Baı ómirbaıan, baıtaq ulaǵat

Mine, on eki jyldan asyp barady, Ishki ister mınıstrliginiń burynǵy Qaraǵandy joǵary mektebi, keıin sonyń negizinde qurylǵan Qaraǵandy zań ınstıtýty «Ishki ister mınıstrliginiń Bárimbek Beısenov atyndaǵy Zań akademııasy» dep atalady. Osynaý mártebeli oqý ornynyń qabyrǵasynda osy bir azamattyń jarqyn beınesi bederlengen eskertkish-taqta qoıylǵan, birinshi qabatynda ardager general ustazdyń qola músini ornatylǵan. Buǵan qosa B.Beısenov týǵan eli Qazaq­stannyń ǵana emes, baýyrlas Qyrǵyzstannyń da joǵary polısııalyq biliminiń negizin qalaýshy dep esepteledi. Abyz akademık Salyq Zımanov ony zań ǵylymdarynyń bilgiri retinde baǵalap, shynaıy iltıpa­tyn bildirgen eken. Álbette, mundaı taǵylymdy qurmetke kim de bolsa baı ómirbaıannyń baıtaq ulaǵatymen ǵana ıe bolary anyq.

Mine, on eki jyldan asyp barady, Ishki ister mınıstrliginiń burynǵy Qaraǵandy joǵary mektebi, keıin sonyń negizinde qurylǵan Qaraǵandy zań ınstıtýty «Ishki ister mınıstrliginiń Bárimbek Beısenov atyndaǵy Zań akademııasy» dep atalady. Osynaý mártebeli oqý ornynyń qabyrǵasynda osy bir azamattyń jarqyn beınesi bederlengen eskertkish-taqta qoıylǵan, birinshi qabatynda ardager general ustazdyń qola músini ornatylǵan. Buǵan qosa B.Beısenov týǵan eli Qazaq­stannyń ǵana emes, baýyrlas Qyrǵyzstannyń da joǵary polısııalyq biliminiń negizin qalaýshy dep esepteledi. Abyz akademık Salyq Zımanov ony zań ǵylymdarynyń bilgiri retinde baǵalap, shynaıy iltıpa­tyn bildirgen eken. Álbette, mundaı taǵylymdy qurmetke kim de bolsa baı ómirbaıannyń baıtaq ulaǵatymen ǵana ıe bolary anyq.

Bul ómirden ótkenine de biraz jyldyń júzi bolyp qalǵan Bárimbek aǵanyń sanaly ǵumyrynda júrip ótken jolyna kóz salar bolsaq, jazýshy qalamyna taptyrmas baı ómirbaıan kezigedi. Babasy Qoıshybaı sonaý Sarysý-Jańaarqa óńirinde eldiń sózin ustaǵan dýaly aýyz bı bolsa, taǵy bir atasy Torjan bolystyqqa saılanyp, óz zamanynyń ádiletin alqaǵan, qaımaǵyn shaıqaǵan belgili adamdar bolǵan eken. Osy bı-bolystardyń urpaǵy júz jyl ótkende, qazaq eliniń jańǵyrǵan jańa belesinde polısııalyq joǵary bilimniń negizin qalaýshy qaıratker dep tanylsa, bul da bir sabaqtastyq nyshany shyǵar. Onyń ústine zańǵar Zımanov búgingi zań men quqyqty qazaqtyń burynǵy bıler sotymen baılanystyra qarastyrǵanyn qaıda qoıamyz? Sol turǵydan kelgende akademık Zımanovtyń asqar taýdaı tulǵaly shákirtteriniń biri Bárimbek Beısenov ekeni de naq osy oraıda oıǵa oralýy zańdy sııaqty.

Ákesi Sársen Aqmolada Sáken Seı­fýllınmen birge oqyǵan, aqıyq aqynnyń yqpalynda bolǵan, jas dáýrenin birge ótkizgen zamandasy, joldasy. Revolıýsııanyń alǵashqy jyldarynda Qaraǵandy mańynda sot bolyp istepti. Biraq aýqatty tuqymnyń balasy bolǵandyqtan keńestik qyzyl saıasat buǵan qyryndaý qarap, kúdikti sanap, sodan da bir jerge turaqtaı almaı, qýdalaýda júrgendeı kún keshedi. Bárimbek, mine, osy kisiniń úlken uly. Kóbine ata-ájesiniń qolynda bolady. Esi kirip qalǵanda asharshylyq jyldardyń azabyn da tartady. Áke-sheshesimen birge jıi-jıi qonys aýdaryp tentiregen kezder de az bolmapty. Sóıtip, jas jetkin Bárimbekke bir jerde turaqtap oqý da muń bolǵan kórinedi. Soǵystyń alǵashqy jyldarynda áke maıdanǵa attanyp, atasy qaıtys bolǵanda Sozaqtaǵy ájesiniń qolyna kelip, bir áýlettiń bas kótereri retinde aýdandyq bankte jumys ta isteıdi. Sóıtip júrgende, komsomolǵa ótem dep jasyn kóterip jazǵany bar, ári aýdannyń Orazaly degen ekinshi hatshysynyń balasymen joldas bolyp, ekeýi suranyp soǵysqa tym jas ketedi. Iá, ol zamanda Otan qorǵaý úlken azamattyq mindet sanalatyn, turmys jupyny bolsa da jastardyń boıynda Otandy súıý sezimi mol bolatyn. Bolashaq general osylaısha Otan úshin ot keship, keýdesine erligi úshin alǵan áldeneshe orden-medaldardy taǵyp kelip, orta mektepti soǵystan oralǵasyn, eseıgen shaǵynda Taldyqorǵanda támamdapty.

