(XVIII ǵasyrdaǵy qazaq-aýǵan qatynastary haqynda)
Qazaq handyǵynyń ońtústiginde XVIII ǵasyrdyń ortasynda Iran ımperııasyn aýystyrǵan jańa Aýǵan memleketi dúnıege kelgeni tarıhtan belgili. Táýelsiz memleket bastaýynda turǵan abdal taıpalary óz ataýyn dýrranı (injý-marjan) dep ózgertse, Ahmad dýrr-dýrran (injý-marjannyń asyly) degen ataqqa ıe bolady. Sodan Ahmad shah 1750 jyly búkil aýǵan jerin baǵyndyryp, 1750-1754 jyldary Horasandy, Pandjabty, Kashmırdi, keıbir ózbek ıelikterin jaýlap alyp, 1761 jyly Delı qalasyna jaqyndaıdy. Dýrranı derjavasy alyp memleketke aınalyp, Orta Azııa, Iran, Shyǵys Túrkistan elderin Ońtústik Azııa memleketterimen baılanystyratyn iri saýda-sattyq torabyn ıelendi.
(XVIII ǵasyrdaǵy qazaq-aýǵan qatynastary haqynda)
Qazaq handyǵynyń ońtústiginde XVIII ǵasyrdyń ortasynda Iran ımperııasyn aýystyrǵan jańa Aýǵan memleketi dúnıege kelgeni tarıhtan belgili. Táýelsiz memleket bastaýynda turǵan abdal taıpalary óz ataýyn dýrranı (injý-marjan) dep ózgertse, Ahmad dýrr-dýrran (injý-marjannyń asyly) degen ataqqa ıe bolady. Sodan Ahmad shah 1750 jyly búkil aýǵan jerin baǵyndyryp, 1750-1754 jyldary Horasandy, Pandjabty, Kashmırdi, keıbir ózbek ıelikterin jaýlap alyp, 1761 jyly Delı qalasyna jaqyndaıdy. Dýrranı derjavasy alyp memleketke aınalyp, Orta Azııa, Iran, Shyǵys Túrkistan elderin Ońtústik Azııa memleketterimen baılanystyratyn iri saýda-sattyq torabyn ıelendi.Dýrranı ımperııasy 2 100 myń sharshy shaqyrymǵa sozylyp, Fransııa, Italııa, Ispanııa jáne Ulybrıtanııany birge qosqandaǵy aýqymynan da asyp tústi. Zamandastarynyń pikirinshe, Ahmad osynsha eldi 80 myń turaqty, 200-300 myń jınap alynǵan jaldamaly ásker, 2 myń jeńil jáne 40 aýyr zeńbirek kúshimen baǵyndyrdy. Aýǵandyqtar artıllerııalyq qarýdan basqa atqan oǵy 1 shaqyrymǵa jetetin «erade-ban» raketalyq qondyrǵylaryn paıdalandy [Armııa ı voennaıa sıstema shahov Dýrranı / Iý.V.Gankovskıı // Indııa ı Afganıstan. Ocherkı ıstorıı ı ekonomıkı. – M.: Izdatelstvo Vostochnoı lıteratýry, 1958. -S.62,70-71]. 1760 jyldary Aýǵanstan memleketiniń, ony bıleýshi Ahmadtyń eń kúsheıgen kezeńi edi. Osy tusta onyń memlekettik múddesi shyǵystaǵy kelesi bir alyp el Qytaımen toǵyspaı qaldy. Onyń negizgi sebebi, Qytaıdyń Jońǵar memleketin jer betinen joıyp, áskerı kúshterin ońtústik-batysqa, musylman elderine qaraı baǵyttaýy edi.
