt jylda ósý ústinde. Naqtyraq aıtsaq, osy kezeńde 3861 adamnan 7200-ge deıin kóterildi.
Ǵanı Saqtaǵanuly Rýhanı jańǵyrýǵa baılanysty sharalardy da qoldap otyr. Onomastıkalyq máselelerdi saraptan ótkizip, sanaq ótkennen keıin qarasha-jeltoqsan aılarynda 160 aýyl, 75 aýyldyq okrýgtiń ataýyn, óńirdegi qalalar kósheleriniń 1 myńǵa jýyq atyn ózgertýdi aldyna maqsat etip qoıǵan.
Byltyr Sh.Ýálıhanov aýdanynda tabylǵan «Qyzyloba» elimizdiń soltústiginde tabylǵan Altyn Orda dáýiriniń jalǵyz eskertkishi. Osy nysandy jáne basqa da kıeli jerlerdi nasıhattaý úshin úgit-nasıhat uıymdastyrýdyń qajettigin ıdeolog birden ańǵarypty. Naqty aıtqanda «Botaı», «Qyzyloba» jáne t.b. týraly halyqqa tereńirek tanystyrylýy qajet dep sanaıdy.
Sonymen qatar aýdandyq jáne aýyldyq mádenıet úılerin qoldanýdyń jańa tujyrymdamasy jasalmaq. Endi basshylyq olardy mádenıet qana emes, sporttyq jáne ıntellektýaldyq damý ortalyǵy retinde qoldanýdyń qajettiligin iske asyrmaqshy.
Soltústik Qazaqstan oblysy