Oqýdy ańsap, eń bastysy, qyrǵyn maıdannan ózi de, ákesi Sársen de, aǵaıy Seıilbek te aman-esen oralǵan Bárimbek Almatydaǵy zań ınstıtýtyna oqýǵa túsedi. Otbasy jaǵdaıymen birer jyldaı úzilis jasaǵannyń ózinde de mamandyǵynan alshaqtamaı, Jarkent óńirinde tergeýshi bolyp istepti. Osylaısha joǵary bilim dıplomyn 1952 jyly alyp shyǵady.

Dıplomy qolyna tıe sala Almaty qalalyq prokýratýrasyna tergeýshi qyzmetine kirisedi. Ol jerde bes jyl boıy tergeýshi, aǵa tergeýshi qyzmetterinde óz mamandyǵynyń qyr-syryn tájirıbelik turǵydan tereńirek ıgeredi. Bir aıta keterlik jaı, sol jyldary Qazaqstannyń keıbir oblystarynda aýyl sharýashylyǵy salasynda qol jetken nátıjeler men tabystardy ósirip jazý sııaqty óreskeldikter oryn alyp, sol jaǵdaı zań oryndary tarapynan tekseriske ushyraıdy. Qunyǵyp alǵan kolhozdardyń basshylary úlken aýmaqtarǵa qyzylsha, kúrish egip, onyń taýdaı ónimin toqymdaı jerden aldyq dep málimet berip, sol arqyly ózderiniń jáne bir top eginshilerdiń marapat-mártebege jetýin, Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyn alýyn uıymdastyrypty. Mine, osy máseleni tergeýmen odaqtyq prokýratýra aınalysyp, onyń quramyna tájirıbeli tergeýshi sanatynda Bárim­bekti de qosady. Sol tekseris-tergeýler kezinde aılap Qyzylorda, Jambyl oblystarynda júredi.

1957 jyly Bárimbek Sársenuly Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń Memleket jáne quqyq ınstıtýtynyń aspırantýrasyna túsedi. Ony ǵylymǵa tikeleı shaqyryp alǵan óziniń stýdenttik kezden bergi ulaǵatty ustazy akademık Salyq Zımanov bolatyn. Bárimbekti jastaıynan jaqsy biletin, onyń úlken qylmystardy ashý oraıyndaǵy tá­ji­rıbesi men alǵyrlyǵyn baǵalaǵan áz-­aǵa endi sonyń bárin ǵylymı turǵydan qorytyp, teorııaǵa aınaldyrý kerektigin aıtady. «Biter istiń basyna, jaqsy keler qasyna» degendeı, Bákeńniń ǵylymı jetekshisi bolyp soǵys kezinde Qazaqstanǵa kelip, osynda qalyp qoıǵan zań ǵylymynyń úlken bilgiri, tájirıbeli qart professor K.Iа.Býlatov bekitiledi. Kóp máseleler jóninde Salyq aǵanyń ózimen de aqyldasyp otyrady eken. Sóıtip, Bárimbek Sársenuly araq ishý saldarynan, mas kúıinde, maskúnemdik jaǵdaıynda jasalǵan qylmystardyń problemalary haqyndaǵy kandıdattyq dıssertasııany sátti qorǵap shyǵady. Dıssertasııa sol kezdegi osy bir kókeıkesti máseleni tek Qazaqstan kóleminde emes, odaqtyq aıǵaq-derekter men oı-pikirlerdi jınaqtaı otyryp zerttegen eleýli eńbek edi.