Ortalyq Azııadaǵy saıası-ekonomıkalyq ahýal túbirimen ózgeriske ushyrady. 1756-1757 jyldary qazaqtar, 1758-1759 jyldary qyrǵyzdar, ózbekter qytaı áskerlerimen betpe-bet soǵysty. Qazaq úshin tyǵyryqtan shyǵar joldy izdegen Abylaı han «Ata-babamyz Esimhan men Jáńgirhannan beri Júńgomen habarlasa almadyq», deı kele, endigi jaǵdaıda ortaq kelisimniń mańyzdylyǵyn Qytaı patshasyna joldap, qazaq-qytaı baılanystarynyń jańa kezeńin qalyptastyrdy [Tarıhı zertteýler: Shejirelik derekter / N.Muqametqanuly. – Almaty: Jalyn, 1994. - 66-67 b.]. Qytaılyqtar osy sátte bir kezeńde Jońǵarııaǵa baǵynǵan Shyǵys Túrkistanda da batyl qımyldaı bastady. Sh.Ýálıhanov Qashǵarǵa saıahatynda «Batysynda Bolor qyrattary jáne Tıan-Shanmen, ońtústiginde Kýen-Lýnmen, shyǵysynda mońǵoldyq Gobı shólimen shektelgen aýmaqtyń áli kúnge belgili bir ataýy joq. Eldiń shyǵysynda bul jerler AltyshaHar – alty qala, Uıǵyrstan, nemese Qashǵar dep atalsa, Eýropada ol Kishi Buharııa, Shyǵys Tatarııa, Shyǵys nemese Qytaı Túrkistany atymen belgili, keıde Qashqarııa dep te ataıdy» degen toqtamǵa kelgen-di [Qashǵarǵa sapar uıymdastyrý týraly jazbalar // Kóp tomdyq shyǵarmalar jınaǵy / Shoqan Ýálıhanov. – Almaty: «Tolaǵaı grýpp», 2010.T.3. - 8b.].
Shyǵys Túrkistan manchjýr-qytaı bıleýshileri úshin Orta Azııany baǵyndyrý josparyndaǵy plasdarm boldy. Olardyń jaýlap alýshylyq áreketterine birden-bir qarsylyq tanytqan musylman dininiń ókilderi qojalar bolatyn. 1759 jyldyń basynda Jıhan qoja (bir derekte Jahangır) Orta Azııa men Qazaqstanǵa úmit artyp, adamdaryn jibergen. Qoja elshileriniń Orta júzge kelgenin kórgen orys kópesi Ý.Seıýshev Jıhannyń tashkenttiktermen kelisimge kelgenin habarlaıdy. Qytaıdyń josparly ekspansııasynan Reseı de shoshyndy. Sondyqtan Orta Azııadaǵy musylman halyqtarynyń Qytaıdyń jaýlap alýshylyǵyna qarsy bastalǵan ózara kelisimderin paıdalaný úshin Reseı baryn saldy. 1759 jyly Nuraly han janynda bolǵan kapıtan Tevkelev orys úkimetine «qytaılyqtar «Iаrkendti, Qashqardy, Tashkentti baǵyndyrdy» dep estigendigin habarlaıdy. Mundaı habardan soń Reseı saıasatkerleri qazaqtarǵa «jańa qorqynyshty» jıi-jıi jetkizip, olardy Qytaıǵa qarsy daıyndaý úshin «sposobnym chelovekam nemedlenno ı cherez to vzıat by povod po ýslovııý s nım hanom o podvıjenıı kırgızov protıvý kıtaısev ı mýngalov» degen sheshim shyǵaryp adamdaryn qazaq handaryna attandyrady [OROMM. 3 q., 1t., 52 is, 1, 13p.].
1759 jyly jaz aılarynda qazaq dalasyna joǵarydaǵy tapsyrmamen kelgen M.Arapov Ábilmámbet, Abylaı handarǵa Shyǵys Túrkistannan jańa elshilerdiń kelgendigin habarlap, «qojalar hannan qoldaý surady. Qazaq bıleýshileri ótinishti qabyldaǵanymen, «aldymen uıǵyr bekteri ózara qyrǵyndy toqtatyp, kelisimge kelsin» degen talap qoıǵandyǵyn anyqtaıdy [Mejdýnarodnye otnoshenııa v Sentralnoı Azıı v XVII – per. polovıne XIX v. / B.P.Gýrevıch. - Vtoroe, dopolnennoe ızdanıe. – M.: Naýka, 1983. - S.181-182].
Qazaqtardyń mundaı talaby zańdy sanaldy. О́ıtkeni, Shyǵys Túrkistandy bılegen qojalardyń ózderi 1755 jyldan bastap ekige bólinip, ózara talasty qyzdyrǵan edi. Sh.Ýálıhanovtyń anyqtaýynsha, qojalardyń bir toby «aqtaýlyqtar» ulttyq erkindikti qoldasa, ekinshileri, «qarataýlyqtar» qytaılar jaǵyna shyqqandar bolatyn.
