Tájikterdiń Rahmonnan basqa tańdaýy joq

Búgin Tájikstanda bıliktegi Halyqtyq-demokratııalyq partııanyń sezinde resmı túrde el prezıdenti Emomalı Rahmonnyń kandıdatýrasy prezıdenttikke kandıdat bolyp usynylady. Sondaı sheshim qabyldanatynyna eshkimniń de, tipti onyń qarsylastarynyń da kúmáni joq.

Prezıdenttik saılaý aldaǵy qarasha aıynda ótedi. Nege Rahmon saılaý naýqanyna munsha az ýaqyt qaldyrdy deıtinder de bar. Biraq jurt oǵan sol saılaý naýqany kezindegi úgit-nasıhat boıynsha emes, búginge deıingi qyzmetine qa­raı daýys beredi. Al onyń oppo­nent­­terinde mundaı múmkindik joq.

Búgin Tájikstanda bıliktegi Halyqtyq-demokratııalyq partııanyń sezinde resmı túrde el prezıdenti Emomalı Rahmonnyń kandıdatýrasy prezıdenttikke kandıdat bolyp usynylady. Sondaı sheshim qabyldanatynyna eshkimniń de, tipti onyń qarsylastarynyń da kúmáni joq.

Prezıdenttik saılaý aldaǵy qarasha aıynda ótedi. Nege Rahmon saılaý naýqanyna munsha az ýaqyt qaldyrdy deıtinder de bar. Biraq jurt oǵan sol saılaý naýqany kezindegi úgit-nasıhat boıynsha emes, búginge deıingi qyzmetine qa­raı daýys beredi. Al onyń oppo­nent­­terinde mundaı múmkindik joq.

Biraz jurt bul eldegi jaǵdaıdy jaǵymsyz turǵyda sıpattaıdy. Demokratııa joq, avtorıtarlyq júıe qalyptasqan deıdi. Saılaýda halyqtyń óz oıyn bildirýge múm­kin­digi shekteýli, ákimshiliktiń yqpa­ly basym deıdi. Muny kóbine oppo­zısııa ókilderi, aldymen olar­dyń basshylary aıtady, sonymen óz jeńilisterin aqtaǵysy keledi. Al oppozısııa bul eldiń ishinde de bar, syrtynda da bar. Halyqty sońynan erte alatyny shamaly.

Jaqynda Tájikstannyń re­for­matorlyq kúshteri birlestigi deı­tinniń atynan kúreske qosylyp otyrǵan Oınıhol Bobonazarova qazirgi prezıdentti keńshar dırek­torlyǵynan prezıdenttikke deıin kóterildi dep aıyptap, óziniń bilimi, ómirlik tájirıbesi barlyǵyn alǵa tosady. Al burynǵy dırektor Emomalı Rahmonnyń, mine, 20 jyldaı el basqarý tájirıbesi barlyǵyn elegisi kelmeıdi.

Osy 20 jylda bul eldiń basynan ne ótpedi?! Sonaý 90-jyldarda elde azamat soǵysy da boldy. Oppozısııamen til tabysyp, qantógisti toqtatýdyń jolyn Rahmon tapty. Bılik sonda radıkal ıslamısterdiń qolyna kóshkende, ne bolar edi? Halyq solardy qalaıtyn edi dep kim aıtady? Tájikstannyń búkil álemniń bas aýrýyna aınalǵan Aýǵanstanmen 1,5 myń shaqyrym shekarasy bar, odan kún saıyn qaýip daýsy estilip jatady. Odan alysta jatqan elderdiń ózi shoshıdy. Jaqyn týys el sanalatyn О́zbekstannyń da bul elge qaqpa bekitkeni qıyndyqqa qıyndyq qosty.

Sondaı jaǵdaıda el basqarý ońaı ma? Al Rahmon basqaryp keledi. О́z halqymen til tabysyp otyr. Syrtpen she? О́z eliniń múddesi turǵysynan olarmen de til tabysyp keledi. Reseımen de. AQSh-pen de. Sol el múddesi tur­ǵysynan bireýlermen ketisýge bar. Aldymen óz eline kerektini oılaıdy. Rogýn sý qoımasy, onda jasalatyn GES elge kerek. Son­dyqtan sony salý úshin kúre­sedi. Reseıdiń 201-shi áskerı bazasy bul elge kerek pe? Bir jaǵy el qaýip­sizdigi, qorǵanysy úshin kerek, ekinshiden, biraz qarjy tabý úshin kerek. Sol úshin Máskeýmen saýda­lasady.

Bireýlerge, ásirese, Batys­ta­ǵylarǵa Rahmonnyń Reseıge qa­tysty saıasaty unamaıdy. Más­keý­den bas tart degendi aıtady. Tájikstanǵa tıimdi nárseniń bári­nen de ol bas tartpaıdy. Bireý­lerge unamaıdy eken dep Qy­taı­dan, Irannan nesıe alýdan da bas tartpaıdy. Ol óz halqy úshin kerek. Sondaı saıasaty úshin Rahmondy tájik halqy qoldaıdy.

Bul elde oppozısııa álsiz. Eń aldymen halyq tarapynan qoldaý bolmaǵandyqtan. Bılik olardy óz qataryna da tartty. Úılesip jumys isteı almady. Keıbireýleriniń josyqsyz áreketterine bıliktiń kónbegeni de shyndyq. Sonda olar óz áreketterin basqa elderge baryp jalǵastyryp jatyr. Al el ishindegileriniń bedeli tómen.