Aspırantýrany bitirip, ǵylym kandıdaty ataǵyna ıe bolǵan Bákeń endi Ishki ister mınıstrliginiń Máskeýdegi Joǵary mektebiniń Almatydaǵy fılıalynda 4 jyl dosent dárejesinde sabaq beredi. Al 1964 jyly ony respýblıkadaǵy birden-bir mártebeli oqý ordasy – Qazaq ýnıversıtetine prorektor qyzmetine shaqyrady. Áriptesteriniń aıtýynsha, Bárimbek Sársenulynyń respýblıkanyń bas oqý ornynyń prorektory bolyp taǵaıyndalýy da beker emes, qısynymen oraılasqan zańdylyq edi. Sebebi, onyń zańger ǵalymdardyń arasynda oı órisiniń keńdigimen, adamdarmen til tabysa bilýimen, taǵylymdy tálimgerligimen jáne basshylyq darynymen daralanyp turatyny da shyndyq-tyn. B.Beısenov bas oqý ornynyń qabyrǵasynda júrip te zań men quqyq taqyrybyna kóptegen maqalalar jazdy. Ásirese, buzaqylyqtyń qylmystyq sıpattamasy berilgen ǵylymı eńbegi jurtshylyqtyń esinde qaldy.

1969 jyly Bárimbek Sársenuly KSRO Ishki ister mınıstrligi Máskeý Joǵary mektebiniń Almatydaǵy fakýltetiniń bastyǵy bolyp taǵaıyndalyp, oǵan ishki ister polkovnıgi degen ataq qosa beriledi. Naq osy jyly Ishki ister mınıstrliginiń Joǵary mektebin Qaraǵandyda ashý jóninde sheshim qabyldanyp, sol mektepti ashatyn, onyń qurylysyn pármendi jigermen júrgize alatyn maman izdegende tańdaý taǵy da Bákeńe túsedi. Sóıtip, osynaý atpal azamattyń Qaraǵandy kezeńi dep atalatyn juldyzdy jyldary bastalady.

1969 jyldyń úskirik aıazdy, borandy jeltoqsanynda polkovnık Beısenov bir top serikterimen respýblıka astanasynan kómirli Qaraǵandyǵa kelip jetti. Qaraǵandy Joǵary mektebiniń bastyǵy qyzmetine ózin laıyqty dep tapqan Úkimettegi, mınıstrliktegi jaýapty tulǵalardyń, Shyraqbek Qabylbaevtaı shyraqty aǵalardyń úmitin Bákeń aqtap shyqty. Mekteptiń oqý júıesin uıymdastyrýmen birge jańa oqý orny ǵımarattarynyń qurylysyn bilgirlikpen basqaryp júrgizdi. Qurylys jobalaryn qaıta qarap, tıisti ózgerister engizdi. Mekteptiń qaz basyp qalyptasýyna sol kezdegi Qaraǵandy oblystyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy Nursultan Nazarbaevtyń da tıgizgen yqpal-sharapaty az emes-ti. Almatydan, Máskeýden, taǵy basqa jerlerden úlken mamandar, zańgerler shaqyryldy. Bárimbek Sársenuly uıymdastyrǵan sol bir ujym, ondaǵy zańgerler toby respýblıkadaǵy sol tustaǵy eń tańdaýly kadrlardan quralǵan edi. Olar óz mektepterin ǵana kóterip qoımaı, sol kezde ashylyp, áli bastyǵa qoımaǵan Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń zań fakýltetin de bıik órge jetkizdi.

Áýeli Bárimbek Sársenulynyń ujymǵa aldymen ózi úlgi kórsetti. Ol KSRO Ishki ister mınıstrliginiń eńbek sińirgen qyzmetkeri, qylmystyq quqyq jáne qylmystyq prosess kafedrasynyń professory boldy. Al Máskeý Olımpıadasynda qoǵamdyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý jónindegi minsiz qyzmeti úshin «Halyqtar dostyǵy» ordenimen marapattaldy. Ol sonymen birge, Qaraǵandy qalasynyń halqy jáne quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerleri aldynda talaı ret tamyljyta sóz sóılegen tamasha sheshen bolatyn. Bákeńmen qyzmettes bolǵan ónegeli tulǵalar osyndaı kýálik etedi.

Bárimbek Sársenulynyń osynaý kezdegi zııalylyǵy, zııatkerligi, degdarlyǵy haqyndaǵy áńgimeler de kóp-aq. Bolashaq general oqý ordasynyń negizi kitaphana jáne ulaǵatty ustazdar ekenin tap basyp bildi. Sondyqtan da ol májilis-jıyndarda, ǵylymı keńesterde: «Stanıslavskıı teatr kıim ilgishten bas­talady dep sanaǵan ǵoı, al men sizderge aıtaıyn: Joǵary mektep kitaphanadan bastalady» dep qaıtalaýdan jalyqpaıdy eken. Salystyrý úshin aıtar bolsaq, Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetinde zań fakýlteti ashylǵan kezde ýnıversıtet stýdentteri oqý-ádistemelik quraldar, oqýlyqtar alý úshin Joǵary mılısııa mektebine ásirese, alǵashqy jyldary jıirek kelip júripti. Basqalarǵa da sharapatyn tıgizgen Bákeńniń bir ulaǵaty osy bolsa kerek.