Aqyry qojalar Shyǵys Túrkistannan kúshpen yǵystyrylyp, munda tolyqtaı Qytaı bıliginiń ornaýy kórshi memleketterge áserin tıgizdi. Ony Qulsary batyrdyń «Qytaıdyń jospary Úlken Buhara men Hıýadan ári qaraıǵy jerlerdi basyp alý boldy» degen túıini aıǵaqtaıdy [RISSM. 122 q., 122/1 t., 1760, 4 - is, 73 p.]. Osyndaı asa kúrdeli kezeńde, shyǵystanýshy V.S.Kýznesov, Abylaı hannyń Qoqan bıleýshisi Erdene bı, qyrǵyzdar, uıǵyr bekterimen ózara baılanystaryn jazǵanymen, onyń Qytaımen qarym-qatynasty shıelenistirmeýge asa úlken mán bergenin kórsetedi [Imperııa Sın ı mýsýlmanskıı mır (K voprosý o mýsýlmanskoı rekonkıste e Sentralnoı Azıı) (elektrondyq resýrs) / V.S.Kýznesov //Mýsýlmanskıı mır Vostochnogo Týrkestana.Uighur.narod.ru/uigur2/article29b.hkopııa ]. Mine osyndaı sátte Dýrranı ımperııasynyń shahy Ahmad pen qazaq handarynyń, Orta Azııa handyqtary arasyndaǵy dıplomatııalyq qatynastardyń erekshe kúsheıýi zańdy edi. XVIII ǵasyrdyń 60-jyldarynyń basynda-aq Abylaı han Orta Azııanyń bıleýshilerine, Ahmad shahqa elshiler jiberip, Qytaı ekspansııasyna jol bermeý máselesin kótergen. 1762 jyly Aýǵan shahy qazaqtyń bas hany Ábilmámbetke joldaǵan hatynda Abylaı hannyń jaǵdaıdy taldaǵan hatymen tanys ekendigin, sonyń áserimen Qytaıǵa elshilik jiberetindigin ashyq aıtady. Ábilmámbet hannyń hatshysy Babazıannyń Abylaıǵa jetkizgen hatymen orys tyńshysy F.Gordeev te tanysyp úlgeredi. Tyńshynyń 1763 jyly 3 qazanda Reseıge joldaǵan hatynda Abylaı men ózge bıleýshilerdiń Ahmadqa Badahshanda óltirilgen qojalardyń uldaryn jiberip, kómek suraǵandyǵy belgili bolady. Sodan shah qoldaý bildirip, qojanyń uldaryn ákeleri ornyna taǵaıyndap Qashǵarǵa keıin qaıtarǵan eken. Osyndaı kelisimderden soń Aýǵan shahy óz elshilerin Qytaıǵa attandyrady.
Aýǵan elinen habar alǵan Qytaı patshasy 1762 jyly 18 qarashada arnaıy buıryǵymen shekara basshylaryna «aýǵandyqtardyń alǵashqy elshiligi ekendigin, olardyń úlken ári birtutas memlekettigin» eskertip, olarǵa erekshe qurmet kórsetýdi tapsyrady [Mejdýnarodnye otnoshenııa v Sentralnoı Azıı. XVII-XVIII vv. Dokýmenty ı materıaly. Knıga 1-2. – M.: Naýka, 1989. - №215, 219]. 40 adamnan turatyn aýǵan elshiligi Qutshymyr hannyń basshylyǵymen 1762 jyldyń kúzinde Qytaıǵa baryp, Sın ımperııasynyń Ortalyq Azııanyń Soltústik-batys aımaǵyndaǵy jaýlaýshylyq saıasatyna qarsylyq bildiredi. Osy elshilik Pekınge bara jatqanda jáne 1763 jyly kóktemde qaıtar saparynda qazaq handaryn, el ıgilerin qosyp, Ahmad shahtyń josparymen tanystyrady. Aýǵan basshysy taǵy da Abylaıǵa arnaıy hat joldaıdy. Hatynda soǵys bola qalǵan jaǵdaıda áskerı odaq qurý, Qytaı áskerlerine azyq-túlikpen, kólikpen kómektespeý jóninde ashyq aıtylǵan [RISSM 27 q., 27/1 t., 1763-1766, 1-is, 27-p].