Kúni buryn jeńisti Emomalı Rahmonǵa ustatý artyqtaý kóriner. Biraq shyndyqtan attap ta kete almaısyń.

Túrkııa: reforma ózgeris ákele me?

El úkimetiniń basshysy Rejep Taıyp Erdoǵan elde úlken saıası reformalar jasalatynyn jarııalady. Ol boıynsha kúrd halqynyń quqyqtary keńıdi. Sondaı-aq, hıdjab kııýge tyıym salý joıylady.

Bul eki másele de túrik qoǵa­mynda aıtarlyqtaı qaıshylyq týdyryp kele jatqany belgili. Eldiń qazirgi úkimeti ǵana emes, burynǵy úkimetteri de, aqparat quraldarynyń málimdeýinshe, el halqynyń 20 paıyzdaıyn quraıtyn kúrdter máselesin sheshe almaı kelgen. Kúrd qaýymy óz quqyqtaryn shektemeýdi talap etip bas ta kóterip, ony bılik separatızmge balap, olarǵa qarsy kúsh qoldaný da oryn alǵan. Kúrdter quqyǵyn uran etken Kúrdstan jumysshy partııasynyń qyzmetine tyıym salynyp, onyń kósemi Odjalannyń qamaqqa alynǵanyn da bilemiz. Al aıtarlyqtaı máni joqtaı kóringenmen, áıel adamdardyń hıdjab kııýi (ıslam­dyq belgi retinde) máselesi eldiń zaıyrlylyǵy jáne ıslamdyq baǵytyn ustanýshylar arasynda aıtarlyqtaı jik te týdyrǵan.

Jańa reforma osy máselelerdi sheshedi deý qıyndaý bolyp tur. Bul reforma boıynsha kúrdterdiń quqyǵy birshama kóteriletini anyq. Atap aıtqanda, olardyń eldi mekenderine burynǵy tarıhı ataýlary qaıtarylmaq jáne kúrd álippesin paıdalanýǵa tyıym salý joıylmaq. Jekemenshik mektepterde kúrd tilinde, basqa da azshylyq ult tilderinde oqýǵa jáne sol tilderdiń ereksheligine oraı túrik álippesinde joq áripterdi paıdalanýyna ruqsat etiledi. Osyǵan qarap-aq buǵan deıin bul elde azshylyq halyqtyń quqy aıtarlyqtaı shektelgenin ańǵarasyń. Tipti qyzyl ımperııa – KSRO-daǵy halyqtardyń (birazynyń kırıllısa negizinde) óz álippeleri boldy emes pe? Al búkil túrik álemi aǵa tutqan túrik elinde týystas halyqqa munshalyqty shekteý jasalǵany túsiniksizdeý kórinedi.

Endigi bir úlken jańalyq – saılaý barysynda partııalardyń parlamentke ótý deńgeıi buryn 10 paıyz bolsa, endi 5 paıyzǵa tómen­detilgen. Bul azshylyq ha­lyq­tar múddesin qorǵaıtyn par­tııa­lardyń parlamentke ótý múm­kindigin kóteredi. Al 3 paıyz daýys alǵan partııalar úkimet tara­pynan qarjylyq qoldaýǵa ıe bolady. Bul buryn 7 paıyz bola­tyn. Munyń bar­lyǵyn saıası re­for­manyń qup­tarlyq tustary dese lázim.

Soǵan qaramaı, kúrdter bul reformalar paketin azyrqanyp otyr. Dııarbakyr qalasynyń kóshe­lerine ondaǵan myń kúrd shy­ǵyp, qarsylyqtaryn bildirdi. Qaıyr qylsań, sypyra qyl deıtin shyǵar. Olar úkimetten kópten beri avtonomııa surap júrgeni belgili. Sirá, olar sol talaptaryn alǵa tosar. Ony jón, jónsiz deý de qıyn. Bul – túrik eliniń ishki sharýa­sy. Ár halyq, ár ult óz múd­de­sin aı­tady. Túrik aǵaıyndar týys, qan­das halyqqa qamqor bolyp jat­sa, ol jarasady da. Jurt úl­ken halyqtan sondaı qamqorlyq kú­tedi.

Hıdjabqa tyıymdy alyp tastap, premer Erdoǵan óziniń ıslamıstik baǵytyn taǵy da aıryq­sha atap kórsetti. Osy­nysymen ol óziniń qol­daý­shyla­rynyń kóńilin tapqan shyǵar. Sonymen birge, qarsylastaryn da kóbeıtkeni anyq. Onsyz da jurtshylyq ara­synda onyń áskerılerdi, birshama qoǵam qaıratkerlerin, jýrna­lısterdi qýdalaýy, jeke adamnyń quqyqtaryn shektegendeı sharalary aıtarlyqtaı narazylyq týdyrǵan. Osylardyń barlyǵy qosylyp, eldegi jaǵdaıdyń turaqtylyǵyna keri áserin tıgizýi ábden múmkin.

Bıliktegiler jańa refor­ma­lardyń jarııalanýyn tarıhı mańyzdy qadam dep jarnamalap jatyr. Onyń el ishinde aıtar­lyqtaı aýyzǵa alynatyny da anyq-aý. Sóıtse de, onyń qaýym arasyndaǵy yntymaqqa qyzmet etetinine kúmán de bar.

Mamadııar JAQYP, «Egemen Qazaqstan».