Bárimbek Sársenulymen stýdenttik shaqta birge oqyǵan, keıin Qaraǵandy oblatkomynyń tóraǵasy bolyp qanattas qyzmet atqarǵan taǵy bir tamasha tulǵa Sultan Dosmaǵambetovtyń aıtýynsha, Bákeńniń adamı qasıetteri, uıymdastyrýshylyq qabileti jas kezinen-aq baıqalypty. Ol mılısııa joǵary mektebiniń qurylys keshenin alǵashqy qazyǵynan bastap kóterdi. Sol kezde Qaraǵandy búkil Keńester Odaǵynyń ishki ister organdary úshin kadrlar daıarlady. Munda oqýǵa túsýge alyp eldiń barlyq alys túkpirlerinen kelip jatatyn. Al Bárimbek Beısenovtiń qyzmeti Qaraǵandy zań ınstıtýty tarıhyndaǵy eń basty jarqyn betterdiń biri bolyp qala beredi. Jetpisinshi jyldardyń sońynan bas­tap jas oqytýshylardy eldiń jetekshi oqý oryndaryna kúndizgi bólimniń adıýnktýrasyna jiberýin osy salanyń bilgirleri professor Beısenovtiń kóregendigi dep baǵalaýy beker emes. Osynaý azamattyń jer betindegi izgilikti izderi men qaldyrǵan murasy, ǵylymı eńbekteri óte aýqymdy, al onyń eń eleýli perzenti – Qaraǵandy zań ınstıtýty ekendigin Qazaqstan Respýblıkasynyń Ishki ister mınıstri bolǵan B.Ysqaqov ta qadap aıtqan eken. Akademık Salyq Zımanov osy Qaraǵandy kezeńin: «Bárimbek Beısenov óz isin tómennen bastady jáne ishki ister ofıserleriniń tamasha joǵary mektebin jasaqtady. Qazir ol bizdiń respýblıkamyzdyń joǵary mektebiniń maqtanyshy sanalady» dep sıpattady. Iá, Qaraǵandy mektebi sol tusta Odaq boıynsha qurylǵan osyndaı úshinshi mektep edi. Keıin osy úlgidegi mektepter ashylǵan. Biraq myna alǵash ashylǵan jańa sıpattaǵy iri mektepke Odaq tarapynan da, respýblıkalyq mınıstrlik te asa úlken baǵa berdi. Sol arqyly Qazaqstannyń Ishki ister mınıstrliginiń júıesinde synnan ótken ǵylymı-pedagogıkalyq kadrlar qalyptasqany kóziqaraqty qaýymǵa ábden maǵlum.

Qaraǵandy mektebiniń bastyǵy qyzmetin Bárimbek Sársenuly 16 jyl atqaryp, 1985 jyly zeınetke shyqty. Biraq ol isten qalmaıdy. Tynym­syz azamat Qaraǵandy mektebiniń Alma­ty­daǵy fılıalynda sońǵy demine deıin professorlyq taǵylymyn jalǵas­tyrady, Ishki ister mınıstrliginiń Alma­tydaǵy Joǵary tergeý mektebinde dáris­ter oqıdy. Sonymen birge, 1997 jyly Qazaqstanda Zańgerler qaýymdastyǵy qurylǵanda sonyń vıse-prezıdenti bolyp saılanǵan edi. Zań salasynyń ardageri qaýymdastyqtyń kúlli uıym­dastyrý jumystaryn júrgizýdi óz moınyna alady. Osy oraıda oblystarda fılıaldar ashý josparlanǵan bolatyn. Sol sharýamen Bárimbek Sársenuly Semeıge júrmek bolady. Dál osy sapar aldynda júrek talmasy ustap, asyl azamatty aramyzdan alyp ketedi.

Iá, zamandastarynyń baǵalaýynda Bárimbek Sársenuly keń paıymdy, jan-jaqty daryndy, oıshyl da qaıratker azamat bolǵan. Ǵylymǵa bóletin ýaqytynyń kóbin keregesin ózi kerip, ýyqtaryn bir-birlep qadap, shańyraǵyn kótergen mekteptiń uıymdastyrý sharalary jep ketken sııaqty kóringenimen, ómirde qaldyrǵan eń úlken izi de osy boldy. Oqý ordasynyń jańa zaman talaptaryna, óreli órkenıet dárejesine saı bolýyn qamtamasyz etken. Shynynda da, bul mektep onyń perzenti edi. Qazirde ataǵy zor akademııaǵa aınalǵan, el qorǵany bolar saıypqyrandardy baýlıtyn osynaý bilim ordasy qanatty Qazaq elimen birge jasaı beretini kúmánsiz.

Qorǵanbek AMANJOL,

«Egemen Qazaqstan».

Almaty.