1763 jyldyń alǵashqy jartysynda Ahmad shah Sın ımperııasymen soǵysqa shynymen-aq ázirlik júrgizip, qazaq dalasyna, Hıýa, Buhara jáne Qoqanǵa áskerı odaq qurý nıetimen jańa elshilikter jiberedi. Aýǵan máselesinde qazaq bıleýshileri ishki birlikti saqtady deýimizge ábden bolady. Aýǵan elshileri Ábilmámbet han arqyly Kishi júz hany Nuralyǵa da habar salyp, soǵys bola qalǵan jaǵdaıda áskerine kómek alýdy josparlaǵan. Eger azyq-túlik, jylqylarmen kómek kórsetilse mol altyn, kúmis tólenetindigi jóninde ýáde de berilgen [KRO-1, S.670-671].
Qazaqtyń bas hany Ábilmámbet «jasynyń úlkendigine qaramastan» Nuraly hanmen únemi baılanys ustaǵan. Tipti, Nuraly han adamdary aýǵan elshisi Qutshymyrmen kezdesip, odan Qytaı patshasynan Ahmadqa elshiler shyqqandyǵymen habardar bolǵan. Araǵa ýaqyt sala Ábilmámbet han Baıturǵan bastaǵan elshiligin Ahmadqa jiberedi. Osy tusta Qoqan bıleýshisi Erdene de aýǵan elshileriniń kelip, ózara kómek máselelerin talqylaǵanyn Abylaıǵa habarlaıdy. 1763 jyly jazda Erdene bek elshileri Ábilmámbet hanǵa da kelgen [Mejdýnarodnye otnoshenııa v Sentralnoı Azıı. XVII-XVIII vv. Dokýmenty ı materıaly. Knıga 1-2. –M.: Naýka, 1989. -№222,223]. Kóp uzamaı Ábilmámbet han qazaq-aýǵan máselelerin talqylaý úshin úsh júzdiń beldi tulǵalaryn qosqan keńesti Túrkistanda uıymdastyrǵan. Qulsary batyrdyń anyqtaýynsha oǵan 6 myń adam jınalǵan. Keıin belgili bolǵandaı kópshilik Aýǵan-Qytaı arasynda soǵys bola qalsa, qazaqtar Ahmad shahty qoldaıdy degen sheshim qabyldaǵan [RISSM 122 q., 122/2 t., 1762-1775, 14 is, 198 p.; Iz ıstorıı Kazahstana XVIII veka (O vneshneı ı vnýtrenneı polıtıke Abylaıa) / R.B.Sýleımenov, V.A.Moıseev. –Alma-Ata: Naýka, 1988. –S.104-105].
1763 jyly qazaq dalasynda bolǵan orys tyńshylary kópester M.Vozmılov, Kýznesovtar Sultanmámbet sultan jáne Qulsary batyrmen kezdesip, Qazaq handyǵynyń aýǵandarmen aradaǵy baılanysyn aıqyn sezingen. Degenmen, olar Abylaı hannyń Qytaıǵa da elshi jibergendigin de anyqtaıdy. 1764 jyly 15 naýryzdaǵy Sibir shebi áskerleriniń qolbasshysy I.I.Shprınger esebinen Sankt-Peterbýrgke Abylaı sultanǵa 20 adamnan turatyn aýǵan elshiliginiń kelgendigi belgili bolady. Ahmad shahtyń Abylaıǵa jazǵan hatynda Sıanlýnǵa quramynda 40 adamy bar elshilik jibergeni jáne oǵan: «Boǵdyhannyń musylman dinindegi halyqtar men Qashǵar, Jarkent sekildi basqa da osyndaı elderge bılik júrgizýge eshbir quqy joq», – dep eskertkeni jazylǵan [RISSM 122 q., 122/2 t., 1763, 2-is, 8-p].
Munyń barlyǵy qazaq bıleýshileriniń Qytaıdyń jaýlap alýshylyq saıasatyn dıplomatııalyq jolmen sheshýge umtylǵandyǵyn jáne ony júzege asyrý úshin kórshiles musylman elderimen tyǵyz kelissóz júrgizgendigin dáleldeıdi. Sol kezeńge deıin eki alyptyń – Reseı men Qytaıdyń ortasynda el táýelsizdigin saqtaý jolynda kóp vektorly baǵyt ustanǵan Qazaq handyǵy qıyn-qystaý sátinde kúsheıgen Aýǵan shahymen de saıası dıplomatııalyq qatynas ornatty.
Qazaqtar Qytaı baǵytyn da umytpady. 1762 jyldyń qyrkúıeginde Abylaı hannan Dáýletkereı sultannyń, 1763 jyly aqpanda batys qazaq Úrgenish elshisi Seıitqul, Kishi júzden Nuraly hannan Úkibas Bolattyń, 1764 jyly sáýir aıynda Ábilmámbet hannan Qanjyǵaly bastaǵan 22 adamnyń Qytaı patshasymen kezdesýi birtutas memlekettilikti saqtaýdan týyndaǵan qadamdar bolatyn. Bir qyzyǵy, qazaq elshilerimen birge 1763 jylǵy saparda Qoqan elshisi Babashyq, uıǵyrlardan Áshimbek, Ákebekter erip barǵan. 1763 jyly aqpanda Nuraly hanǵa joldaǵan Ejen patshanyń hatynan Badahshan, Qoqan, Buırat, Orta júzdiń qazaqtarynyń birlesken saıasattaryn baıqaýymyzǵa bolady [100 qujat (Qazaq handyǵy men Chıń ımperııasy arasyndaǵy qarym-qatynastarǵa baılanysty qujattar). –Almaty: Sanat, 1998.- 58, 62-65 b.]. Qytaıdyń kelesi bir dereginde 1763 jyly 11 aqpanda «Aýǵan elshisi Qoja-Mırhat, Badahshan elshisi Abdýl-Hamza, Qoqan elshisi Babashyq, Batys Qazaq Úrgenish taıpasynyń elshisi Seıitkereı, Kishi júz taıpasynyń elshisi Úkibas, Bolat jáne «Hýeı bý» Qashǵar qalalarynyń úshinshi dárejeli ákim-begi Aqbek qatarlylar patshaǵa sálem berý úshin «Ý men» -niń aldynda patshany kútti», al 1763 jyly 17 aqpanda atalǵan elshilerge qonaqasy berildi, 1763 jyly 21 aqpanda elshiler qurmetine arnap arnaıy áskerı sherý ótkizildi degen joldardy kezdestirýge bolady [Qazaqstan tarıhy týraly qytaı derektemeleri. II tom. Suńǵataı S., Ejenhanuly B. Tarıhı-mádenı jádigerler. –Almaty: Daık-Press, 2005. - 60-61 b.]. Sonaý alystan Kishi júzden kelgen elshilerdi Qytaı keńsesi «Oń bólik qazaq Kishi júz Nuraly», «Oń bólik qazaq Kishi júz Batyr», «Oń bólik qazaq Úrgenish», dep bólip jazyp, «olardy bizge baǵynýshylar» dep anyqtaǵanymen qazaqtar úshin basty maqsat óziniń birligin kórsetý, saýda-sattyq jasaý, senimdi dıplomatııalyq kelisim ornatý bolatyn. Qazaqtar osy joly tek óz birligin ǵana dáleldep qoımady, sonymen birge ózimen kórshiles musylman elderinen de elshilerdi ertip keldi. Árıne olardyń ishinde aýǵan elshileriniń birge bolýy kózi qaraqty Qytaıǵa áser etpeı qoımady. Qytaılyqtar da olardyń mundaı ózara kelisken qadamdaryna árdaıym qaýiptene qarady. Máselen, Abylaı han men Erdene bek arasyndaǵy elshi almasýlardy estigen boıda «Soǵan qaraǵanda bir-birimen astasýy bar kórinedi. Jansyz salý arqyly olardyń arasyna qyzǵanysh túsirý kerek» degen tapsyrmalar berilgen [100-qujat... 65-66 b.]. Qytaı patshasy Ahmad elshileriniń «musylmandardy qorǵaýyna» menmensı qaraǵandaı syńaı tanytty. Elshilik saparyn saralaǵan orys tyńshylary keıin «aýǵan elshisi laıyqty qabyldanbady», Qytaı eshkimnen qoryqpaıtyndyǵyn málimdedi degen qorytyndy jasaıdy. Qytaı eliniń málimdemesine qaramastan Ahmad shah musylman elderi bıleýshilerimen birlesip bolashaq soǵys máselesine daıyndyqty jalǵastyrǵan. Shah qazaq handaryna qaıta-qaıta elshi salyp soǵysqa qajetti azyq-túlik, jylqylar ázirleýdi tapsyrǵan. Tyńshy Q.Qazanbaevtyń habaryna sensek, musylman elderi shahtyń usynysyn qoldaǵan. Araǵa ýaqyt sala orys tyńshylary «soǵys shamamen 1764 jyly kóktemde bastalady, shah 100 myń áskerdi daıyndap, Buhara shekarasyna ornalastyrdy» degen aqparatty Reseıge jetkizedi.
1764 jyly tamyz aıynda uıǵyr bekteriniń shahtan Qytaıdan qorǵanýǵa kómek suraǵany dáleldenedi [Mejdýnarodnye otnoshenııa v Sentralnoı Azıı v XVII – per. polovıne XIX v. S.185-188]. Osyndaı túrli habarlarǵa qaramastan musylman elderiniń qytaımen aradaǵy shıelenisi soǵysqa ulaspady. 1764 jyldyń aıaǵynda Aýǵanstanda bolǵan orys elshisi B.Aslanov Qytaı baǵytyna aýǵan áskeriniń attandyrylmaý sebebi Úndistan sıkhtarymen bolǵan soǵysta shah qolbasshysy Jıhannyń 60 myńdyq qolynyń jeńilýi dep anyqtady [Mıssııa Bogdana Aslanova v Afganıstan v1764 godý / Iý.V.Gankovskıı // Sovetskoe vostokovedenıe. -1958.-№2.-S.83-85].
Sonymen, Ortalyq Azııadaǵy musylman memleketteriniń Sın ımperııasymen teketiresi beıbit túrde sheshildi. Qandy qyrǵyndy qazaq ta, ózbek te, qyrǵyz da qalamady. Sonyń jolynda jasalǵan ishki kelisimder men dıplomatııalyq qarym-qatynastar áserimen Qytaı Shyǵys Túrkistannan ári asa almady. Aýǵanstandy arqa tutqan azııalyq elderdiń 1760 jyldardaǵy birlesken saıasatyn kezinde Sh.Ýálıhanov «orta azııalyq bıleýshiler biraz ýaqytqa ózara talas-tartysty umytyp, odaq qurady, onyń basshylyǵyna Qandaǵardyń bıleýshisi Ortalyq Azııanyń eń qýatty bıleýshisi, Dýrranı áýletiniń negizin qalaýshy Ahmetti saılady», «bul odaq esh nátıjesiz aıaqtaldy, degenmen onyń mańyzy, Qytaıdyń óz shekarasyn jońǵarlarǵa táýeldi bolǵan Tashkent, Saıram, Sozaq pen Túrkistanǵa deıin taratpaq bolǵan pıǵyly toqtatyldy» dep baǵalaǵan-dy [Qashqarǵa sapar uıymdastyrý... 138-139 b.]. Shoqannyń pikiriniń durystyǵyn búginde qyrǵyz tarıhshylary da tolyǵymen qoldaıdy [Istorııa kyrgyzov ı Kyrgyzstana: Ýchebnık dlıa výzov /Otv. red.akad. V.Ploskıh; NAN KR, Kyrgyzso-Slavıanskıı ýnıversıtet. -4-e ızd. Dorabot.. –Bıshkek: Ilım, 2003.-S.150].
Muraǵattyq qujattar jáne máselemen tereń tanys joǵarydaǵy zertteýshiler ózara kelisimniń 1760-1765 jyldar aralyǵynda júzege asqanyn jáne birlesken dıplomatııalyq saıasat arqyly soǵystyń toqtatylǵandyǵyn dáleldeıdi. Munyń ózi de sol zaman úshin úlken jeńis bolatyn. Al qazaq, ózbek, qyrǵyz, uıǵyr baýyrlaryna qoldaý kórsetip, elshilik attandyrǵan, Qytaı nazaryn aýdartyp, Abylaı hanmen senimdi baılanysta bolǵan Ahmad shah tarıhta «musylmandardy qorǵaýshy» retinde qaldy. Al qazaq bıleýshileriniń, sonyń ishinde Abylaı hannyń kórshi eldermen júrgizgen sarabdal saıasaty XVIII ǵasyrda birtutas eldikti, memlekettilikti, ultymyzdy saqtady. Qazirgi tańda eki memleket arasyndaǵy osyndaı senimdi qarym-qatynastar tarıhy óz zertteýshilerin kútýde. Búgingi memlekettik deńgeıdegi ult tarıhyna degen jańa kózqaras pen shetelderden ákelinip jatqan myńdaǵan qujattar bul máselede de jańalyqtar men tyń tujyrymdar jasaýǵa kómektesedi degen senimdemiz.
Ábilseıit Muqtar,
tarıh ǵylymdarynyń
doktory, professor.
